Fotaq Andrea: Pena të arta franceze për shqiptarët - Ismail Kadare (3)

Shkrime për Ismail Kadarenë nga libri ''Pena të Arta Franceze për Shqiptarët'' i autorit Fotaq Andrea

(3)

Henri AMOUROUX

Henri Amuru (1920), gazetar, shkrimtar e historian i njohur, anëtar i Institutit të Francës, Kryetar i Akademisë së shkencave morale e politike, Çmim Botëror Cino del Duca për krejt veprën e tij, Kryetar i Çmimit “Albert Londres”.

Fjala e Z. Henri AMOUROUX, në ceremoninë solemne për anëtarësimin e Ismail Kadaresë në Akademinë franceze të Shkencave Morale e Politike.

Cilin presim sot në gjirin tonë? Romancierin Ismail Kadare, njërin nga më të mëdhenjtë e kohës sonë, që po zë vend midis anëtarëve shok të huaj në Shoqërinë tonë ? Pa dyshim. Mirëpo, më 1989, Ismail Kadare ishte zgjedhur anëtar korrespondent i Seksionit të historisë e gjeografisë të Akademisë sonë. Një romancier në Seksionin e historisë e gjeografisë ? Më takoi atëherë, Ismail, t’u thoja kolegëve të mi, të bindur në çast, se krejt vepra juaj ishte e pandashme nga gjeografia e një vendi që Ptolemeu, i pari, e quajti Albanoi, fjalë, për të cilën mendohet se ai i referohej në këtë mënyrë maleve, pikërisht atyre maleve që zënë dy të tretat e territorit dhe kanë qenë strehë jo vetëm e tërë qëndresave ndaj gjithë pushtimeve, por edhe të muzikës, valleve, kostumeve, zakoneve dhe, çka është themelorja, e gjuhës shqipe.

Ju i përkisni, Ismail « Vendit të Shqipeve », një vend, shkruani ju, veshur me male shkëmbore dhe re zemërimi, male të larta e të ftohta, sfond i një dekori tragjedie – kështu fillon Gjenerali i ushtrisë së vdekur – male të cilat – si te Iliada, ku nimfat hyjnore jetojnë mbi Siflën, mes shkrepeve vetmitare – janë një mjet për njeriun për të hyrë në kontakt me hyjnitë. Ju jeni skenaristi i reve të cilat, duke mbushur qiellin me një gjëmim bubullime, duke zbritur, duke zbritur përherë e më shumë si të kërkonin të vdekurit, janë në harmoni mortore me masakrën me të cilën përfundon Komisioni i festave. Ju luani me muajt e stinët, romanet tuaja quhen Dimri i Madh, Prilli i thyer, Pranverë shqiptare.

Shiu dhe mjegulla, që janë miqtë tuaj, shfaqen që në faqet e para të romanit që ju bëri të njohur në botë : Gjenerali i ushtrisë së vdekur, dhe një nga personazhet tuaja vë në dukje se ngjarjet më të çuditshme ndodhin përherë në vjeshtë. Pra gjeograf. Por edhe historian.

Romanet tuaja nuk janë, sikurse është pranuar të quhen, romane historike, mbështetur në dokumente arkivore dhe rindërtime të mprehta. Ato janë romane ushqyer nga historia juaj kombëtare dhe traditat gojore, një histori që ju e organizoni dhe e modeloni sipas shijes suaj me ndihmën e kujtimeve të përziera, me ndihmën e legjendave, ato legjenda që luajnë rol aq të madh në jetën sentimentale të Shqipërisë, një histori ku takohen si në mjegull – siç shkruani ju – mitologjitë greke, egjiptiane, bizanine e asiriane.

Ju nuk ngurroni t’i lëvizni shekujt. Kur ju shkruani Daullet e shiut, e ç’rëndësi ka që Zhorzh Kastriota, i mbiquajtur Skander Beg, princ i Shqipërisë dhe i Epirit, para të cilit dështuan dy sulltanë dhe heroizmin e të cilit e këndoi Ronsari :

O nder i shekullit tënd ! O shqiptar prej fatit sjellë !

Dora tënde, turqit mundi njëzet e dy herë,

Tmerr i radhëve të tyre, llahtarë e kështjellave të tyre,

po, e ç’rëndësi ka që Skënderbeu jetoi në shekullin XV. Më shumë dhe nga vetë luftimi i fundit, ai i vitit 1468, rëndësi për ju ka vazhdimësia e shtypjes dhe vazhdimësia e qëndresës. Sepse, Ismail, duhet të dish t’ju lexosh.

Një ditë, keni thënë një fjali me një vërtetësi të hidhur ! E kam njohur letërsinë përpara, shumë më përpara se të njihja lirinë. Është letërsia ajo që do t’ju udhëheqë - dhe shumë të tjerë me ju, falë jush -, drejt lirisë.

Keni thënë po ashtu : Kushdo e di se në një regjim tiranik, një shkrimtar i madh i izoluar është si ajo pema që i është vënë syri për ta prerë. Më 1989, zgjedhja juaj si korrespondent i Akademisë sonë, përveç që përputhej me romancierin-historian-gjeograf, kishte nga ana tjetër për qëllim të mbronte një shkrimtar të madh, që ajo Polici e Mendimit, e asaj bije të ministrisë të së Vërtetës, për të cilën flet Orwell në librin e vet të admirueshëm 1984, mbikëqyrte e kërcënonte. Botuesi juaj, shumë shkrimtarë, në Francë dhe jashtë, dega londoneze e Amnisty, vënë në lëvizje prej njërës nga admirueset tuaja, e pranishme sot këtu, shqetësoheshin, protestonin, vepronin.

Ne u bashkuam me ta, me shpresë se, përmes lidhjeve të mbajtura midis Quai de Conti dhe Tiranës, këto mesazhe, që pothuaj javore, ju sillnin jehonën e debateve tona, do të ndryshonin persekutimet që ju bëheshin, duke ua bërë të qartë vijën që s’duhej kurrsesi të tejkalonin.

Mburoja jonë, a ishte e efektshme? Ne e kemi dëshiruar të tillë. Eryc Faye, bashkëshoqërues i tërë librave tuaja, që i pajis me parathënie dhe shpjegime, komentues i shquar dhe i vlerësuar me çmim jo më vonë se katër ditë më parë nga fondacioni Del Duca, komentues i një vepre me të cilën është i lidhur me zemër e me shpirt, vëren me të drejtë se Orwell, Huxley, Nabokov nuk kanë shkruar për totalitarizmin e mirëfilltë, sepse nuk kishin si të futeshin në atë që ai e quan lëndë e parë, por për përfytyrimin që kishin ndaj tij në Perëndim.

Vetë disidentët sovjetikë kanë botuar pas destalinizmit, kur një regjim i zbutur autorizoi, në Novy Mir, botimin e Një ditë e Ivan Denisoviçit. Ndërsa ju, Ismail, ju jetonit, shkruanit në një qytet ku ngrihej e lartë mbi dhjetë metra, një statujë e një stalinisti që nuk do të zhdukej veçse më 22 dhjetor 1990 ; ju jetonit, ju shkruanit, në një vend që do të jetë i fundit, para jo më shumë se gjashtë vjetësh, që do të çlirohej nga një totalitarizëm që kish lindur me çlirimin – çlirim/totalitarizëm, sa tmerr ngjall vetë çiftëzimi i këtyre fjalëve! – në gati gjysmën e Evropës më 1945, çlirim që do të thoshte thjesht ndryshim padroni.

