Fotaq Andrea: Pena të arta franceze për shqiptarët - Ismail Kadare (1)

Shkrime për Ismail Kadarenë nga libri ''Pena të Arta Franceze për Shqiptarët'' i autorit Fotaq Andrea

(1)

Robert ESKARPIT  

Robert Eskarpit (1918-2000), shkrimtar i njohur, gazetar, sociolog e historian, bashkthemelues i Shoqatës së Miqësisë Francë-Shqipëri, Kalorës i Legjionit të Nderit, specialist i letërsisë angleze dhe autor i rreth 50 veprave, kryesisht ese letrare, sociologjike e romane. 

NJË SHQIPTAR PËRMBAN GJITHË SHQIPËRINË

Çdo vend ka të paktën dy fytyra, atë të legjendës dhe atë të vërtetësisë. Shqipëria ka fytyrën që i japin sytë që e vështrojnë, por kjo fytyrë është përherë edhe vërtetësi, edhe legjendë. Jep përherë pak më tepër, shumë më tepër se ç’i kërkohet.

Vendosni pushtimin në vështrimin tuaj dhe do të keni luftën e pamëshirshme. Vendosni në të ngrohtësi dhe do të keni miqësinë më të pathyeshme në botë. Vendosni në të mosbesimin dhe do të keni një gardist të kuq pas çdo guri, një polic pas çdo dere, një mister të egër në kthesën e çdo rruge. Vendosni në të besimin dhe do të ketë muzikë në tarracat e kafeneve të vogla të Tiranës, do të ketë ngjyrime ëndrrash mbi qilimat e Korçës, do të ketë aroma të vjelash në rakinë e Përmetit. Vendosni në të përbuzje, fyerje, mëshirë, dhe do të ndjeni të rëndojnë mbi ju sy guri të ashpër të malësorit mustaqepërpjetë që gërryejnë faqet e tij të mendueshme, tek tërheq fort mbi cigar të vet dhe ju gjykon, ju zhvesh, ju shfryn të tërin, sikundër bën Ismail Kadarea me gjeneralin e tij eshtrambledhës.

Ai është atje që prej kohëve neolitike, kurrizmbështetur pas shkëmbit të vet, i gatshëm të qëllojë me dyfek, me ushtë, me gur mbi gjithçka që vjen nga deti apo që brenda grykave. Çdo shkëmb lind një të tillë dhe toka e thatë poshtë tyre është e mbarsur me eshtrat e ushtrive ngadhnjyese që kanë pushtuar, robëruar, torturuar, sakatuar, masakruar këtë popull, pa mundur asnjëherë ta mposhtnin e ta shkatërronin. Është një popull i ngjashëm me gjuhën e vet, më e lashtë nga ajo e heronjve të Homerit, depërtuar, njollosur nga të folmet e tërë pushtuesve të saj, por e pacënuar në strukturat e veta. Në shqip, nga dy deri në pesë numërimi bëhet sipas latinishtes së ulët, më tej sipas turqishtes, më tej sipas sllavishtes, por një thuhet gjithmonë si para tremijë vjetësh.

Dhe kjo është e mjaftueshme : një shqiptar përmban gjithë Shqipërinë. Në romanin e Ismail Kadaresë, malësori Nik Martini që hap zjarr kundër gjithë ushtrisë italiane përhapur gjatë bregut ranor, është sa i vetëm dhe i panumërt.

Varrmihësi plak Reiz, vrarë nga eshtrat e një armiku vdekur që prej njëzet vjetësh, përfaqëson në vetvete dhimbjen e pamatë dhe zemërimin e pamatë të një populli me histori tragjike.

Midis këtyre dy vdekjeve të vetmuara, gjenerali që mbledh divizionet dhe ushtritë e veta skeletike, ndjehet më i mundur nga paraardhësit e tij të luftës. Vallëzon një kuadril* të çuditshëm midis varreve së bashku me gjeneralin krahëcung të një ushtrie tjetër të vdekur, me një politikan batakçi dhe një prift të dyshimtë. Nga ky vend mesdhetar, gjatë dy vjetëve zhvarrimesh poshtë e përpjetë, ai nuk sheh veç baltërat e vjeshtës dhe borërat e dimrit. Nëpërmjet kronologjisë së ashpër e dramatike të tregimit të vet, Ismail Kadarea ia mohon atij pranverën, sikurse ia mohon buzëqeshjen. Gjithçka fillon me shiun e me borën, gjithçka mbaron me erën.

E megjithatë, buzëqeshja dhe pranvera janë përherë aty, pothuaj në çdo faqe. Buzëqeshje humori e patrazuar, që sheh te armiku i dikurshëm një shtazë të çuditshme, por pa e dërrmuar, që është madje e gatshme për t’u bërë e përzemërt, mjaft që tjetri të japë shenjën e parë, buzëqeshje tepër njerëzore, mbrujtur me guxim, ndershmëri, kujtesë të gjatë dhe durim të shkurtër.[...] Për njëzet e pesë vjetorin e çlirimit të saj, Ismail Kadare i jep lexuesve francezë një roman me përmasa botërore, gjë që tashmë është shumë, por që është edhe më shumë, një roman që është vetë zëri i Shqipërisë mijëvjeçare duke u folur njerëzve për shekullin e përtëritjes së saj.

Robert ESCARTPIT, 28 nëntor 1969.

Parathënie e romanit të Ismail Kadaresë

“Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, 

Botimet Albin Michel, Paris, 1970.

Alain BOSQUET

Alan Boske (1919-1998), poet i njohur, gazetar, përkthyes, shkrimtar e kritik letrar, Anëtar i Akademisë mbretërore të Gjuhës dhe Letërsisë frënge të Belgjikës dhe i Akademisë së Letrave të Kebekut, ish Kryetar i Akademisë evropiane të Poezisë në Luksemburg. 

