E shtune, 02.03.2024, 03:20 AM (GMT)

Kulturë

Albert Habazaj: Akademiku francez flet shqip

E enjte, 10.12.2015, 07:22 PM


AKADEMIKU FRANCEZ FLET SHQIP

Akademikun francez Henri Troyat e bën të flas shqip vlonjatja Elvira Beshaj me “Boris GODOUNOV”

Nga Albert HABAZAJ, studiues

Në një vështrim të përgjithshëm, akademiku francez Herni Tryat mund të trajtohet në dy rrafshe: si shkrimtar, i dalluar veçanërisht për novelat e tij dhe si historian, i shquar sidomos për tekstet biografike. Henri Troyat ka marrë çmimin “Goncourt” në vitin 1938, në moshën 27 vjeçare. Henri Troyat , anëtar i Akademisë Franceze, është autor i një vepre të pasur romaneske dhe biografi më i madh francez i pas luftës. Boris Godounovin, nga historia dhe nga jetëshkrimi i akademikut francez na shfaqet si njeri të matur, me prejardhje nga nga një familje fisnike me origjinë tartare. Njihet si koka e shtetit rus dhe, në fund të një regjence të gjatë pranë monarkut të mërzitshëm Fedor, zgjidhet car nga Shtetet e Përgjithshme, në vitin 1598. Në një vend ku mbretërimi i padurueshëm i Ivanit të Tmerrshëm ka lënë ende gjurmë, ky shpirt politik dhe strateg mendjehollë, ish i afërm i tiranit, nuk zmbrapset përpara asnjë gjëje për të mbajtur pushtetin. Megjithatë, ai, gjithashtu, i bën shërbime të mëdha popullit të tij; i ndërgjegjshëm për namin e harbutërisë nga i cili populli i tij vuan në Evropë dhe të përfitimit që ai mund të nxirrte nga të huajt, ai fut në oborrin e tij doket (zakonet) e Perëndimit. Por, viktimë e shijes së rusëve për legjendat, ky monark pa trashëgimtar gjendet përnjëhersh i kapërthyer mes një gënjeshtre gjigande, që e paracakton për ta mbuluar me turp. Mbretërimi i Boris Godunovit dhe tregimi dihatës, që jep Henri Troyat në këtë biografi të letrarizuar pas vdekjes, portret i pabotuar në Galerinë e Carëve, janë vetë shprehja e “rrezikut nga një shifje metodike, e veshur me mrekulli, mbi ndërmarrjet e një burri me vullnet të mirë”.

