Mendime
Llesh Ndoi: Shteti duhet të rivendosë ekulibrat sociale, e jo t’i çekulibrojë ato më tej!
E premte, 20.10.2023, 07:57 PM
Shteti duhet të rivendosë ekulibrat sociale, e jo t’i çekulibrojë ato më tej!
NGA
LLESH NDOI
Shteti,
qëkur ka lindur, ka lindur si një mekanizëm përmes të cilit vendosen disa
ekulibra socialë, duke bërë të mundur realizimin e disa funksioneve të
përbashkëta, të cilat nuk mund e s’kanë si të realizohen nga individi. Marrja
përsipër e këtyre funksioneve, sipas modelit të kontratës sociale të Russoit,
ku individi i delegon këtij mekanizmi shoqërorë disa nga të drejtat e veta, bën
të mundur kryerjen e investimeve, mbajtjen e sistemit të mbrojtjes, arsimit,
rendit, shëndetësisë etj, por shteti në sistemet demokratike nuk është aktor i
drejtpërdrejtë ekonomik, as nuk ka monopolin e saj, ndryshe nga socializmi, për
shembull. Megjithatë ai përmes parlamentit, ka monopolin e sistemit të
taksimit, përmes të cilit mbledh para në buxhet e kryen funksionet e veta në
tërësinë e tyre. Veç të tjerave, përmes sistemit të taksimit, shteti ruan në
parametra të pranueshëm ekulibrat sociale. Kjo nënkupton marrjen e të ardhurave
aty ku krijohen, e në raport me madhësinë e tyre, duke i kthyer ato në funksion
të shoqërisë indirekt, përmes investimeve e politikave sociale, arsimore e
shoqërore, apo drejtpërdrejt, përmes ndihmës ekonomike etj.
Politikat
taksuese dallojnë qeverisjet e majta e të djathta, por më shumë se ato,
qeveritë dallohen nga raporti i shpenzimeve që kryejn e mënyra si i orientojnë
ato. Qeverisjet e mira janë ato ekonomike e që harxhojnë sa më pak nga buxheti
për të mbajtur veten, luftojnë korrupsionin, investojnë në fusha me impakt të
thellë e akses të gjerë shoqëror, por dhe mbajnë larg varfërisë të pamundurit.
Qeverisja shqiptare, aktuale dhe historike, sipas opinionit tim, është shumë
larg këtyre parametrave. Ajo nuk ka hartuar e zbatuar politika të drejta
taksimi, yshtur nga nevoja pragmatiste elektorale, as nuk ka qenë transparente
dhe e drejtë në shpenzime. Në opinionin tim, dhe jo vetëm, aparati burokratik
është i përmasave të mëdha, jo i mirëadresuar, me disbalanca pagash mes vetes,
e sidomos në raport me shoqërinë. Pagesat e sistemit të drejtësisë aktualisht
kanë dezekulibruar raportet hierarkike, aparati i lartë shtetërorë, përfshi
parlamentin, kanë krijuar privilegje që s’i meritojnë, korrupsioni është
sistemik, ndërkohë që investimet janë të pakta, minimale e shpesh të pa
studjuara mirë, si dhe me prapavija interesat politike e elektorale, e për
pasojë janë edhe korruptive, ndërsa ndihma ekonomike dhe pensionet vazhdojnë të
mbeten tepër të ulta dhe qesharake. Nga
ana tjetër, shteti i paaftë për t’i gjurmuar e mbledhur të ardhurat aty ku
krijohen realisht e për aq sa krijohen, harton politika taksuese parazitare, të
paqëndrueshme, barasvlershme e të padrejta. Shprehja më e saktë e kësaj situate
është raporti i të ardhurave doganore me ato tatimore, paaftësia e kontrollit
mbi të ardhurat në prodhimin e brendshëm, në tregti, shërbime e kudo. Analiza
dhe argumentët mund të jenë e pa fund, por nuk është ky qëllimi dhe as
përgatitja ime profesionale edhe për shkak të aksesit të kufizuar mbi të dhënat
makro e të transparencës minimaliste që shoqëron punët e shtetit. Tjetër është
fokusi i këtij shënimi modest.
Më
ra në sy këto ditë një opinion i organizmave financiare botërore drejtuar
parlamentit shqiptar në fazën aktuale të hartimit të projekt buxhetit për vitin
2024. Në thelb ishte një thirrje për një buxhet më të ekulibruar e me profil më
social. Një thirrje kjo më shumë se një kritikë reale. Modestisht do të prek
vetem një çeshtje të lidhur ngusht me këtë: - A është e drejtë politika aktuale
e taksimit mbi të ardhurat personale? Ja analiza më e thjeshtë e problemit.