Lindur më 1936, ju keni njohur pra 45 vjet totalitarizëm në krejt shfaqjet e tij. Sepse totalitarizmi nuk ka asgjë me një vijë e drejtë ; është një vijë me përthyerje, vijë e lakuar, që herë-herë i lë të qetë përkohësisht të durueshmit. Xhelatët e Mesjetës i vinin në përdorim gjendje të tilla qetësimi. Midis dy torturave, ata tërhiqnin nga viktima hekurin e skuqur, lironin zinxhirët dhe litarët për t’ia rifilluar më pas. Totalitarizmat e shekullit XX mësuan edhe ato t’i bëjnë metodat më të larmishme. I ri, përfituat një bursë për Institutin Gorki të letërsisë në Moskë. Sepse për pushtetin, që zbuloi talentin e gjimnazistit, rëndësi kishte që ju të bëheshit një shkrimtar i mirë, domethënë një shkrimtar që mendon mirë. Duke qenë se letërsia e mirë, ashtu siç mësohej në Moskë nuk ju tërhoqi, ju pritët atëherë vitet 1960 dhe 1962 për të botuar në Shqipëri, në revistën letrare Drita, tekste që menjëherë do të kritikoheshin sepse nuk i referohen Partisë së punës, nuk i përshtaten asnjë prej dogmave të nderit. Kur Shqipëria zyrtare ndërroi dashuri, duke hedhur poshtë BRSS-në post-staliniste që e konsideronte tepër liberale dhe duke u martuar e vetme në botë, përtej mijëra e mijëra kilometrave e shekujve qytetërues, me ashpërsitë më karikaturale të librit të vogël të kuq, ju do të dërgoheshit dy vjet me radhë në malet e Jugut në takim me popullin... sikur ju s’e njihkeshit popullin, popullin tuaj !

Me të rënë tensioni, pa e kërkuar, veç kur emëroheni deputet më 1970. Sa e kollajtë është për ata që janë larg rreziqeve të japin si shembull guximin e tyre arrogant për ata që ndodhen në kafaz, ku i mban rob pushteti absolut. Po qe se këta kundërshtojnë nderimet, atëherë përjashtohen, burgosen, apo, dhe kemi të bëjmë këtu me një formë burgimi, ndalohen të botojnë, gjë që do të jetë për ju, Ismail, fati juaj disa herë. Po qe se i pranojnë këto përfitime, nderime, atëherë, ja ku e shohin veten të kompromentuar, bashkëfajtorë, të penguar nga zinxhirë të butë, por detyrues. Sa i vështirë është raporti i shkrimtarit me pushtetin totalitar. Pothuaj detyrimisht, midis mendimit dhe forcës, duhet të vendoset një lojë e dyfishtë. Në një vend mburrësisht e frikësisht të mbledhur në vetvete, që nuk do të njohë asgjë nga fetë – ato u ndaluan më 1967 –, që nuk do të dijë asgjë dhe të mësojë asgjë nga një Perëndim i pranishëm në ballkonet e dritareve, ju do të jetonit kështu midis shpresës dhe dëshpërimit, midis periudhave të lirive të matura me kujdes – një udhëtim në Shtetet e Bashkuara në kuadrin mbikëqyrës të një misioni, udhëtimi juaj i parë në Paris, më 1971, botimi i përshëndetur gjithë lavdërime i Gjeneralit të ushtrisë së vdekur, – dhe periudhave të ftohjes, pas botimit të Dimrit të Madh dhe mos botimit të asaj poeme Pashallarët e kuq, që do t’ju kushtojë një dënim të ri me punë fizike dhe ndalimin, për një kohë, të çdo vepre romaneske. Në të vërtetë, persekutimet nuk vijnë vetëm nga ana e një pushteti, i cili luhatet midis admirimit e frikës në personin tuaj. Po aq sa nga pushteti, ju do të vuanit edhe nga lajkatarët e pushtetit, të cilët, me penën e tyre bujkrobe nuk bëjnë gjë tjetër veçse denoncojnë penën tuaj të lirë dhe, me sy të errët përtej çdo caku, i shohin me smirë ato suksese që ua hanë shpirtin. Tek Qorrfermani, shkruar më 1984, por që çensuara do ta lejojë për botim më 1991, ju nxirrni në skenë gjyqin popullor para të cilit vihet poeti më i famshëm i vendit. Kolegët e tij që kanë bërë thirrje për kallëzim, dhe që janë bërë edhe vetë kallëzues, e akuzojnë për fjalë me dy kuptime, me të cilat është mbushur vepra e tij. Turmës së smirëzinjve nuk i mbetet atëherë veç të kërkojë mjetin me të cilin - si gjithë njerëzit që kishin syrin e keq, dhe që po shtoheshin në vend -, atij do t’i hiqej arma e krimit : sytë. A do përdoren shufra hekuri me dy maja, acidi, detyrimi me sytë nga dielli, mbajtja për një kohë të gjatë në errësirë të plotë? Dhe ndërsa diskutohej ethshëm në këtë mënyrë, një nga funksionarët, si dha urdhër që turma të heshtte, mbajti, shkruani ju, një fjalim të shkurtër, në të cilin theksoi shpirtmadhësinë e shtetit, që këtë herë  kufizohej vetëm me një qortesë. Veçse, ky është paralajmërimi i fundit, shtoi ai, duke treguar me gisht në drejtim të poetit. Këto fjalë, ky është paralajmërimi i fundit, ju i keni dëgjuar sa e sa herë, Ismail.

Atëherë, si të realizoni vetveten? Si, me penën tuaj për të vetmen armë, të merrni përsipër, sikurse shkruan Maurice Druon, funksionin më të lartë të shkrimtarit, si, nën atë kapuç të zi të shtypjes të lëshoni fillimisht që të dëgjohet, një murmurimë, pastaj të qartësoni zërin dhe më në fund të lëshoni thirrjen e lirisë?

Thirrjen e lirisë!

Ja, e tëra!

Dhe që të dëgjohet thirrja e lirisë, ju thërrisni për ndihmë rrëfenjën e legjendat ; ju i drejtoheni Homerit, tregimet e të cilit kanë magjepsur e tronditur – kam parasysh fundin e Hektorit – rininë tuaj; ju i drejtoheni aedëve dhe rapsodëve ; ju i drejtoheni vojticave, që i ndërpresin dënesat për të vënë në përdorim fjalë ngjethëse që lëvdojnë të vdekurit ; ju i drejtoheni Shekspirit dhe thirrjeve marrake të mbretit Lir,

Fryni erëra gjersa faqet t’u shkulen! Tërbohuni.

Gjëmoni rrebeshe e tufane, shpërtheni...

dhe sidomos ju i drejtoheni atij Përbindëshi të ringjallur, Perandorisë otomane, që sundoi mbi gjysmë mijëvjeçari në Shqipëri, atij Përbindëshi që kërkoni ta mashtroni, meqë e bëni të mbajë, pa e shkruar – por askush s’ka si gabon në këtë mes – rolin e atij Përbindëshi pafundësisht më i frikshëm në kohë më të afërta: Bashkimi Sovjetik, me rrjetin e vet të përgjakshëm prej miliona e miliona të vdekurish.