SHPIRTI I SHQIPËRISË GJENDET NË POEZITË E SAJ

Çdo ese filozofike apo letrare është një zotim. Çdo roman apo tregim është një përzgjedhje. Çdo pjesë teatrore është një kontratë shoqërore. Si këtu, dhe atje, zotërojnë vullneti dhe njëfarë objektiviteti. Po jo e njëjta gjë mund të thuhet për poezinë : në çastin e kristalizimit, ajo rrok pavetëdijën. Poema është kësisoj një e vërtetë mbartur nga mahnitja, dhe jo nga ndonjë mendim i paraforumar. Një shpirt – për ta quajtur me emrin e vetë disi të braktisur – shfaqet përmes saj. Andaj nuk e teprojmë po të themi e rithemi këtë mendim të zakontë : shpirti i një populli gjendet në poezinë e tij, shumë më tepër nga çdo formë tjetër e artit.

Shpirti i Shqipërisë gjendet në poezitë e saj më të mira. Ky popull nuk është për ne më i njohuri, as edhe më i studjuari : jemi ende shumë larg. Për këtë vend, ne kemi njohuri ose të gabuara ose të copëzuara ose, në më të mirën e rasteve, disi abstrakte. Shpesh, – dhe këtu e ndjej veten po aq fajtor sa të tjerët – ato përmblidhen në ndoca përgjithësime, të forta, të thekshme, por pothuaj në skaj të gabimit. Na duhet ta pranojmë. Për dikur, një tokë aty, buzë Greqisë, dhe që i jepte kësaj një si tyftajë ajri të egër, qëndrueshmërie, fuqie të ashpër : por të mjaftueshme për të korrigjuar drejtpeshimin e padurueshëm helen dhe pretendimin e papërligjshëm të lumturisë së saj aq mirë të profilizuar.

Për Mesjetën, një heroizëm veshur me veprime verbuese, gjithë rreziqe të mëdha, vrasje, nga ato që kryente verbazi mbarë Evropa : nga dëshpërimi në dëshpërim, po shkohej drejt shprehjes së një individualiteti, që teksa dërrmohej, rilindte sërish. Edhe më pranë nesh : sundimi i gjatë osman, me vijimësinë e tij të mizorive e të qullepsjeve, me korrupsionin si vatër prehëse e tiranisë, gjë që i lejonte popujt e shtypur të mbijetonin nën çizme : e po mirë, të paktën kjo tirani s’pati kurrë peshën vendimtare të shfarosjes. Lashtësia, mesjeta e turbullt, turqit : kur s’ke liri, ke te paktën lirinë për të krijuar legjendat e tua. Të jetosh, a është vallë e vështirë ? Po ja që jetoke edhe me epopera e bestytnira.

Gjatë shekullit, pavarësia, tek paraqitej shpesh si një formë mjaft e varfër e lirisë, gjatë së cilës Migjeni i madh mundi të shkruajë : « Mjerimi punon ditë e natë ». Më në fund, republika popullore, izolimi, shembulli i vetëm dhe transformimi rrënjësor i një kombi stërvitur në kohën e tij, por i aftë për të jetuar në shekullin XV nëpërmjet përfytyrimit, sikurse në shekullin XXI nëpërmjet shpresës. Satira, hutesa, solidariteti i ngrohtë, ca marrëzi, një nevojë gati e përkujdesshme për të thënë të vërtetën e vet qoftë individuale qoftë kolektive, a nuk është pikërisht kjo që po na tregon sot Shqipëria nga natyra e saj e thellë ? Mjaft të lëçitësh prozën dhe poezinë e Kadaresë për të bindur vetveten, prapa tërë maturive : ah ! ajo maturi e gurëve të lashtë që nuk pranon kollaj çdo lloj bari.

Sigurisht, duhet vajtur në uzinë. Po poeti korrigjon : « Uzina e prodhimit të vargjeve ». Sigurisht, duhet të zësh qoshen tënde në këtë planet të vogël. Por poeti na paralajmëron që « Ta pastrojmë këtë planet ». U dashka nënshtruar në kohën tonë ndaj tërë rreziqeve. Por poeti shqiptar na siguron : « Radioaktiviteti s’do djegë endërrat e tua ».

Parathënie e librit  « Ismail Kadarea dhe

poezia e re shqipe », bot. frëngjisht,

P.J. Oswald, Paris, 1973.

Eric FAYE

Erik Faj (1963), romancier e tregimtar, një nga penat më të ndritura të brezit të sotëm të shkrimtarëve francezë, që ka nisur të shkruajë që nga mosha njëzet vjeç. I numërohen mbi njëzet vepra gjer më sot, esse, fiksione, tregime, ndër to librat “Ismail Kadare – Biseda me Erik Faj” dhe  “Ismail Kadare, Promete zjarrsjellës”, nga ku është marrë teksti i mëposhtëm.

PREJ GURI E SHIU

Këta personazhe arkitipikë integrohen në një ansambël të gjerë që mund ta quajmë Universi Kadare. Vetë spektatori i magjepsur i Makbethit e i Hamletit i fut romanet e veta në atmosferën që përfshin kështjellat e Skocisë dhe Danimarkës. Universi Kadare dallohet nga konstante gjeografike e klimatike shumë të theksuara : skeda e tij sinjalizuese na mëson para së gjithash se në të bie jashtë mase shi. Shiu është te Kadarea një element pothuaj i kudogjendur. Shi i ftohtë, që nuk bie në formë shtrëngate të fuqishme, por në mënyrë të rregullt, të imët dhe monoton, gjatë një stine shumë të ztërgjatë, që nis në tetor për të vijuar gjer në prill. Një dimër i madh përshkon romanet e tij, çdo rrebesh është një faqe më vete e kthyer. Kjo stinë e gjatë njeh herë-herë faza nxitimi : klima bëhet më e ashpër sa më shumë ngjitesh lartësive apo depërton në Rusi. Por përgjithësisht, shi e mjegull mpleksen rreth personazhesh të mësuar me atë fshikëz lagështie si londonezët me fog-un.