Në botën tonë letrare ka ngjarje që kalojnë zakonshëm me atë ritualin pothuaj skematik, ku gati lexohet nënteksti që ... e bëmë dhe këtë, apo ia bëmë qejfin filanit se e kemi mik të mirë. Ka edhe ngjarje që ngelen të pashlyeshme në kujtesë, sepse emetohet energji artistike, e cila përhap në komunitet aromën e freskët të vlerës. Një ndjesi të tillë e provuam në promovimin e një libri, që mblodhi shkrimtarët dhe artistët vlonjatë, miq e dashamirës në bibliotekën publike “Shevqet Musaraj” të qytetit të Vlorës. Është fjala për një përkthimin nga frëngjishtja të biografisë “Boris Godounov” të akademikut francez Henri Troyat, realizuar në shqip nga shqipëruesja e talentuar Elvira Beshaj, me banim në Luksemburg. Shumëkush ka dëgjuar për Godounovin e famshëm, kështu që tepër shkurt mund të kujtojmë se Boris Godounov (rreth 1551 - 1605), car i Rusisë më 1598 - 1605, e nisi karrierën e shërbimit në oborrin e Ivanit të Tmerrshëm, u bë sundimtar faktiv i Moskovit gjatë mbretërimit të djalit të tij budalla, Fjodorit, (1584 - ’98) dhe përgatiti rrugën për t’u bërë car. Zhvilloi një luftë me sukses kundër Suedisë (1590 - ’95), nxiti tregtinë e jashtme dhe i trajtoi pa mëshirë ato familje të Bojarëve, që kundërshtuan. Më 1604 - ën mëria e bojarëve, e ndërthurur me pakënaqësinë popullore, shpërtheu në “kohët e trazirave”, një krizë e turbullt politike dhe e dinastisë që zgjati 8 vjet, pas vdekjes së papritur të Borisit më 1605. Ndërkohë, dimë që Bojari është pjesëtar i klasës më të lartë jo princore në shoqëritë mesjetare ruse. Në shek. X - XII bojarët përbënin nivelet më eprore të shpurave të princave. Ata merrnin shpërblime të mëdha në toka dhe ushtruan pushtet mjaft të madh të pavarur gjatë periudhës së decentralizimit pas pushtimit mongol në shek. XIII, por kur e kufizuan pushtetin, princat e mëdhenj të Moskovit arritën pavarësinë e bojarëve. Poeti, romancieri dhe dramaturgu rus Aleksandër (Sergejeviç) Pushkin (1799 - 1837), figurë madhore në letërsinë ruse, ndër veprat e tjera të shquara letrare, ka shkruar dhe dramën historike në vargje të bardha “Boris Godunov” (1831).  Po ashtu Musogorki kompozoi një opera, ndërsa Shileri e deri te Merimeja e ngritën në artin e fjalës versionin e fajësisë së Boris Godunovit dhe të brejtjeve të tij, duke shkuar deri në vegulli, që ndjellin me forcë komplotet politike dhe besimet fetare të epokës, që kanë adoptuar verbërisht idenë e një Boris Godunovi tradhëtar, vrasës dhe vrasës të ndërgjegjes, që ndoshta, edhe pse është interpretim historik, me gjithë pasaktësitë, ka qenë dhe mbetet burim frymëzimi për vepra letraro - artistike dhe biografike. Me këtë informacion të plotësuar ndër vite, përkthyesja Beshaj iu fut detit me dallgë si trimëreshë e fjalës europiane, që di të notojë si delfin në këto valë ujërash të thella e të gjera. Ajo diti të strukturojë po aq bukur dhe në shqip platformën e librit. Edhe sipas saj, platforma e librit është raporti histori - imazh, legjendë - realitet, logjikë - emocion, me tendencë nga e vërteta. Një biografi serioze të autorit francez Henri Troyat, të cilën e ka shqipëruar mirë Elvira Beshaj, kemi në dorë dhe e lexojmë jo thjesht për kulturë historike, por mësojmë nga mesazhet që libri përcjell në shqip, falë punës ngulmuese e me përgjegjësi të përkthyeses. Pushteti i një gënjeshtre tunduese dhe i intrigave përballë qartësisë së dokumentave evidentohet në këtë përkthim, sikur të vinte nga një stërmbesë artistike e Nolit, Kutelit, Kokonës, Pashko Gjeçit, Robert Shvarcit, apo Skënder Luarasit. Guxim e aftësi, përkushtim e përgjegjësi ka patur edhe 20 vjet më parë Elvira, kur unë e kam njohur kulturalisht. Ja fryti.

Po ç’dimë për akademikun francez Henri Troyat? Është lindur në Moskë më 1 nëntor 1911 nga prindër me origjinë armeno - ruse. Henri Troyat është pseudonimi i Lev Aslanoviç Tarasov (Levon Aslani Thorosjan). Prindrit e tij emigruan në Francë pas vitit 1917. Franca u bë atdheu i Emrit dhe Dinjitetit për djaloshin e fuqishëm e jo vetëm ëndërrimtar, i cili në moshën 24 vjeçare nisi botimin e parë me synime të qarta e të larta ndaj vetes. Rrojti 96 vjet dhe, nga këto, 71 vjet i bëri jetë aktive intelektuale - shkencore e letrare. Konkretisht nga viti 1935, kur preu shiritin e Hekurudhës së Botimeve “Troyat” deri më 2006, kur u ndërpre fishkëllima e trenit të tij, Henri ka botuar 103 vepra. Nuk dimë ç’ka lënë në proces a dorëshkrim ky vigan, sepse më 4 mars 2007 mbylli sytë në Paris. Është një nga autorët bashkëkohorë më të lexuar në Francë dhe jo vetëm atje. Romane, cikle romanesh, biografi të njerëzve të mëdhenj, tregime, novela, kritikë letrare, eseistikë, histori etj., plotësojnë karakterin “panoramik” të veprës së tij, mbushin portetin e tij madhërisht të admirueshëm, që përkon edhe me tiparet e antropologjisë fizike të shkrimtarit dhe historianit francez Henri Troyat. Më kujtohet që, aty nga vitet 1993 -’94, diçka kam lexuar nga ai, tregimin “Sajna”, në mos gaboj, gjë shumë e rrallë për kohën, sepse autori ishte i panjohur për shqiptarët brenda kufijve dhe sapo kishte filluar t’i ndizej drita jeshile për t’u botuar. Stili modern i tregimit “Sajna” (shkulm i madh uji që kthehet me vrull pasi përplaset në një pendesë) me të vërtet më magjepsi, me një intrigë mjaft origjinale, me stil brilant, plot tallje spirituale dhe të gjitha këto në shërbim të një ndjenje të thellë psikologjike, e tëra e veshur me një humor të hollë. Henri Troyat klasifikohet ndër penat e mëdha të shekullit XX.