Mesjeta e një Shqipërie të tumorizuar në Mesjetën e Perandorisë osmane ju mundësoi të demaskonit totalitarizmat e shekullit XX, me sigurinë që do kuptoheshit menjëherë nga një popull që diktatura e kishte “ghetorizuar”, por që, duke e lënë për një kohë të gjatë pa liri, ia kish shmangur ndotjet e botës moderne dhe të qytetërimit të “fast food-it”. I detyruar nga forca të mblidhej në vetvete, populli shqiptar qëndronte i tërhequr edhe për shkak të një historie që kurrë nuk i shqitej nga kujtesa dhe që banonte shpirtin e tij. Nga shqiptarët, ju kuptoheshit menjëherë.

Mirëpo Shqipëria, sa banorë? Tre milionë, po edhe tre milionë nëpër botë, duke folur një gjuhë të vështirë, pa rrezatim jashtë kufijëve, dhe që ju bën të ndiheni krenar meqë pohoni se Aleksandri i Madh betohej në shqip!

Atëherë, le të vimë te mrekullia që i lejoi Maurice Druon-it të deklarojë se dëshmitar i Shqipërisë për Shqipërinë, ju u bëtë i përbotshëm.

Ju u përkthyet në mbi tridhjetë gjuhë dhe më duhet të them se gjysma e këtyre përkthimeve ka për origjinë tekstin francez. Kur japonezët lexojnë Prillin e thyer, kur norvegjianët lexojnë Kush e solli Doruntinën?, kur baskët lexojnë, në gjuhën e tyre, Ura me tri harqe, e kush do mendojë një çast se ata pasionohen për problemet e jetës politike shqiptare? Japonezë, norvegjianë, baskë, italianë, grekë, amerikanë, portugezë, francezë, - francezë që kanë qenë ndër lexuesit tuaj të parë dhe që ju qëndrojnë besnikë -, të gjithë kanë mësuar prej kohësh të dekriptojnë mesazhet që përmbajnë librat tuaja, të gjithë e dinë që legjendat, rapsoditë, vojticat dhe gjeografia e përjetshme janë në realitet materiali i këtij qëllimi të madh : denoncimi falë fabulës, duke qenë se çdo mjet tjetër ju mbetej i ndaluar, denoncimi i totalitarizmit dhe i totalitarëve.

Kur ju shkruani te Dimri i Madh se krejt Evropa ishte zhytur në mjegull, gjysma e Azisë ishte që tani e mbuluar nga dëbora dhe temperaturat e presionet ishin të tilla që u ndihnin cikloneve për të lëvizur në zemër të shkretëtirave, lexuesi menjëherë e ka kuptuar se meteorologjia juaj ishte politike. Kur, tek Ura me tri harqe, ju shkruani këtë frazë : pata përshtypjen se nën këtë dush hëne, shihja fusha të tëra përmbytur në gjak dhe male kthyer në hi. Shihja hordhitë turke që zdrugonin botën për të zgjeruar hapësirën islamike. Shihja zjarre e hi dhe kufomat e përzhitura  të njerëzve e kronikave(...). Dhe përmbi gjithçka, atë hënë të ngrënë, produkt i ëndërrave të stepave shterpë. Kjo natë që po afrohet do të jetë e gjatë..., lexuesit e kuptojnë që nata që po afrohet nuk do të jetë vetëm duke filluar nga viti 1378, nata e gjatë otomane, por edhe ajo natë që do të mbulonte një Shqipëri vendosmërisht të vetme, shkëputur më 1978 nga vëllai i madh kinez pasi u shkëput nga padroni sovjetik. Ai padron sovjetik pothuaj përherë i pranishëm prapa perdes së fabulës apo historisë.

Romani juaj Komisioni i festave është në dukje ngjarja e një ftese për një ceremoni pajtimi lëshuar më 1830 nga Perandoria otomane për prijësat e fundit të një prej revoltave të shumta shqiptare, ceremoni, e cila që para se të fillojë festa, përfundon me masakrën e shqiptarëve naivë. Le të fshijmë dukshmëritë. Duke vënë në skenë dramën e vitit 1830, a nuk keni menduar për atë dramë që, më 1968, kish goditur si rrufe Çekosllovakinë dhe kish shtangur habie gjithë botën? Tre javë para se të arrestoheshin udhëheqësit çekë, para se të pushtohej vendi nga tanket sovjetike, para se të shtypej revolta e krejt një populli, më 29 korrik në Çierna u ngritën dolli të zhurmshme dredharake dhe u bënë përqafime hipokrite gjatë një ceremonie pajtimi të përgatitur edhe ajo nga një komision festash, fijet e të cilave i tërhiqte Byroja Politike!

Aparencë sërish, aparencë përherë tek Pallati i ëndrrave, që do t’ju kushtojë atë dënim publik nga pasuesi i Enver Hoxhës : Populli dhe Partia ju ngrejnë mbi Olimp, por në qoftë se nuk u qëndroni besnik, ata ju hedhin në greminë... E cili pra qenkësh krimi juaj ? A nuk patët kujdes, si zakonisht, të zhvendosnit romanin tuaj në kuadrin e Perandorisë otomane? Heroi juaj, Mark-Alemi, a nuk endej në një Stamboll, ku nuk kalonin veçse pajtone me perde të mbyllura duke shpënë oborrtare në vendet e tyre të punës natore? Dhe që zhvendosja të ishte e plotë, a nuk shoqëronin rapsodët këngën e tyre të rëndë me lahutën njëtelëshe? Domosdo. Por, Ismail, Stambolli juaj i rreshkët, duhet pranuar që i ngjan tepër qendrës modeste të Tiranës ! Dhe Pallati juaj i ëndrrave, me arkitekturën e rëndë sovjetike, a nuk është kopje e selisë së frikshme dhe të dyshimtë të Komitetit Qendror, vendosur aty, në fund të bulevardit të madh të Tiranës? Në bodrumet e pallatit tuaj... Pallat !... Një shtet i prekur tashmë nga paranoja e komplotit, mendoi të burgosë ëndrra pas ëndrrash, ëndrra erotike, ëndrra krizash ekonomike, ëndrra grushtesh shteti, ëndrra përçartjesh të mëdha, ëndrra të cunguara, që nuk mbahen mend të plota në pështjellë të zgjimit, dhe që ëndërrftilluesit do ta kenë disi të vështirë për t’i zbërthyer ; po, të burgosin ëndrrat që bën çdo mëngjes një popull i tërë, i bindur se duke u çliruar nga subkonshienca e vet vepronte për të mirën e atdheut ! Ne nisim kështu, shkruan Eric Faye, një vizitë të drejtuar në atë laborator të së keqes, ku një shtet i tërë vihet në përgjim të shtetasve të tij, duke kërkuar të kapë sinjale paralajmëruese për të ardhmen e tij. Sepse nuk bëhet fjalë për brishtësinë e mrekullueshme të ëndërrave, por të një makthi, makth, vijon Eric Faye, që mbërthen çdo pushtet për të mësuar PARAPRAKISHT, për t’i dalë përpara gjërave, për të udhëhequr opinionin duke e kanalizuar, dhe kjo, në të gjitha kohërat. Hë, pra, Ismail, pranoni që qenkeni fajtor për një imagjinatë të shfrenuar ! Që një shtet në mbrojtje i qepet akteve, fjalëve të zeza në të bardhë, vetë qëllimeve, asaj që është parë, asaj që shihet, asaj që do të shihet. Sepse, që mbledh legjione arkivistësh dhe regjimente interpretuesish për të klasifikuar e analizuar ëndrrat e një populli të tërë, për të shtënë në dorë burra e gra që na qenkërkan vizituar prej ëndrrash të gjykuara nga më të rrezikshmet, në fund të fundit, ç’kërkonit ju që kuturiseni gjer aty, kur dihet që Pallati i ëndrrave u dënua ashpër nga plenumi i Lidhjes së Shkrimtarëve, mbledhur më 1982. Kur dihet që edhe një herë ju u ndodhët buzë greminës !