Rrallë, shumë rrallë kam lexuar një shkrimtar që të ketë lënë në veprën e tij gjurmën e peizazheve të veta të brendshme. Ismail Kadarea bën pjesë në atë rreth të ngushtë autorësh, mendimi i të cilëve aq shumë përmban një « ikonografi intime », sipas shprehjes së Zhyljen Grakut, saqë krejt shkrimet e tyre nuk janë gjë tjetër veçse reflektim besnik e i përhershëm i saj. Pena e autorit bëhet skllave e vegimeve të tij. Ekziston një territor i krijuar nga Ismail Kadarea, sikundër që ekziston një Gracoland, si dhe një vend ku janë stacionuar utopitë e Ernst Jüngerit, një zonë ku fryjnë erërat e Sent-Xhon-Persit. Kadaria është një territor dimërimi ku janë strehuar njerëz të pamësuar me verën. Periudhat verore që duken aty-këtu në veprën e Kadaresë (konkretisht te Daullet e shiut* ) janë kohë pritjeje. Në pritje të ardhjes së shiut, rikthimit të jetës ; sepse personazhi kadarean është sisor jo i zakontë, ngaqë dimëron në verë. E ç’të thuash atëherë për pranverën në veprën e tij. Faqet e rralla të Kronikës në gur që përmendin stinën e ngrohtë paraqesin njerëz, një qytet të tërë, në topitje të plotë. Është, ndër dy dimra të zgjatur, një rënie në koma.[...]

Pritja e dimrit është paraqitur si jo më mirë  tek Daullet e Shiut. Shiu, a më mirë uji, është personazhi kryesor i veprës, dhe është i pranishëm në krejt mendjet, i kërkuar me ngulm a i parë me frikë. Ai është Uliksi, është një spektër që duhet të ribëjë shfaqjen e tij. Çështja është kur konkretisht?  Ai kushtëzon, për të rrethuarit, mbijetesën e tyre, dhe mbërritja e tij përfundimare do të thotë dështim për osmanllinjtë. Me një fjalë, ai është burim ngjarjesh, dhe për më tepër në këtë shtjellë tregimore, ku ujët mungon aq mizorisht, Kadarea, nëpërmjet metaforave, krijon mori detrash, përrenjsh e rrjedhash të tjera uji. Det të tërbuar, det të errët, det të valëzuar, det të zhurmshëm ! Taborret kthehen herë në dallgë, herë në lumenj të gjallë, herë në përrenj të rrëmbyeshëm. Njeriu ka nevojë për ujë, gjer aty sa e rikrijon në përfytyrimin e vet ; pashai ëndërron për të, po atë natë kur nisin e bien daullet e shiut, shenja e fundit…

Kur shkrimtari përmend një territor si Saharaja, që i nënshtrohet diktaturës së diellit, këtë e bën për të kujtuar para së gjithash, me nostalgji, kohën e bekuar kur ka qenë një « mbretëri e pafundme pjellore e dikurshme ». Shfaqja e thatësirës dhe e verës së përjetshme i kanë dhënë një goditje fatale poezisë ; ylberët dhe vetëtimat, dukuri të volitura për metaforat, u tërhoqën drejt Veriut :

« Njëri pas tjetrit vdisnin shirat,

Dhe iknin retë me karvane.

Si ura që pas ikjes shemben,

Me rrapëllimë ylberët ranë. »1

Kështu, shiu shfaq forcën e vet në tërësinë e fushës hulumtuese të Ismail Kadaresë. Është e vërtetë se shumica e romaneve dhe poezive të tij kanë për sfond vetë vendin e tij, që dimër e vjeshtë bën pjesë në zonat më të lagështa të Evropës. Më në fund, në qytetin e tij të gurtë, që është gjithashtu qyteti i shirave, ai ka jetuar në një fshikëz mjegullnajash të ftohta dhe kreun e parë të kronikës së tij e nis me fjalët :

« Përjashta, nata dimërore kishte mbështjellë çdo gjë me ujëra, mjegull dhe erë. Duke futur kokën nën jorgan, unë dëgjoja mbyturazi zhurmën monotone të pikave të shiut mbi çatinë e madhe të shtëpisë sonë ».

Pikat e shiut bëhen personazhe kryesorë në fillim të kronikës. Shkrimtari rrëfen odisenë e tyre nga qielli drejt çative, pastaj në sterna, ku këto entitete, duke u bërë të mendueshme, humbasin lirinë e tyre në ato kurthe që u ka ngritur qyteti.

Nëse do pikturonte, me siguri Ismail Kadarea do pëlqente të mbetej në stadin e skicimit, apo të shprehej si impresionistët, duke shmangur konturet, duke kapur ndryshimet që i sjell natyrës moti i keq, duke u dhënë përparësi ndjesive në intelekt, aq shumë, në shkrimet e tij, shiu, mjegulla dhe përfytyrimi mjaft i veçantë zhdukin kufijtë ndarës midis reales e fantastikes. Atmosfera e Gjeneralit të ushtrisë së vdekur, e Dosjes H apo e Prillit të thyer është e ngjashme. Është ajo e një fundosjeje graduale brenda një stine që s’i duket fundi.[...]

Ismail Kadarea nuk tregon veçse silueta në një dekor vegimor. Dhe nga ana tjetër, nëse i vendos përgjithësisht romanet e tij gjatë « stinës së shirave », ai parapëlqen po ashtu që fillimi i tyre të përkojë me mbërritjen e vjeshtës, apo me mësymjet e fundit  të dimrit në mars, madje dhe në prill. Pas një kapitulli të parë kaluar në shtratin e verës baltike në Dubulti, studenti shqiptar kthehet në Moskë nën shiun e fillimit të vjeshtës dhe Muzgu i perëndive të stepës do të përpihet ngadalë nga dimri rus. Po ashtu, gjenerali e nis misionin e vet në Shqipëri në mes të vjeshtës dhe elementi klimatik luan aty rol mbisundues :

« Ishte vjeshtë dhe shiu kishte kohën e tij. Gjenerali e dinte këtë. Para se të nisej, kishte mësuar midis të tjerave edhe diçka për klimën e Shqipërisë. Ajo periudhë e vitit ishte aty e lagët dhe me shi »1.

Kjo as që e çudit gjeneralin, që gjithmonë ka menduar se misioni i tij mund të kryet me sukses vetëm në kohë të keqe.