Pa
patur nevojë për të hyrë në shifra, të cilat shpesh e fshehin realitetin me
dashjen e atyre, që i manipulojnë, le të përmendim faktin se s’ka si të jetë i
drejtë një sistem taksimi që takson të punësuarin për nivel page mbi dyzet apo
pesëdhjetë mijë lekë në muaj, ndërkohë që përjashton totalisht biznesin e vogël
nga ky taksim. Pyetja shtrohet: - Kush fiton më shumë, ai që bën biznes apo ai
që merr një pagë modeste, duke u punësuar tek këto biznese? Besoj se përgjigja
është e qartë: biznesi është mekanizmi i ligjshëm i të fituarit, kurse paga
është shitja e fuqisë fizike e mendore e individut tek sipërmarrja që të fitojë
kjo e fundit! Të kthehemi në shifra. Ja, krejt thjesht, pa stërhollime
formulash që më së shumti shoqërojnë ligjet tona, të tilla që as hartuesit ndoshta nuk i marrin vesh… Një biznes i vogël
nuk paguan tatim mbi të ardhurat personale deri në nivelin e xhiros 14 milion
lekë! Në një logjikë të thjeshtë, norma e fitimit prej 20% është niveli minimal
i saj. Pra për 140 mln xhiro janë të paktën 2.800.000 lekë fitim, ose rreth
230.000 lekë në muaj. Ok! Nuk po i hy analizës se sa sigurime shoqërore e
sh?ndetësore paguan, përmes pagesave qesharake që raportojnë, por po ndalem
vetëm tek ky tatim: tatimi mbi të ardhurat personale, duke e krahasuar me të
njejtin nivel page (rrallë e pak i arritshëm për të punësuarit!). I punësuari
që ka fat t’a regjistrojë këtë nivel page, paguan çdo muaj nj? tatim mbi të
ardhurat të përbërë nga shuma fikse 22100 lekë, plus shuma e ndryshueshme që
është sa 23% e shumës mbi 200.000 lekë. Në këtë rast 30.000 x 23% = 6900 lekë
në muaj. Në total i punësuari fatlum me një pagë të tillë paguan 29.000 (22100
+ 6900) lekë në muaj, ose 348 mijë lekë në vit. Ku është drejtësia e barazia
k?tu?!
U
bë një hap me profesionet e lira, ku situata ishte akoma më ulëritëse. Nuk
paguante (paguan) tatim mbi të ardhurat personale mjeku privat, stomatologu,
avokati, mësuesi, projektuesi, e ku ta di unë sa e sa orofesione të tjera, kur
dihet se norma e fitimit në to, në rastin më të keq, është mbi 50%! Cilës
logjikë ekonomike, sociale e shtetërore i rri kjo?! Po lidhur me zbutjen e
hendeqeve sociale, ku janë politikat tona shtetërore? Edhe këtu nuk do t’a
ndërlikoj analizën, por do të sjell një shembull të thjeshtë. Kur flasim për
pensione të rendit 10.000 lek në muaj, ku gjendet vallë logjika e funksionit
social të shtetit? Veçanërisht ata që kanë pension nga ish - kooperativat
bujqësore, mbeten shtresa më e persekutuar reale dhe ekonomike e shoqërisë. Me
preteksin se kanë gëzuar e gëzojnë “privilegje” nga ekonomia bujqësore, ata
janë në kushtet e pamundësisë ekonomike për jetesë. Nuk merren aspak parasyshë
faktorë të tillë se puna në bujqësi ka qenë ndër më të rënda, përveç nëntokës,
se aty kanë punuar kryesisht femrat, shumica nëna fëmijësh që sakrifikonin
pafund në familje e në punë, se ish - kooperativistët pensionistë, sot ose
jetojnë në fshat, thuajse të vetmuar e të braktisur nga jeta e nuk mund të
përfitojnë asgjë prej “privilegjeve” të pronësisë mbi tokën, veç ujit (kush e
ka!), e ajrit të pastër, me të cilat nuk mund të jetohet, ose janë transferuar
në qytet e rrethina, mjaft prej tyre edhe me qira. Si mund të jetojë një
pensionist mbi 80 vjeç dhe i vetëm me 10 mijë lekë pension?!
A
nuk duhet të venë alarmin deputetët, qeveritarët e qytetarët për këtë situatë?!
Respekt për arsimtarët e personelin shëndetësor nga fshati, por kush ka vuajtur
më shumë ata apo nanat e motrat e tyre (dhe tonat) ish - kooperativiste? Alarmi
ka rënë!
A
ka veshë ta dëgjojnë, nuk e di…
LLESH NDOI
Lezhë, më 19 tetor 2023