Ekziston një vënie e mirë në përdorim e sëmundjes. Po a ekziston vallë edhe një vënie e mirë në përdorim e persekutimit? Është fjala për zemrat e forta, sigurisht. Per i Francës, Viktor Hygo nuk do të kishte qenë Hygo pa grushtin e shtetit të 2 dhjetorit 1851, pa atë mërgim prej njëzet vjetësh, që do t’i japë rastin të shprehet : syrgjynosja që m’u bë ishte e mirë dhe për këtë falënderoj fatin. Oficeri i artilerisë Aleksandër Isaieviç Solzhnicin, a do të ishte bërë Solzhnicin nëse kundërspiunazhi nuk do t’i kishte kapur letrat që dyshoheshin për jo-dashuri ndaj Stalinit, nëse nuk do të ishte arrestuar më 9 shkurt 1945, kur lufta ende s’kish mbaruar, pa gulagun, pa pavionin e kancerozëve në spitalin e Tashkentit? Mirëpo, edhe më i forti e lëshon veten nëse nuk ka pranë tij një zemër besnike. Në Gernesej, për Hygonë do të jetë Zhyljeta, kurse Solzhenicini gjeti paqen e shpirtit pranë Matrionës.  Pranë jush, Ismail, përherë Elena, ndjeshmëria si shkrimtare e së cilës ishte një udhërrëfyes i sigurt, vendosmëria e karakterit një plotësim i boshllëkut më të madh të vetmisë e të braktisjeve.

Pranë jush, dy vajzat tuaja, që me të ardhur koha e konfidencave të rrezikshme, ju do t’u shprehnit mendimin për t’u larguar. Mirëpo, shumë shpejt, rrethi juaj do të jetë pafundësisht më i gjerë nga rrethi familjar. Pranë jush gjithashtu Jusuf Vrioni, përkthyesi juaj. Tregohet mjaft mosmirënjohje ndaj përkthyesve! Lexuesi i kalon përciptazi emrat e tyre. Kujtesa nuk i ruan. E megjithatë, s’ke ç’thua ! Që të përcjellësh përmes fjalëve, nga një gjuhë në tjetrën, dhe më shumë akoma, nga një qytetërim në tjetrin, dallgët e ndjenjave, të përkthesh pa tradhtuar tërë rrahjet e zemrës, duhet shumë më tepër nga një punë gjigande, nga një përpikmëri absolute, duhet një pasion i fuqishëm dhe mjeshtëria për të ushtruar me të vërtetë dyzimin e personalitetit. Nëse më shumë se gjysma e përkthimeve të veprës së Ismail Kadaresë është realizuar duke u nisur nga teksti frëngjisht, ky është një nder për gjuhën tonë, por është gjithashtu një nder për cilësinë e përkthimit të Jusuf Vrionit, i cili, ardhur nga Tirana, ndodhet sot mes nesh. Vrioni, për të cilin dua të kujtoj, me emocionin që i detyrohemi atyre që kanë saktifikuar lirinë e tyre për vetë lirinë, se u dënua më 1947 me trembëdhjetë vjet punë të detyruar si armik i pushtetit, si agjent i huaj, ky i huaj që ish Franca, kjo Francë që ai e kish dashur dhe ku kish studjuar në Janson de Sailly, në HEC, në fakultetin e drejtësisë, kjo Francë që ai e do vazhdimisht dhe që me përkthimet e tij të veprës së Kadaresë, i siguron rrezatimin e gjuhës. Pranë jush, që prej vitit 1978, datë e botimit të Dimrit të Madh, një botues, i njëjti, i njëjti për njëzet e tre tituj. Dhe më shumë... sepse Fayard boton jo vetëm veprat tuaja të plota në frëngjisht, por edhe në shqip..., gjë që i siguron botuesit prestigj, por sigurisht jo të ardhur. Ne jemi të shumtë këtu që e dimë rëndësinë e një botuesi-mik në jetën e shkrimtarit -, që e dimë sa rëndësi kanë besnuikëria e tij ndaj veprës, miqtë e tij, nxitjet për punë, zëri i tij, thjesht në çaste dyshimi. Por për ju, Ismail, që jetonit rrethuar nga mosbesimi në atë që ish një nga fortifikatat e fundit të totalitarizmit, për ju, më shumë se kushdo tjetër, ne e dimë sa të çmuara për ju ishin miqësia e fortë e Claude Durand-it, të cilit i besuat një dorëshkrim për ta botuar vetëm në rast arrestimi a vdekjeje, vigjilenca e tij dhe e ekipit të tij.

Pranë jush, miq të vjetër dhe miq të rinj. Shkrimtarë të huaj e francezë, kritikë letrarë, gazetarë dhe midis këtyre gazetarëve Colette Deman, ime shoqe, falë së cilës unë ju njoha, por që para gjashtëmbëdhjetë vjetësh ishte e para që ju i besuat qartë të fshehtën tuaj se i kundërviheshit regjimit.

Kolokiumi i dytë ndërkombëtar frankofon, i organizuar nga Shoqata e shkrimtarëve të gjuhës frënge, kryesuar nga Edmond Jouve, kumtesat e të cilit u mblodhën në një vëllim me 300 faqe; çmimi i fondacionit Del Duca, që i dha rastin Maurice Druon-it për t’ju bërë një nderim të shkëlqyer ; Bashkëbisedimet me Eric Faye, botuar më 1991, Dialogu me Alain Bosquet, botuar më 1995, do të lejojnë të depërtohet më mirë në atë që është quajtur Universi Kadare, bota juaj e brendshme, misteri i shkrimit tuaj, sepse është mister i madh ai i shkrimit.

Duke dialoguar me Alain Bosquet, ju na mundësoni të hyjmë edhe ne në atë që ju e quani kalendari juaj i dytë, ai çast kur, me t’u ndezur zjarri, me të pirë kafenë, më në fund me të rrjedhur koha e domosdoshme për të harruar klimën politike, terrorin, festat, ju hyni ngadalë, si verbërisht, në universin tuaj. Atëherë para meje, siç i hapni zemrën Boskesë, shpaloset një kohë tjetër grimcuar si pluhur xhami, një kohë pa drejtim, paraprometeiane, në mund të them, që pret nga unë t’i jap një drejtim të caktuar. Dua s’dua, ditë të tëra kalojnë duke u tallandisur në të fshehtat e tyre që përpiqem t’i kap, por që pikërisht atëherë kur mendoj se mund t’u afrohem, më shpëtojnë. Kështu, në mënyrë instiktive, bëj gati filtrat, veglat, apo gjithçka që quaj kështu për aq kohë sa nuk kanë emra në asnjë gjuhë. Nga ana tjetër, duhet të përkujdesem për vetë gjendjen e gjuhës : a është e rrjedhshme aq sa duhet, e ngrohtë, elastike, e pëlqyeshme (në çastin e krijimit, gjuha më ngjan me një grua të zalisur) apo ka humbur nga këto cilësi dhe gjendet para jush e ngrirë, në pritje të një elektroshoku që do t’i japë jetë? Kjo vetëtimë mund të shpërthejë nga truri juaj, por mund të vijë, pse jo, edhe nga truri i një gjeniu zhdukur prej shekujsh, por që ju huazon për një çast këtë shkarkesë hyjnore...