Çështja Doruntina po ashtu shpërthen në vjeshtë. Një kometë shfaqet në qiellin vjeshtor të Vitit të mbrapshtë që në faqen e parë. Dimri i madh fillon me një furtunë ekinoksi në shtator, Koncerti nis në mes të vjeshtës, ashtu sikurse Pallati i ëndrrave, në të cilin bie, që në faqet e para, e njëjta borë e shkrirë që pret gjeneralin në Shqipëri.

Një admirim i tillë për stinën e rreshjeve do dilte jashtë rregullit shkrues nëse disa romane do bënin përjashtim. Kamarja e turpit, Ura me tri harqe, Kronikë e një qyteti të gurtë* fillojnë në mes të dimrit ose në fund të stinës së keqe. Sido që të ndodhë, gjithmonë bëhet fjalë për periudhën e shirave e të mjegullave, dhe aq shumë bie në sy një gjë e tillë, sa shkrimet e Kadaresë shpesh shkrihen me ngjarjet që kanë ndodhur në stinën e ftohtë.  Historia duket pronë e vjeshtës dhe e dimrit, dhe vera, nga ky çast, përkon me një letargji ngjarjesuese. Në Nëntorin e një kryeqyteti, shkrimtari paraqet çlirimin e Tiranës nga partizanët në nëntor 1944. Muaji i nëntorit rishfaqet te Dimri i madh, me konferencën e 81 partive komuniste në Moskë që vulos përçarjen e kampit socialist. Kur jeta pra ngadalësohet në shumë vende me mbërritjen e shirave dhe të ftohtit, ajo rilind në Kadari, për t’u shuar më pas në pranverë, stinë para së cilës shkrimtari as përmallet, as mrekullohet. Një konceptim i tillë i ritmit të jetës të kujton fjalët e asaj kënge të vjetër të ushtarëve zvicerianë, përmendur nga Kadarea : « Jeta jonë është udhëtim nëpër dimër, udhëtim nëpër natë ».1

Kadaria është përgjithësisht një vend pafundësie e lartësie, lagur nga det, të cilin e përbuz me krenari, sepse krijuesi i saj është sërish brenda diapazonit të bashkëpatriotëve të vet, të cilët, gjatë gjithë historisë së tyre kanë jetuar në male, për t’u mbrojtur nga pushtuesit që vinin nëpërmjet detit. Të rralla janë madje qytetet shqiptare buzë detit, dhe është për t’u çuditur tek sheh, kur i bie përgjatë me anije rivierës shqiptare, që shumë fshatra janë ngritur në faqe të maleve. Më 1939, pushtuesit italianë zbarkojnë në brigjet shqiptare, dhe vetëm në këtë rast Kadarea pranon të përmendë detin. Prifti që shoqëron gjeneralin në misionin e vet ka, nga ana tjetër, në gojë fjalë therëse lidhur me këtë :

« Shqiptarët janë si ato qeniet që i tremben ujit. Ata kanë qejf t’u qepen shkrepave dhe maleve. Atje e ndjejnë veten të sigurtë »2.

Për të gjithë këta malësorë, shpjegon Kadare, « e keqja dilte gjithmonë nga deti dhe duhej shfarosur mu në breg të detit ».3 Në të kundërt, shpesh shkrimtari përmend plazhet – në një roman si Muzgu i perëndive të stepës, apo në shumë poema – por përgjithësisht këtë e bën për t’u tallur me detin dhe për ta injoruar. Autori i poemave të tilla si « Plazh një mëngjes vere » apo « Buzë detit » nuk mendon veç për rërën e dunave dhe nuk shfaq gjë tjetër veç moskokëçarje për ujin ; në këtë përbuzje për detin, « Dallgë », poemë e shkruar më 1959, gjatë qëndrimit në BRSS, bën përjashtim, dhe nuk është veçse një anomali tek ai njeri shumë më tepër i merakosur të zbulojë « Përse mendohen këto male ».

Shiu kadarean bie, para së gjithash, mbi gurë. Kadaria është një vend djerr, tërësisht mineral. Kuptohet që godinat janë aty të gurta, sipas shëmbëlltyrës së vetë qytetit të lindjes të shkrimtarit, që ka frymëzuar fillimisht disa pjesë të Gjeneralit të ushtrisë së vdekur, më pas novelën Qyteti i jugut  dhe Kronikë e qytetit të gurtë. A mund të ketë vallë elementë më të ftohtë nga guri për t’ia bashkëngjitur dimrit kadarean ? Kullat* e Prillit të thyer, ura në ndërtim mbi Ujanën e mallkuar, sheshi ku është ngritur kamarja e turpit, janë prej guri. Vetë Shqipëria i shfaqet kërcënuese dhe minerale gjeneralit, me të mbërritur në tokën e huaj :

« Tokë e pjerrët kudo. Pllaja të zymta që rrëshqisnin me shpejtësi poshtë mjegullës. Në ato hone e pjerrësira dhe në gjithë rrafshnaltën dimërore, dergjej, nën shi, ushtria që ai po vinte ta zhvarroste ».1

Guri dëshmon fortësinë, pavdekësinë e gjërave. Në Stamboll, sheshi i kamares së turpit të jep një përshtypje qëndrueshmërie « të paarritshme ». Alekasndër Zotos2 vë në dukje se valët e tërbuara të Ujanës së mallkuar nuk arrijnë kurrsesi ta tundëllojnë urën me tri harqe, duke qenë se është e pajisur me një taban guri, ndërkohë që zakoni e kërkonte të ishte prej druri gjer në atë kohë. Dhe, nga ana tjetër shënon ai, shkrimtari nderon kësisoj mitin e qëndresës* , të asaj qëndrese të Shqipërisë ndaj goditjeve të fuqishme të pushtuesve gjatë historisë së saj : romakët, venedikasit, kryqëzatat, bullgarët e serbët, më pas, osmallinjtë, austriakët, francezët, italianët, grekët e gjermanët… pa përjashtuar më afër në kohë synimet hegjemoniste të jugosllavëve, sovjetikëve dhe kinezëve. Më prozaikisht, Kadarea ka përfshirë në këto peizazhe të brendshme ato të një Shqipërie malore, pastruar nga erërat dhe larë nga shirat. Kineasti Kujtim Çashku ka ditur ta rikrijojë këtë Kadari në përshtatjen e tij të Prillit të thyer. Por  s’ka pse gabojmë : Kadaria nuk është pikërisht Shqipëria. Është domosdo një lëmë e Ballkanit, por rindërtuar sipas dëshirave të krijuesit të saj, zhveshur nga cilësimet që do lejonin ta identifikoje përnjëherësh, me synimin që ky territor të marrë një vlerë universale dhe një përmasë poetike, gjë që vetë realiteti e përjashton : magjikja, fantastikja dhe ndjesia e një pafundësie janë të dhënat e saj bazë.