Ndoshta vlen për lexuesin e gazetës qytetare “Tirana Observer” një prezantim i shkurtër për përkthyesen. Kush është kjo Elvira, që na befason dhe na dritëron dinjitetin letrar? Elvira Sinan Ferrunaj (Beshaj), lindur në Vlorë më 22 mars 1966 është fëmija e parë me baba nga Vranishti, nënë po nga Vranishti, bijë nga Shkurtajt. Ka dhe një motër tjetër, Almën, autore e katër vëllimeve poetike; ka dhe vëllain e vetëm, Armand. Elvira ka kryer gjimnazin “Ali Demi” në vitet 1982 -’86. Më 1987 është martuar me Arben Beshon nga Kanina dhe kanë dy fëmijë: një djalë e një vajzë. Djali quhet Mariel, është 23 vjeç dhe studjon për ekonomi në Strasburg. Vajza quhet Eneida, është 20 vjeçe dhe ka studiuar në kolegjin Luksempiano. Në vitin 1999 ikën familjarisht në qytet - shtetin e Luksemburgut, ku flasin tre gjuhë: gjermanisht, frëngjisht dhe  letzeburgisht (vendase). Ajte Elvira punon  në një zyrë si përkthyese 3 - 4 orë në ditë. Kulturën e fituar në atë vend përrallor e tregon në pamje, në qëndrim, në komunikim, në sjellje, në buzëqeshjen e hijshme, fisnike e simpatike. Elvira evidentohet si një faktor plus që evidentohet në urën e miqësisë dhe komunikimit  të kulturave midis vendlindjes dhe vendbanimit. “Qarkullimi i kulturave na plotëson më shumë qytetarisht”- më thotë ajo dhe shpreh mirënjohje të veçantë për mësuesen e frëngjishtes, të mirënjohurën Dashuri Gana, gruaja e të paharruarit Bexhet Gana, që gjithë Vlora ka respekt. Me shumë nderim kujton përkthyesja jonë edhe mësuesin e talentuar të gjuhës shqipe dhe letërsisë Milo Dilo, që s’mund të harrohet dhe sot në qytetin tonë. Është nismë e guximshme që të përkthesh nga letërsia frënge. Është trimëri kulturore të ndërmarrësh përkthimin e një libri me përgjegjësi, shkruar nga një akademik francez. Është gëzim e krenari kapërcimi i vështirësive me sukses nga përkthyesja jonë, që bëri emër qysh me ndërmarrjen e parë të klasit të lartë. Ky përkthim cilësor u arrit se vajza jonë njeh bukur gjuhën frënge dhe gjuhën shqipe, duke shfaqur kulturë letrare të spikatur. Ku shfaqet kjo kulturë letrare? Ajo e përdor me mjeshtëri fjalorin, frazeologjinë, përdor saktë sintaksën dhe morfologjinë, sa që të shkakton një kënaqësi estetike me respektimin që i bën fjalës, duke e vendosur si duhet dhe me përdorimin e pastër të shqipes në vendin e duhur. Miqtë e librit mblidhen, diskutojnë dhe urojnë: Të lumtë Elvira Vranishti, ty, për artin që fal dhe Benit nga Kanina për mbështetjen fisnike që të bën për përmirësimin qytetar të vendorigjinës së përbashkët! Me këto medime e vlerësime dashamirësisht të vërteta jemi mbledhur rreth ngrohtësisë së çerdhes së kulturës së sotme të Vlorës, bibliotekës së qytetit. Shkrimtari Çlirim Hoxha, njëkohësisht drejtor i bibliotekës çeli veprimtarinë dhe përshëndeti përzemërsisht përkthyesen, e cila erdhi familjarisht nga Luksemburgu për ta ndarë gëzimin e krenarinë e produktit të saj intelektual e artistik  në vendlindje, në Vlorën e saj dhe tonën. Me diskutimet e tyre shkrimtarët Duro Mustafaj, Liljana Zoga, Eqerem Canaj, Leka Skëndaj, Albert Habazaj, Ruzhdi Bajrami, Ahmet Dema etj., dhanë mendime të vlefshme. Ata u përqëndruan te vlerat e përkthimit e sidomos te përdorimi i gjuhës së pastër shqipe, që dëshmon njohjen me baza të saj nga përkthyesja. Ajo njeh