Si thoni, Ismail, tokëza a u mbyll me kaq? Në dukje. Vetëm në dukje. Sepse më e vështira është ndoshta ende para jush. Duke hyrë në liri, në të gjitha liritë, në lirinë e mendimit, në atë liri kundërshtimi që s’ka si të ketë çmim e kuptim kur nuk has më qëndrueshmërinë e shtrëngesave dhe burgjeve, duke mos qenë më një përjashtim totalitar, Shqipëria, a do vazhdojë t’ju frymëzojë përherë me të njëjtën forcë, me të njëjtin pasion? Meqë diktatura u shemb, meqë kujtimet e përgjakshme të Perandorisë otomane nuk shërbejnë më si maskë për atë Perandori të përgjakshme sovjetike fshirë nga historia, dhe që shpejt, shumë shpejt, pa dyshim, do shuhen dhe nga kujtesa, në ç’burime tashmë do ta gjeni frymëzimin? Kujt do t’i drejtoheni? Është kjo një pyetje për të nesërmen. E megjithatë, duke lexuar Spiritus, romanin tuaj të fundit, botuar para disa ditësh, kemi të drejtë ta ndjejmë veten të siguruar...

Në esenë kushtuar Eskilit, ju përmendni lodhjen e atit të tragjedisë greke strehuar në brigjet e Ilirisë, në Epidamn, apo edhe më tutje akoma, në Siçili... Dhe s’kanë pse venë që nga Athina e Greqia për t’i folur. Ja, përsa i përket Eskilit ! Dhe s’ka pse vinë që nga Tirana e Shqipëria për t’i folur këtij Kadareje, i cili udhëton tashmë lirisht nëpër botë dhe është ngulur në Paris, në zemrën që rreh, në zemrën e zhurmshme të Quartier Latin. Hë, pra! Ja, një nga frazat e fundit të Eskilit tuaj: Kështu, ndoshta ai shfreu dufin, por në të njëjtën kohë, ai ndjente thellë në shpirt që Greqia vazhdonte të rëndonte me krejt peshën e vet mbi shtyllën e tij kurrizore dhe kot që të shkumonte nga tërbimi, kot që të lëvizte supet nga inati, kurrë nuk do arrinte të çlirohej... Ai do mbante Greqinë dhe Greqia do mbate atë.

E pra, Ismail, mjaft të ndërrosh emrin e një atdheu! Gjithmonë ju do mbani Shqipërinë dhe gjithmonë Shqipëria do t’ju mbajë ju...

Në fund të jetës së tij, Lord Bajroni, i lodhur nga kënaqësitë, por jo nga pasionet, shkoi në atë Shqipëri, që ishte në atë kohë një vend humnerash e cubash. I dhanë një shpurë. Në fund të udhëtimit, i kërkoi atij që ishte prijësi i shpurës sa duhej ta paguante. Mori përgjigjen: Nuk dua asgjë, veç të më doni. Ne ju duam, Zotëri, dhe sepse ju duam Ismail - dhe nëpërmjet jush Shqipërinë e maleve dhe legjendave, të rapsodëve e të aedëve, të qëndresave të përhershme kundër pushtuesve të njëpasnjëshëm, Shqipërinë e të vdekurve dhe të gjallëve, futur falë magjisë së shkrimit tuaj në historinë e përjetshme -, ne ju ftojmë këtë mbrëmje, Zotëri, të zini vend midis nesh.

Maurice VINCENT

Moris Vincent (1955), President i Universitetit Jean Monet të Sent-Etjenit në vitet 1997-2002, Këshuilltar bashkiak i Sent-Etjenit dhe Këshilltar krahinor i Rhon-Alpeve, autor i disa botimeve.

VEPRA E ISMAIL KADARESË MBART FYRMË EVROPIANE

Ceremonia solemne për dhënien e Gradës « Doctorat Honoris Causa » Z. Ismail Kadare nga Universiteti Jean Monnet, 10 tetor 1997

Fjala e Profesor Maurice Vincent

Zonja dhe Zotërinj të zgjedhur,

Zonja dhe Zotërinj dekanë e drejtorë,

Të dashur kolegë, të dashur miq,

Mund të thuhet me të vërtetë se qyteti dhe Universiteti i Sent-Etjenit e prisnin Ismail Kadarenë prej kohësh, se dëshironin t’i hapnin dyert në mënyrën më zyrtare e më solemne : Titulli “Doktor Honoris Causa” që po i japim sot, e që na nderon edhe ne, sanksionon një fakt, përuron një urë tashmë të hedhur midis tij e neve, dhe midis neve e tij. Për t’iu referuar një prej librave të tij më të famshëm, do thoja madje që kjo urë ka më shumë se tri harqe, konkluzion që do ta përligjia fillimisht me një përmbledhje të shpejtë.

Manifestim i imigrantëve shqiptarë më 7 prill 1939 para Bursës së Punës të Sent-Etjenit për të protestuar kundër pushtimit të Shqipërisë nga trupat musoliniane.

Pa dyshim që e dini tashmë, i dashur Ismail Kadare, se qyteti që po ju pret, ka qenë midis dy luftrave një nga qendrat e emigracionit shqiptar në Francë, dhe pikërisht këtu, në Bursën e Punës të Sent-Etjenit, më 1939, u mbajt një kuvend i paharruar i tërë punëtorëve dhe studentëve shqiptarë të rajonit stefanuaz, lionez dhe grënobluaz, për të protestuar kundër pushtimit të vendit të tyre nga gjeneralë e ushtarë e “Ushtrisë suaj të ardhshme të vdekur”.

Këta emigrantë ishin, në shumicën e tyre, me origjinë nga Jugu i Shqipërisë, dhe rajoni i Gjirokastrës, qyteti juaj i lindjes, përfaqësohej më së miri. Ata furnizonin një krah pune për të cilin minierat tona kishin nevojë të madhe, pas plagëve të tmerrshme të konfliktit të parë botëror. Edhe sot mund të shihen mjaft emra të njerëzve tuaj skalitur mbi gurët e varreve në varrezat tona. Për këtë prani shqiptare në Sent-Etjen, festa e librit mirëpret madje edhe një dëshmitar të gjallë, për më tepër poet, në personin e Vangjel Lekës, që na vjen nga Riviera juaj. Një pelegrinazh i tij i kohëve të fundit në të lashtin “qytet të zi”, sipas perifrazimit që përdorej në atë kohën për të përcaktuar qytetin tonë, e ka frymëzuar këtë poet për disa vargje, që figurojnë tashmë në një përmbledhje që ai ka botuar në Francë, me përkthimin e tij, parathënien e të cilit e keni nënshkruar, siç e dini, ju vetë. Marrë kështu, si drejtpërdrejt nga burimi, ai kujtim i përbashkët ringjallet me mjaft emocion:

“... Postjeri vjen dy herë në javë,

Çdo të enjte e të shtunë.