Gjeografia kadareane paraqitet disi sipas shëmbëlltyrës së Tiranës : pa tabela sinjalizuese, pak tabela rrugësh, pa numra në dyert e banesave, pa plan qyteti ! Universi Kadare është një labirint, ku rrallë e tek një detaj lejon të orientohesh, krijon një iluzion. Kuptohet se kjo gjeografi e misterit sundon para së gjithash në atë çka e quaja « vepra të përjetshme », në të cilat Ismail Kadarea jep krejt aftësinë e tij për të krijuar një botë më vete, por nuk ndodh kështu në një roman si Dimri i madh, domosdoshmërisht veshur me piketime kohore e gjeografike. Tek Kush e solli Doruntinën ?, e vetmja referencë për në vend ka të bëjë me hanin e dy Robertëve, çelur nga Kadarea për t’i shërbyer e për të strehuar një përmasë të konsiderueshme personazhesh. E dimë që ngjarja zhvillohet në Shqipëri, por autori vendos një pikëtakim për shpërqëndrim të lexuesit. Jo larg hanit, rrjedh Ujana e mallkuar, mbi të cilën ka qenë hedhur në Mesjetë një urë guri. Hani dhe rrjedha e ujit, ura që ajo përshkon, si dhe rruga e vjetër romake Egnatia bëjnë pjesë, së bashku me trevën e Vlorës, ndër vendet kryesore që Kadarea ka dëshirë t’i përdorë si skena. Këto qendra shfaqen si gjatë Mesjetës së hershme tek Kush e solli Doruntinën ?, ashtu dhe në shekullin XIV tek Ura me tri harqe, në shekullin XIX te Komisioni i festës, në fillim të shekullit XX te Viti i mbrapshtë, më pas në vitet 30 te Dosia H. I përfytyruar, hani i dy Robertëve nuk vendoset kurrë gjetiu përveçse në afri të një lumi, i përfytyruar gjithashtu, dhe sikur ta ka ënda në këtë rast një farë loje, të themi, për të gjetur vendndodhjen e tërë këtyre krijimeve të mirëfillta të mendimit, sepse pa thënë asgjë asnjëherë, Kadarea lë piketa, madje kontradiktore. Tek Dosj          a H, ai e vendos hanin e tij në qendër të vendit.[…] Një përmendje e hanit tek Pallati i ëndrrave lejon gjithashtu të përcaktohet vendndodhja e tij në Shqipërinë qendrore, por në të kundërt, një frazë e Urës me tri harqe e vë në dyshim këtë orvatje të parë lokalizimi : « Një murg venedikas që shkonte në Bizant solli lajme të tjera të këqia nga baza e Vlorës »1. Duke e ditur që hani i dy Robertëve dhe ura e Ujanës së mallkuar ndodhen gjatë kalimit të udhës së vjetër romake Egnatia, mund të mendohet se itinerari i ndjekur nga murgu që prej Vlorës shkon disi drejt Veriut, duke ndjekur rrugën Egnatia, që zinte fill nga njëra anë në Durrës dhe nga ana tjetër në Apollonia, për të ngjitur luginën e Shkumbinit. Kjo rrugë romake lidhte në fakt bregun shqiptar me Selanikun, më pas me Bizantin, duke përshkuar fillimisht këtë luginë shqiptare, dhe ka shumë të ngjarë që të lokalizohet këtu ura jonë, duke qenë se udha është e gjerë dhe e rrafshtë në fillimet e veta dhe përbën rrethinat e Urës me tri harqe… Jemi pra më së miri në Shqipërinë qendrore. Dhe ka pak ngjasë që murgu venedikas, ndërkohë që vinte nga Vlora, të ketë përvijuar një kthesë të tillë nga ana e Veriut, për të vajtur në Bizant ; andaj, hani i dy Robertëve duhet vendosur më në jug, ndoshta në luginën e Drinos, i sheshtë dhe i gjerë në disa zona, si rrëzë Gjirokastrës…

Lëçitja e Kamares së turpit të bën të mendosh po ashtu se Ujana e mallkuar ndodhet edhe më në jug. Pas rënies së Janinës, kryeqytet i Ali Pashës, kasneci Tunxh Hata çon në Stamboll kokën e drejtuesit rebel të mposhtur, dhe ndalet rrugës në hanin e dy Robertëve. Nëse do shënonim një vijë Janinë-Stamboll, do vinim re se hani misterioz ndodhet edhe më në Jug, domethënë jashtë kufijëve të Shqipërisë së sotme, dhe konkretisht në Epir. Vendngjarjet e përfytyruara të Kadaresë janë pra të lëvizshme dhe, për nevojat e rrëfimit, mund të rrëshqasin nga Veriu drejt Jugut, dhe për aq kohë sa shkrimtari e ushqen dhe mirëmban këtë lëbyrje, lexuesi domosdo s’do shohë veçse vezullima flakadanësh. Por, a nuk përbën vallë një nga kulmet e artit pikërisht krijimi i një gjeografie të lakueshme sipas dëshirës, si një dekor teatror ?