thellë jo vetëm gjuhën frënge, por në mënyrë të shkëlqyer edhe gjuhën shqipe, ku ravijëzohet qartë e kthjellët kultura letrare e përkthyeses. Përpjekjet, pasioni dhe dashuria për letërsinë janë tre këmbët e pirostisë që mbajnë talentin e shqipërueses Beshaj në lartësinë e admirimit nga studiuesit dhe lexuesit elitarë të shoqërisë së sotme shqiptare. Përkthimi dhe botimi në shqip i biografisë së “Boris Godounovit” u vlerësua si një befasi e dyfishtë. Së pari si plotësim i një mungese në letrat shqipe i jetëshkrimit, gati si një legjendë, të monarkut rus B. Godounov, me makthet dhe intrigat, me makutërinë gërryese dhe aventurën e mistershme, me tradhtitë tinzare dhe hakmarrjet gjakësore, që të mëkon mania dhe përgjërimi për pushtet. Bota perëndimore, në shekuj ka qenë e tërhequr si me magji, si një etje pas një mirazhi ekzotik, nga dinastitë e carëve, për bëmat dhe mbretërimin e tyre, mbi një popull vital siç është ai rus, me shpirt të gjerë sa hapësirat e stepave, nga malet Urale deri në Lindjen e Largët. Këto bëma dhe ndodhi, dështime dhe lavdi njëkohësisht, do të përkundeshin si legjenda mesjetare, aty mes shushurimës së Vollgës dhe Siberisë së acartë, por do të zgjoheshin për të tronditur lexuesin e sotëm, me këtë pasardhës të Ivanit të Tmerrshëm, që përveçse tiran dhe mbajtes i pushtetit, si i pari, i bëri shërbime popullit të tij duke futur në qeverisje modele, norma, doke dhe zakone perëndimore. Do t'i mungonte letrave shqipe biografia e Boris Godounovit, e shkruar mjeshtërisht nga akademiku Henri Troyat. Por ky libër është përkthyer mrekullisht nga një shqipëruese e re në këtë hulli. Kjo është edhe befasia e dytë. Zonja Elvira Beshaj me guxim dhe pasion, për ta patur zili, vjen dhe paraqitet pranë shtëpisë botuese prestigjoze “Toena” për t'u pranuar në stafin e përkthyesve me pretendime për të ardhmen. Është i njohur sot, në qarqet e letrave shqipe, shqetësimi për të folur shqip autorët më në zë të letërsisë botërore. Kemi shumë përkthyes, por pak shqipërues. Për mendimin tonë Elvira po e plotëson këtë boshllëk. Ajo i njeh mrekullisht të dy gjuhët, si atë frënge ashtu edhe gjuhën e nënës, pa të cilën nuk do të tërhiqte vëmendjen me këtë libër. Ajo e ka kaluar tashmë provën mrekullisht me një vepër të vështirë të një akademiku, sa historike dhe shkencore, aq edhe letrare e artistike. Njohja e sinonimisë dhe zgjedhja e fjalëve është një nga aftësitë e shqipërueses. Dhe bukur ia ka dalë mbanë. Vështirë se gjen në një faqe një fjalë të përsëritur. Akademiku Henri Troyat në këtë biografi të letrarizuar përdor dukshëm fjali të gjata shumëgjymtyrëshe, me pjesë të ndërkallura dhe kontraste ndriçuese, me shprehje frazeologjike dhe figura të goditura. Dhe kjo është një vështirësi jo e paktë që Elvira ka ditur ta kapërcejë për të na sjellë një tekst të rrjedhshëm, pa ngërç, çlodhës, ëmbëlsisht të kuptueshëm, të cilin rrallë e gjejmë në përkthimet e sotme.



(Vota: 0)

Komentoni
Komenti:


Gallery

Pëllumb Gorica: Magjia e bukurive të nëntokës sulovare
Fotaq Andrea: Një vështrim, një lot, një trishtim – o Zot sa pikëllim!
Pëllumb Gorica: Grimca kënaqësie në Liqenin e Komanit
Shkolla Shqipe “Alba Life” festoi 7 Marsin në Bronx
Kozeta Zylo: Manhattani ndizet flakë për Çamërinë Martire nga Rrënjët Shqiptare dhe Diaspora