Nuk e di prej sa e sa vitesh

Pres çdo të enjte e të shtunë

Mes erës në sheshin e fshatit

Mes shiut nën degët e zhveshura të rrapit.

Postjeri vjen tetë herë në muaj,

Gjyshi është larg në dhe të huaj,

Postjeri vjen 96 herë në vit,

Sent-Etjeni është larg, shumë larg,

Dhe miniera frymën po ju zë. [...]”

Nëse i përzgjodha këto vargje për t’i lexuar, kjo sepse në to bëhet fjalë për një postjer, vetë zanati që ushtronte babai juaj, dhe mund të mendohet se mëse njëherë, ai u ka çuar me dorën e tij grave e mëmave të mbetura vetëm atje, në Gjirokastër, letra që mbanin vulën e Sent-Etjenit apo të një prej qytezave të saj! Kushedi, mbase edhe vetë pasioni juaj i fëmijërisë për pullat e postës, për të cilën flet një nga poemat tuaja, ka lindur, pikërisht, nga zanati i babait tuaj të nderuar dhe paraskiconte çeljen planetare të universit tuaj poetik e romantik?!

Por, le të kthehemi tek arsyet e takimit të sotëm.

Shkaqe të tjera, më pranë në kohë mund të parashtrohen në të vërtetë. Një nga përkthyesit tuaj, anëtar i Universitetit tonë figuron se rrjedh prej atyre familjeve imigrantësh që sapo përmenda, dhe dy kolegë të tjerë, që qëndruan gjatë në Tiranë, si lektorë të frëngjishtes – emigrim së prapthi, në mund të them – janë bërë që nga ajo kohë qytetarë stefanuaz të adoptuar. Kanë shkruar dy libra të shënuar për vendin tuaj, njëri që prek periudhën diktatoriale – 57, bulevardi Stalin – dhe tjetri, periudhën e daljes nga komunizmi, me titullin Shqipëria apo logjika e dëshpërimit. Si dëshmi të tretë, që përligj më së miri festën e librit, meqë Shqipëria është këtë vit vendi fener, ata vetë siguruan ekspozitën fotografike vendosur në njërën prej godinave të qytezës universitare, dhe i falënderoj në mënyrë të veçantë, në emër të Universitetit dhe të gjithë atyre që do shohin këtë ekspozitë.

Nga ana juaj, a nuk është më në fund, vetë fjala e dhënë që po realizohet me këtë ceremoni të sotme? Sepse secilit i kujtohet këtu një vizitë e mëparshme tuaja në Universitetin e Sent-Etjenit, në maj 1986, kur erdhët për një bashkëbisedim, në mbarim të së cilës, siç më kanë thënë, ju premtuat të riktheheni një ditë, aq shumë admiruesit tuaj stefanuazë e forezianë dëshironin të vazhdonin atë bisedë, por këtë herë të organizuar në kushte më të mira. Prandaj, për më tepër, i ftojmë të gjithë t’ju dëgjojnë sërish nesër në mëngjes në një amfiteatër këtu pranë. Jam i sigurt që shumë vetë do donin me shpirt të bisedonin me ju, të zgjasnin emocionin e leximit të librave tuaja, nëpërmjet një bashkëbisedimi me vetë personin e gjallë të autorit. Në emër të tyre, ju falënderoj  që tani, i dashur Ismail Kadare, për këtë nder, sepse të gjithë janë në dijeni të detyrimeve që keni.

Profesorë të Universitetit Jean Monet përreth Ismail Kadaresë

Harku i njëmijtë i urës që na lidh : ju jeni Kryetar Nderi i Shoqatës humanitare Fëmijët e Shqipërisë, themeluar nga doktor Dzemail Dzemaili, shqiptar për nga origjina, dhe përkrahur nga një prej paraardhësve të mi, Presidenti Lauras, me përkushtimin që i njohim.

Këto fakte e dëshmi flasin tashmë : ardhja juaj në këto anë nuk do jetë pa vijimësi, pa jehonë përcjellëse. Botimi nga Shtypshkronjat tona Universitare të një vepre publikuar nga CIERC, një nga qendrat tona kërkimore, nga Skënderbeu te Kadareja, po çel udhën. Nesër, kolegët dhe studentët e letërsisë së krahasuar do të përkulen mbi këtë apo atë vepër tuajën, përfshirë në programin e këtij viti universitar dhe akoma më shumë pa dyshim.

Ekspozita fotografike dhe bibliografike e drejtuar nga Zonja Achard, konservatore e Bibliotekës Universitare, krahas asaj të Elisabeth et Jean-Paul Champseix, do të qëndrojë e hapur edhe në ditët e ardhme. Kështu, do t’i përgjigjemi më mirë kërshërisë që gëzon vendi juaj kudo që shkoni. Tanimë, e çelur për publikun, ju pret po ashtu edhe juve, që sëbashku ta përurojmë me këtë rast të veçantë të pranisë suaj.

Përkim tjetër, ku nuk shoh thjesht efektin e rastësisë : Shoqata Euro’Arts, në bashkërealizim me Cinéma le France organizon në fillim të dhjetorit një festival të vërtetë të filmit shqiptar. Ma ka ënda të jap lajmin e kësaj ngjarjeje si një stoli ideale pas kremtimit të letërsisë shqiptare, përqëndruar rreth personit tuaj dhe për shkak të përmasës së veçantë që do ketë manifestimi. Në fakt, zgjatimet e saj do drejtohen edhe nga ana e Kinematekës dhe do na bëjë të mundur vizitën e mjaft artistëve dhe krijuesve të vendit tuaj. Edhe aty do të priteni personalisht, dhe Zonja Nicole Cornut, përgjegjëse e Cinéma le France do t’jua konfirmojë këtë dëshirë nga ana e saj, për më tepër që disa nga filmat e propozuar janë nxjerrë nga librat tuaja. Dhe a duhet tashmë të kujtoj që Prilli i thyer, i Liri Begejas na u dhurua si premierë me të dalë, dhe këtu shoh edhe një hark tjetër në urën tonë, aq shumë prania e regjizores, nëpërmjet lidhjeve që ju bashkojnë, nënkuptonte praninë tuaj.

Java e Kinemasë shqiptare më sjell ndër mend nisma të tjera të mundshme, afatmesme apo afatgjata. E si të mos mendojmë për shembull për kënaqësinë që mund të na japë shfaqja në Sent-Etjen e një pjese teatrore nga Besnik Mustafaj apo një spektakël nga Baleti Preljocaj? Sigurisht, këtu nuk bëj gjë tjetër veçse zgjatoj urën nëpërmjet dëshirave në seri, pa dashur të nxjerr këtu ndonjë sekret në përzgjedhjet që kanë bërë institucionet kulturore simotra të qytetit me institucionin tonë.

Do t’i quaja të përfunduara preludet e ceremonisë së sotme dhe rrjedhojat e sigurta e të mundshme të saj, duke përmendur gjithashtu, pozicionuar tashmë në plan kombëtar, disa lidhje shkencore që bashkojnë vendet tona përkatëse, në mënyrë të veçantë punën e arkeologëve francezë në qendrat ilire apo greko-romake, që nga periudha e paraluftës deri në kërkimet e Pierre Cabanes, Profesorit të Universitetit të Paris-Nanterre, të cilit ju vetë për më tepër i keni hartuar parathënien e një vepre të botuar kohët e fundit : Shqipëria, vendi i shqipeve.