Për të qenë të saktë, lidhur me Kadarenë, e mira do jetë të thuhet se bëhet fjalë  për vende gjysmë-imagjinare. Shkrimtari ruan ndjenjën e masës dhe krijimi i mirëfilltë anashkalon realitetin, por një realitet përfshirë në mjegullnaja. As edhe një herë qyteti i gurtë, objekt i një Kronike të gjatë nuk është përmendur me emrin e vet, Gjirokastër. As edhe një herë, kështjella e rrethuar nga osmallinjtë nuk quhet me emrin e vet në Daullet e shiut. Pa ngurrim, mund të përmendet emri i Krujës, kryeqytetit të Skënderbeut, që i bëri ballë tri rrethimeve, të gjitha të drejtuara nga sulltanët. Bëhet fjalë në rastin e romanit për rrethimin e parë, duke qenë se Ismail Kadarea përmend në fund vdekjen e pashait para se të kthehej në Stamboll, sikurse ishte konkretisht rasti i Muratit II më 1450. Por, duke qenë kundër gjinisë së romanit historik, shkrimtari ia lë në këtë rast vendin fiksionit dhe simbolit. Kështjella, titulli origjinal i botimit në frëngjisht të Daullet e shiut, mund të jetë fare mirë, sipas përfytyrimit, Athina përballë Persisë, Tirana përballë Moskës, për më tepër që libri është shkruar në çastin e ndërhyrjes së Paktit të Varshavës në Çekosllovaki, apo menjëherë më pas. “Veprat e përjetshme” të Kadaresë janë shkruar në mënyrë të tillë që kurrfarë ashpërimi nuk e cënon dot mendimin (datë e saktë, vend i saktë), sepse kjo do cënonte atëherë karakterin e tyre universal.

*     *     *

Kartografitë e Kadarisë po ashtu shfaqen shumë pak të sakta përsa u përket vendeve të përmendura në Kamaren e turpit. Ali Pasha i Tepelenës, para rënies së tij përfundimtare, ishte i rrethuar në kryeqytetin e tij Janinën, por as edhe një herë nuk përmendet emri i qytetit. Krahinat e përshkuara nga Tunxh Hata midis kufijëve rebelë dhe qendrës së perandorisë nuk përmbajnë as ato emra, gjë që është edhe më e logjikshme duke qenë se janë nënshtruar nga turqit gjatë proçesit të “shkombtarizimit,” e barabartë me mohimin e indentitetit të tyre. Maqedonia, e ndodhur faktikisht në itinerarin Janinë-Stamboll, u hamendësua një çast në përbërje të këtyre zonave, andaj dhe kritikat ndaj librit nuk munguan...

Kadarea pëlqen po ashtu të mos ia përmendë emrin as qyteteve të tjerë (emri i qytetit të Dosies H dhe i mikro-shoqërisë së saj groteske nuk jepet veçse me inicialin N.), ndërkohë që nuk i mongojnë saktësitë lidhur me vende larg aksionit, që na shfaqen apo përshkohen nga ana e personazheve; kështu për malet, shpellat a parregullsitë e tjera të natyrës, apo për rrugët, të zhveshura edhe këto nga emrat e tyre krahinorë, në mënyrë të tillë që i shpëtojnë çdo orvatjeje për t’i lokalizuar në hartë. Një turbullsi e tillë bën pjesë në Universin Kadare, ashtu sikurse vendet fiktive. Edhe këtu, në emrat që u jep trojeve natyrore, ai shfaq peizazhe të përbashkët në shumë romane : Lugjet e zeza përmenden te Dimri i madh sikurse te Prilli i thyer, ku në një çast ecet nëpër “ rrugën e madhe që shpie drejt majave të mallkuara” (të mallkuara po aq sa Ujana). Këto maja shfaqen periodikisht nëpër mjegullnajat e Dosies H, ku përmendet gjithashtu emri i Lugjeve të zeza, troje të mitologjisë shqiptare. Kadaria ngjason kësisoj me Skocinë; malet aty shfaqen veshur me mjegullina, ngjasuese me fantazmat, dekori ndjell shqetësim, dhe një ndjenjë tensioni vjen duke u rritur sa herë që kthen faqet e librit. Do të ishte e mërzitshme të hartoje këtu një listë të përpiktë të vendeve që përshkon mendimi i Kadaresë, por nëpërmjet saj do mund të vërenim se sa e përzishme është vetë gjeografia e brendshme e shkrimtarit : Udha e keqe, hani i vejushës së re, ose ato “shkorrije pa emër, apo që u ishte harruar emri”1. Arrihet këtu në atë çka e bën Kadarenë shkrimtar të veçantë, sepse Universi i tij nuk do mund të ish krijuar nëse krijuesi nuk do kish pasur në vetvete një ndjenjë të bashkëlindur të fantastikes, një pasion për pafundësinë dhe humbëtirën. Mbretëria e tij është sa pa fund aq edhe e vogël. Të njëjtat vende rishfaqen në intervale të rregullta, dhe personazhet i përshkojnë për javë të tëra (Prilli i thyer, Viti i mbrapshtë), madje muaj (Gjenerali i ushtrisë së vdekur), në atë shkallë sa hapësirat, të përshkuara nga mjete lëvizëse të ngadalta, mbi udhë të vështira, duken të pafundme; veç në mos qoftë fjala për një vend kuptuar si labirint, ku rikalohet shpesh në të njëjtat vende pa e vënë re. Ismail Kadare ka krijuar kështu për armiqtë e Shqipërisë një territor gjysmë-imagjinar, ku humbet si në Trekëndëshin e Bermudeve*. Viti i mbrapshtë vë në skenë një plejadë të tërë bandash të armatosura që fundosen baltovinave, humbasin, fshiken:

“Të çorientuar nga zhvendosja delirante e francezëve, trupat austriake, që ndodheshin jo shumë larg, bënë një ndryshim të papritur në marshimin e tyre drejt Shqipërisë Qendrore, lanë një pjesë të qerreve me municione në llucën që u doli befas përpara dhe, sikur të mos mjaftonte kjo, pikërisht në çastin kur pas shumë mundimesh po e rrethonin më në fund gjysmën e bandave esadiste, u erdhi urdhri të hiqnin dorë nga kjo”2. Gracka në të cilën Kadare mbërthen pushtuesit e Shqipërisë kthehet kështu në farsë; grotesku kulmon ndoshta te Gjenerali i ushtrisë së vdekur me atë kryqëzim vajtje-ardhës të misionit italian me misionin gjerman, burim ngatërresash të këndshme.