Për të mos hequr asgjë nga këto këmbime franko-shqiptare, dua të përshëndes më në fund rolin e shkëlqyer në përhapjen e veprës suaj nëpër botë të Claude Durand-it, botuesit dhe mikut tuaj, e të Jusuf Vrionit, përkthyesit tuaj, i cili është rritur të themi dhe i ka bërë studimet në Paris, aq sa e ka zgjedhur vendin tonë për atdhe të dytë.

Por natyrisht, përtej gjithë këtyre harqeve, është vetë vepra juaj që na jep arsyet më të forta për t’ju pritur mes nesh.

Emri i Universitetit tonë, në fakt nuk është thjesht për modë apo për parapëlqim: ne dëshirojmë dhe kërkojmë ta meritojmë emrin e atij që është cilësuar si “Ati i Evropës”, Jean Monnet-it, ashtu sikurse dëshirojmë të zhvillojmë parreshtur Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut, të cilave Universiteti ynë u kushton vëmendje të veçantë, frymëzuar ndër të tjerë nga René Cassin.

E tërë kjo i çelte krejtësisht dyert një shkrimtari, krijimtaria e të cilit, në një nga boshtet e veta madhore dëshmon për drama bashkëkohore të kontinentit të vjetër, duke synuar njëkohësisht t’i rijapë vendit të tij vendin që i takon në qytetërimin perëndimor që prej Antikitetit më të hershëm. Prova, thjesht trashëgimia e poezisë suaj popullore, nga e cila Gëte në kohën e vet vlerësoi disa thesare dhe që ju vetë i keni lartësuar nëpërmjet shkrimeve të paharrueshme në prozë.

Do ta zhvilloj disi këtë aspekt, në më lejoni, duke iu kthyer vetës së tretë, më e përshtatshme për shqyrtime të tilla.

Kjo frymë evropiane që mbart vepra e Ismail Kadaresë duket sikur shkon fare mirë në fakt në drejtim të një tradite, për të cilën ka aftësinë ta amplifikojë, ta bëjë më të larmishte, si për të reaguar ndaj traumatizmave të Historisë.

Në mënyrën e vet dhe në një kontekst politik të pabotuar, zëri i Kadaresë, a nuk ritransmeton në jehonë të fuqishme, apo në isso* të fuqishme, për t’iu referuar polifonive të famshme shqiptare, zërin e Poetit kombëtar shqiptar Naim Frashëri, i cili, në fund të shekullit të kaluar i lëshonte këtë thirrje poetike Evropës:

“Lind më në fund o ditë e shumëpritur,

Diell që ngjitesh nga perëndimi!

Ti që të shohin toka të largëta,

Ne këtu, mos po na harron? “

Një tjetër poet i Rilindjes kombëtare shqiptare, Andon Zako Çajupit, i vinte keq që shqiptarët vinin armët e tyre në shërbim të vendeve të huaja – Mbretërisë së Napolit, Venedikut, Greqisë, madje dhe Turqisë – kur duhet të mendonin për fatin e tyre. Sa i revoltuar, edhe i dëshpëruar, ai u bënte thirrje bashkëpatriotëve të tij, sikurse vepron sot, në rrethana krejt të tjera, Ismail Kadare. Sepse, duke luftuar mosmirënjohjen dhe mospërfilljen ndaj vendit të tij, ai e di se në një masë të madhe, gjithçka varet prej vetë atij për t’u parë siç duhet t’i ketë hije, në radhë të parë nga vendet fqinje. Kështu, në esenë që i ka kushtuar Eskilit, Kadare i bën thirrje kombit të tij të tregohet me pamjen e tij më të vërtetë, më të mirë... që edhe është më evropiania. Dhe, a është rastësi nëse i ka kushtuar po ashtu një ese të tërë – Shfaqja e Migjenit në letërsinë shqipe – një poeti, edhe ky më pranë nesh, përfshirë krejt, gjer në thellësi të vetvetes, nga ëndrra perëndimore?

Por sado i magjepsur që shfaqet, e shohim autorin të mbajë qëndrim ndaj dalldive të kota, ndaj iluzionit të barnave magjike. Shkrimtar me përgjegjësi, ndërgjegje e lidhur me fatin e atdheut të tij, Kadaresë i është dashur po ashtu të zbresë në arenë mjaft herë, me artikuj apo deklarata për t’i paralajmëruar bashkëqytetarët e tij ndaj disa demonëve dhe iluzioneve të modernitetit perëndimor, por edhe duke kërkuar nga Evropa më shumë vëmendje e mirëkuptim ndaj tyre.

Vepra e Kadaresë, sigurisht, nuk buron vetëm nga historia dhe aspiratat e vendit të tij. Ajo merr përmasa zgjeruese dhe madhështi duke iu referuar në mënyrë të vazhdueshme e me mjaft zhdërvjelltësi dy gjenive të kulturës botërore, thellësisht të rrënjëzuar në Rilindjen evropiane, Dantes dhe Shekspirit. Mbi këtë shtohet edhe një shtresëzim kulturor trashëguar nga lashtësia greke, mishëruar kryesisht tek figura e Homerit, rapsodit origjinal, dhe e Eskilit, atit të tragjedisë.

Këto rezonanca të larmishme kanë frymëzuar tanimë mjaft shkrime të komentuesve të tij, dhe unë nuk kam ç’shtoj më shumë nga ata. Megjithatë, thjesht sa për të ndezur kërshërinë për këto shkrime, do dëshiroja të ndalesha një çast mbi disa aspekte madhore të këtij humanizmi me të vërtetë evropian që ato kanë nxjerrë në pah si riaktivizim.

Kur Kadare i rikthehet mitit të Prometeut, këtë e bën për t’ia kundërvënë formave të tjetërsimit individual e kolektiv karakteristike për shekullin XX, dhe në këtë mënyrë ai ripërtërin leximin e këtij miti. Ese për Eskilin e shpreh këtë mëse qartë : Projekti që lufton heroi nuk është një genocid i zakontë, por zëvendësimi i njerëzimit ekzistues me një njerëzim të ri. Këtu është e tatëpjeta e çdo tiranie, logjika e thellë e dëshirës për fuqi, sa e verbër dhe e tërbuar, nga ku burojnë utopitë më të këqia totalitare. “ Nuk e dimë se me ç’qenie Zeusi do ta kish zëvendësuar njerëzimin e dënuar, shkruani ju. Por për një gjë jemi të sigurtë, që ky njerëzim i ri do kish qenë edhe më i keq, megjithëse Zeusi mban për këtë qëllim fjalime të një demagogjie të skajshme që nga maja e Olimpit”. (Eskili, apo ky humbës i madh, f. 89-90). Pas kësaj, kuptohen fare mirë faqe të tëra nga Koncerti, dhe para tyre, faqe të tëra nga Kamarja e turpit, për t’iu përmbajtur vetëm jehonave më të menjëhershme të këtij projekti jupiterian që alegoritë tuaja, por edhe referimet e drejtpërdrejta për historinë e këtij shekulli nuk rreshtin së godituri në krejt format dhe pasojat.

Kjo mbrojtje e parreshtur ndaj të gjitha dhunimeve që i bëhen njeriut, mbështetet e pasurohet me një aspekt tjetër të veçantë, sipas jush, të autorit të Orestisë, të cilën ju e keni përkthyer :  lidhja e tij me atë çka mund të quhet, për anakronizëm të vullnetshëm, shtet i së drejtës. Kjo fut në lojë normën e së drejtës dhe të padrejtës në marrëdhëniet individ me individ, po edhe kolektiv me kolektiv apo vend me vend. Edhe këtu, më e thjeshta është t’ju citojmë : “Nëse Eskili ka universalizuar problemin e së drejtës [mund të themi : të drejtësisë], kjo ngaqë problemi, sipas tij, është pjesë e qenësishme e çdo akti njerëzor.[...] Ka njerëz që mendojnë se “e drejta” mund të jetë njëkohësisht edhe me njërën, edhe me tjetrën palë, por këta që gjykojnë në këtë mënyrë [...] janë moskokëçarës, mendje të dobta apo të zhgënjyera. E drejta nuk mund të jetë kurrë në të dy anët njëkohësisht, ajo i takon vetëm njërës prej palëve”. (Po aty, f. 35-36). Kjo ide-forcë nuancohet dhe plotësohet me atë të “Shpërnguljes të së drejtës”, sipas vetë shprehjes suaj, që e shpjegoni në këtë mënyrë : “Pasioni i tepërt, qoftë edhe në gjendje mbrojtjeje të ligjshme mund të ngjallë shpërnguljen e së drejtës tek kundërshtari, i cili, duke përdorur të njëjtat armë, shkakton një zinxhir krimesh që do të vijojnë pafundësisht, nga brezi në brez” (Po aty, f. 36-37). Dhe pak më poshtë, shtoni : “Në bazë të kësaj aftësie të natyrshme shpesh karakteristike tek autorët antikë, për të universalizuar dukuritë, nocioni i së drejtës, tek Eskili, zgjerohet në krejt rrafshin e një vendi, madje edhe në marrëdhëniet apo konfliktet midis shteteve”.

Kërkesa juaj për drejtësi, ngulmimi juaj për rend të ligjshëm – pikërisht tek ju, kur dihet  që vendi juaj përjetoi, për një kohë të gjatë nën arbitrarizëm, forcën e një të ashtuquajture “drejtësi klasore”, e cila zëvendësoi të drejtën apo mori përparësinë – përbëjnë një temë tjetër kyç të veprës suaj, atë të Bessës*, term dhe nocion i vështirë për t’u përcaktuar, që mbulon gjithçka që ka të bëjë me fjalën e dhënë a për të dhënë, një virtyt ndërgjegjeje që i jep gjithsecilit dinjitet, vërteton madje ekzistencën e tij, një kuptim i mprehtë i normës për të udhëhequr realizimin e saj. Ky ligj i Bessës përbën gurin themeltar të një konstruksioni gjigand juridik, të cilit për një kohë të gjatë i është nënshtruar jeta e shqiptarëve, veçanërisht e atyre të Veriut : Kanuni*.  Ai shërben gjithashtu si bazë e legjendave të famshme, nga ku dy nga romanet tuaja – Ura me tri harqe dhe Kush e solli Doruntinën? – që paraqesin rikompozime, të cilat i pasurojnë edhe më shumë, krahas aktualizimit  në të njëjtën kohë. Do kufizohem, i detyruar, vetëm duke përmendur disa nga faqet tuaja që kanë të bëjnë me Kanunin, ku ndihet madhështi, sa e trazuar, aq edhe magjepëse.

Ngaqë Prilli i thyer, në një kuptim, nxjerr tragjikisht në skenë vdekje sa absurde e mizore aq edhe të paradokohshme në zinxhirin e verbër të gjakmarrjeve, duke i penguar djemtë e rinj t’i shkojnë gjer në fund pranverës së tyre, e drejtat kanunore paraqitet fillimisht si një sistem i pamëshirshëm dhe çnjerëzor. Vetë ju, në Dialogun me Alain Bosquet, nuk mungoni të zbuloni efektin vrasës të një cikli të tillë, pa harruar të saktësoni, megjithatë, që kodi mbulon tërë fushat e jetës dhe që vetë gjakmarrja nuk shihet aspak në kuptimin e një nxitjeje apo pëlqimi ndaj dhunës. Kanuni parashtronte mundësi faljeje, pa cënuar nderin dhe dinjitetin e familjeve.

Në fakt, duke lexuar Kush e solli Doruntinën? të krijohet me të vërtetë përshtypja që dishepujt e Konstandinit i referohen asaj fryme të thellë të Kanunit, kur përpiqen të rikthejnë atë vizion të njeriut e të jetës që shfaqte i zoti i tyre: “Çka mendonte ishte diçka që ia kish gjetur farën përhapur andej-këndej në jetën e shqiptarëve, dhe për të cilën thosh se duhej zhvilluar, duhej inkurajuar e ngritur në sistem. Bëhej fjalë për një sistem ku nuk do kish më nevojë për ligje të shkruara, për gjyqe, burgje e polici”. Askush nuk çuditet, pasi lexon këto radhë, për çka thoni lidhur me gjenezën e Prillit të thyer: “ E kam shkruar Prillin e thyer në një kohë kur Shqipëria, ashtu si tërë pjesa tjetër e botës komuniste i nënshtroheshin një drejtësie e një kodi penal nga më çnjerëzorët që mund të mendohet. Krahasuar me këtë “drejtësi”, së cilës ia njihni krimet po aq mirë sa unë, Kodi i vjetër zakonor shqiptar [...], në vend të duket barbar [...] duket çuditërisht demokratik” (f. 106).

Ja tek e shohim veten në kryqëzimin e madh të veprës suaj, në atë pikë lidhjeje ku përputhen e sotmja dhe e pakohëshmja, e veçanta dhe universalja, dëshmia e saj thelbësore për atë përbindësh të paparë : universi totalitar. Më shumë se kushdo tjetër, keni ditur të paraqisni ligjet dhe mekanizmat e tij të lindjes nën dritën e një kulture evropiane, të miteve e legjendave të vendit tuaj dhe do shtoja, të kujtesës suaj si shqiptar.

Edhe pse intensiteti i kësaj vepre është në gjendje të na parashtrojë mori objektesh për anketim, do dëshiroja tani, për të mos e zgjatur, të përmendja dy prej komentuesve të veprës suaj, të cilët janë interesuar nga afër për këtë aspekt madhor të frymëzimit tuaj. Eseja e Eric Faye titulluar Në laboratoret e totalitarizmit më të egër dhe trill letrar në shekullin XX nuk mungon t’ju japë një vend nderi dhe Gilles Banderier, nga ana e tij, i ka kushtuar një  studim të tërë ferrit tuaj – Pallati i ëndrrave – në përqasje me atë të Dantes.

Në këtë ferr, pikërisht, përbërë nga një diktaturë totalitare, siç e keni thënë edhe ju, “ Të shkruash normalisht është një nga shkallët më të larta të qëndresës, dhe kur shkrimtari arrin të botojë, ai e ndan lirinë e vet me të tjerët. Ndërton [atëherë] njëfarë kështjelle lirie”.

Faleminderit i dashur Ismail Kadare për këtë kështjellë të ngritur me durim për vite me radhë, faleminderit për këtë vepër shqiptare e universale, faleminderit për protestën tuaj aq të dashur dhe plotësisht humane.

Botim i posaçëm i Universiteti Jean Monnet të Sent Etjenit,

“Doctorat Honoris Causa Ismail Kadare”,10 tetor 1997.

FUND

© Fotaq Andrea

© Zemra Shqiptare