*     *     *

Kjo është e veçanta e artistit : që zëvendëson Perëndinë atypëraty. Shkrimtari shqiptar, siç e pamë, e kthen rrjedhën e kohës dhe e kalon në një përmasë tjetër, duke ia nënshtruar atë diktateve të veta, pa të cilat, për më tepër, nuk do kish arritur atë terra incognita që çdo krijues kërkon të zbulojë tek ai. Ai ka vënë kështu në lëvizje, sipas termit të Grakut duke folur për Stendalin, “një epokë-vend tërësisht mënjanë kronologjisë sikurse gjeografisë”3, për të rigjallëruar legjendat e Ballkanit, siç ka bërë Leo Perutz me ato të Pragës së tij të lindjes, duke ia nënshtruar një aggiornamento-je në mënyrë që të mund t’i transpozojë ku dhe kur dëshiron, qoftë edhe në shekullin XX në vende identifikuar qartë, por që pak rëndësi ka : atmosfera dhe peizazhet, të dhënat thelbësore të viseve që përshkon autori, të rikthejnë përherë në atë territor fantastik, ku shtjellohen mjaft nga romanet e tij. Ujana e mallkuar, majat e mallkuara, hani i dy Robertëve bashkohen në shpellën e Ali Babës së letërsisë botërore  me vise të tjera të imagjinuara, nga abacia e Telemës së Rablesë tek Marina e Jüngerit.

*     *     *

Disa mendje të serta kanë kritikuar Kadarenë se nuk ka luajtur me karta të hapta, nuk ka hyrë më herët në rebelim me regjimin, sikur tabela ligjesh misterioze të vendoskan që shkrimtar i mirë, në Lindje, nuk na qenka veçse ai që niset për kryqëzatë kundër sistemit në vend. Kundërshtimi kadarean shkon shumë më tej, tek sulmon diktaturën e kohës, ashpërsinë e nocionit hapësiror, duke qenë se arti kthehet para së gjithash në ushtrim rirregullimi të reales në të cilën infiltrohet irealja. Shqipëria e fillimit të shekullit, dhënë për kullotë fuqive të huaja dhe bandave të brendshme, ka njohur një gjendje të përafërt me atë të Libanit të viteve të fundit, dhe i ka lejuar Kadaresë të vërë në veprim, te Viti i mbrapshtë tërë aftësinë e tij, duke pikturuar një vend pa kufij të qartë, pa ushtri kombëtare të denjë për t’u quajtur me këtë emër, pa qeveri të respektuar, në territorin e së cilës fryjnë lirshëm katër erërat e Evropës, që sjellin aromë baruti. Ai që e ka përshkuar sa gjatë-gjerë Kadarinë, ruan kujtimin e një mikro-shteti që mund ta rrokësh me shikim në tërësinë e vet që nga maja e një belvedereje. Lëçitja e veprës të krijon një përshtypje densiteti letrar më të fortë nga hapësiror, sepse është në fakt një thurrimë e vërtetë ndërkoneksionesh që lejojnë të kalohet nga njëri libër te tjetri. Numërohen jo më pak se shtatëdhjetë pasarela që lidhin librat, nëse mbështetemi në tërësinë e teksteve botuar në frëngjisht, duke shtuar këtu edhe Dasmën, datuar në fund të 1990-ës. Ato zënë brenda një biblioteke hapësirën që ndan romanet nga shoshoq. Paraqitur grafikisht në formë shigjetash që fluturojnë nga njëri titull te tjetri, këto ndërkoneksione – vendngjarje të Universit Kadare, legjenda të përbashkëta, skena apo personazhe të përbashkët – duket sikur lidhin librat siç lidhen rrugët e qytezave të një mbretërie; tufë shigjetash konvergojnë drejt disa titujve. Kështu Dimri i madh – por është përmasa e romanit që ndikon në këtë konstatim – më pas Kamarja e turpit dhe më pak Ura me tri harqe – shfaqen si qendrat nervore të Kadarisë, ku është shumë e vështirë që t’u përcaktosh një kryeqytet. Pjesa më e madhe e ndërkoneksioneve ndahet mes shumë romaneve, dhe nga kjo pikëpamje Kadaria përmend më shumë një vend si Italinë apo Gjermaninë, ku bashkëjetojnë dy a tre qytete me rëndësi të barabartë, sesa Francën, ku një kryeqytet imponon tiraninë e vet. Ndoshta Kadarea është tashmë i mbrojtur nga rreziku për ta parë veprën e tij përmbledhur në një titull të vetëm, siç është rasti, me të drejtë apo pa të drejtë, për disa shkrimtarë të tjerë : Pastërnak/Zhivago, Selin/Udhëtimi, rast kur, me peshën e vet, një tekst dërrmon pjesën tjetër të veprës në kujtesën kolektive.

*    *     *

Nuk ka as edhe një roman, as edhe një përmbledhje poemash të Kadaresë që të mos lidhet me pjesën tjetër të veprës, ndryshe nga vepra e Balzakut, tek i cili numërohen disa romane autonome (Shuanët, për shembull). Boja e Kadaresë bëhet një gjak, i cili vadit gjithë pjesët e trupit pa dalllim, nëse mund të krahasojmë në këtë mënyrë një vepër aq homogjene me një qenie. Tekstet e ndryshme të Kadaresë përforcojnë shoshoqin dhe i japin çdonjërit ngarkesë të madhe: këto pasarela përforcojnë të tërën sikurse betonarmeja një godinë. Legjenda e murimit bashkon midis tyre Urën me tri harqe, Vitin e mbrapshtë, Komisionin e festës, Dosien H dhe Kamaren e turpit.

Vetë Kamarja e turpit lidhet drejtpërsëdrejti me Pallatin e ëndrrave dhe mund të pritet që në të ardhmen, Kadarea të niset sërish nga një pjesëz romani tashmë të botuar për të ndërtuar një tjetër. Kohezioni i veprës është kështu rrëmbyes. Kadaria është një vend tërësisht i pavarur, por pa jetuar megjithatë në autarki; ndërkoneksionet që lidhin veprën e shkrimtarit shqiptar me trashëgiminë letrare botërore janë gjithashtu të shumta, konkretisht në drejtim të Greqisë së lashtë. Këmbimet midis miteve dhe veprës së Kadaresë janë, siç e kemi parë, thelbësore. Vepra e tij merr me anë perfuzioni tërë lëngun organik të qytetërimeve të Greqisë së lashtë. Për më tepër, vetë shkrimtari e vëren një gjë të tillë. [...]

Nuk mund të mos vlerësojmë po ashtu edhe aspektin ludik të rrjetit të ndërkoneksioneve të thurrura nga Kadarea. Ai ka ndërtuar të themi një botë si e Herges, gjithë shkelje syri që çojnë nga një album te tjetri, duke përzier imagjinaren me realen, duke fshehur realitetin nën emra të huazuar. Por ajo ç’ka bërë Kadarea, e tejkalon të ndërmarrurit e Herges apo romancierë si Zola, ngaqë ka krijuar, siç e pamë, një shkallë të kohës shumë të veçantë dhe ka lëshuar pasarela nga një shekull tek tjetri. Libri është një mbështetës material i papërshtatshëm për veprën e tij, që më shumë se çdo tjetër formon një tërësi. Do duhej të shpikej një libër superior, me një konceptim tepër elastik, disa segmentë të të cilit të mund të zhvendoseshin lehtë për t’iu drejtuar vardarit të dy a tre teksteve dhe për t’i ndriçuar me dritën e tyre. Por duke mos qenë një bëmë e tillë veçse një konstruksion i mendjes, na duhet të vazhdojmë të kënaqemi së lëçituri Kadarenë nëpër libra të mëvetësishëm, qartësisht të përcaktuar me një faqe të parë dhe një faqe të fundit. Do na pëlqente të përfytyronim fushën zbatuese të një libri të tillë tek një Balzak apo tek një Zolë nëse informatika, për shembull, do të mund ta realizonte një ditë.

*     *     *

Shfaqja e personazheve nga një roman te tjetri – nga Dimri i Madh te Koncerti – të kujton menjëherë veprën balzakiane, megjithëse Kadarea i drejtohet kësaj mikro-shoqërie njerëzore vetëm për dy romane, fletë të një sagaje ndoshta të papërfunduar mbi Shqipërinë bashkëkohore; Balzaku shqiptar megjithatë nuk ka aspak për qëllim të konkurrojë gjendjen civile. Një përllogaritje e shpejtë lejon të numërohen gjithë-gjithë rreth njëzet personazhe të rikthyeshëm. Ismail Kadarea për më tepër nuk është se ngulmon për të na i treguar, ndryshe nga Balzaku, të cilit i pëlqente të përshkruante me detaje veshjen e personazheve dhe aspektet fizike të “trupës” së tij. A mund ta përfytyrojmë qartë se kush është Gjergj Dibra? Ç’moshë ka ? A është i pashëm, esmer apo kuqalash ? Shumë-shumë, shkrimtari mbjell sa këtu-atje ndoca treguesa, por edhe kjo, paradoksalisht, sa për ta shtuar disi më shumë  konfuzionin :

« Silueta e Brikenës, e hollë dhe e derdhur për moshën e vet, u thye nga kuadrati i portës »2. 

Ç’moshë ka Brikena ? Duke verifikuar elementë të ndryshëm, edhe mund të gjendet, por krijuesi i mban të veshur me një vello misteri personazhet e veta. Ai e lëshon projektorin mbi ta vetëm në raste të rralla, kur aspekti fizik kthehet në kriter përcaktues : te Hua Guofeni, sepse ai vendos të përngjasojë me Maon, koka e Ali Pashës, sepse ajo mbërthen shikimin e të gjithëve dhe simbolizon pushtetin tiranik të perandorisë otomane. Personazhet e tij mbeten përfundimisht pak të karakterizuar : ç’rëndësi ka qenia e tyre, janë veprimet që i paraprijnë gjithçkaje. Humnerat e mendimit njerëzor i interesojnë shkrimtarit sepse çojnë në veprime apo lejojnë të përcaktohen personazhet sipas konstanteve të lartpërmendura. Si rregull i përgjithshëm, turbullsia që vesh personazhet kadareanë bën pjesë në universin e krijuar nga shkrimtari njëlloj si turbullsia në të cilën përfshihen vetë peizazhet e tij. Ashtu si nuk përcaktohet saktësisht vendndodhja e urës te Ujana e mallkuar, po ashtu nuk përshkruhet as Gjergj Dibra : janë në njëfarë Shqipërie, Kadarie, të hijëzuar, që i përkasin njëfarë mjedisi ; gjithçka tjetër do të ishte e tepërt. Nuk gjen pra te Ismail Kadarea kultin e detajit që të acaron apo të magjeps tek Balzaku ; detaji thjesht ndihmon në lindjen e një klime të përcaktuar, pa të cilën ai atëherë është i paqenë. Shkrimtari shqiptar nuk merakoset fort për diametrin e një qiriu prej rrëshire dhe ngjyrën e tij, gjë që, në të kundërt, i tërheq vëmendjen Balzakut. Kadarea shfaq haptas linjat e mëdha të universit të tij. Ngjyrat, lëndët dhe siluetat janë kësisoj të privilegjuara, por ai zgjedh një diafragmë të madhe në objektivin e kameras së tij, vetëm e vetëm për të ruajtur të qartë një shirit të ngushtë nga  realiteti, që shfaqet i rëndësishëm në çastin e duhur. […]

“Ismail Kadare – Promete zjarrsjellës”,

Botimet José Corti, Paris, 1991.

© Fotaq Andrea

© Zemra Shqiptare