Kulturë
Ligor Prifti: Metafora e një dashurie të hidhur
E marte, 04.05.2021, 08:34 PM
Metafora e një dashurie të hidhur...
Impresione
për romanin:’ PËRROI QANTE TË MESNATË’, të shkrimtarit Kristaq Turtulli
Nga
Ligor Prifti
"Përroi
qante në mesnatë" i shkrimtarit të mirënjohur Kristaq Turtulli do ta quaja
metafora e një dashurie dhe ndodhie të hidhur, tronditëse, ku e shkuara përgjon
si oktapod, tentakulat e të cilit të mbajnë lidhur dhe sot e kësaj dite,
shfaqet, ngre krye herë pas here. Sa e vështirë është të fshihet e shkuara.
Imagjinata e autorit, mbase dhe me ndonjë përvojë nga jeta, na e jep me art,
forcë dhe vërtetësi, gjithë konfliktin dhe dramën e kësaj vepre, e tjerr, e
end, e mëkon dhe e zgjidh nëpërmjet një misteri: një prej rojeve i bëhet sikur
dëgjon të qarë poshtë, në përroin e Shestanit.
Shkrimtari
Kristaq Turtulli, autor i shumë romaneve të suksesshme, tashmë të njohura nga
lexuesi shqiptar dhe kosovar, si gjithnjë qëmton dhe gjen tema pikante në
veprat e tij që kanë interes sot dhe në të ardhmen.
Si
redaktor i librit e di fort mirë që, autori e ka mbajtur në duar këtë libër për
vite me radhë, punuar dhe ripunuar, derisa u bind që duhet të botohej. Turtulli
është këmbëngulës, e lëmon me kujdes veprën e tij, mjeshtër i sprovuar i
ndërtimit të karaktereve të forta i shtjellimit të ngjarjeve dhe, në këtë vepër
autori ka një ide e një synim për arritjen e të cilit vë në veprim një grup
personazhesh me detyra te qarta, dikush me mendje te akullt e cinik, njeri
skile e vjetër e ithtar i zakoneve të vjetra, dikush konfuz e i çoroditur, disa
të shqetësuar e të vendosur, heronj që kanë dhe mbajnë besë, nëna që mbetet pa
djalë, vajza përbuz fejesën që në mituri, babai plak që s’merr dot nishan me
pushkë mbi hasmin që i ka vrarë djalin e ngelet në dëborë. Një letër e atit për
të birin që e nxit për vrasje, një ndërmjetës fejesash me kanun, gjakës i
vërtetë, këmisha e të vrarit e ndehur në litar para shtëpisë së të ndjerit,
njësoj si e gjallë, thërret për vrasje, kërkon gjak.
Misteri,
qarja në përroin e Shestanit është kurthi i ngritur nga njëri prej shokëve
ushtarë "për çështje nderi" me anën e të cilit e çon gjithë repartin
në tragjedi. Problemi themelor që shtron romancieri ynë është:
Efekti
negativ që jep rregullimi i jetës jo vetëm në të kaluarën historike, por ende
sot sipas Kanunit te Lekë Dukagjinit, veçanërisht i asaj sociale.
Tri
linja pleksen me njëra tjetrën që na japin frytin e hidhur: fejesat me shkuesi
që në moshë të mitur, shpërdorimi i besës dhe hakmarrja.
Për
të kapërcyer problemin e parë bëhen përpjekje nga dy të rinj të njohur herët,
dikur bashkënxënës, por familjet e tyre ishin në gjak! Vajza Mrika hedh hapin e
paimagjinueshëm dhe shkon në kullën ku banon nëna e djalit që dashuron, pasi
ajo është shtatzëne dhe gjatë gjithë kohës është mbikëqyrur tinëzisht, këmba
këmbës nga shkuesi. Shkuesi, nga ana e tij, informon babanë e djalit ku Mrika
do vejë nuse. Për rastësi, te dy djemtë, ai me të cilin ajo ishte fejuar që e
mitur dhe djali që ajo dashuron, kryejnë shërbimin ushtarak në të njëjtin
repart. Një letër djallëzore e babait, plot këshilla sipas Kanunit, zgjon ne
skutat e vetëdijes se ushtarit "të turpëruar" instinktin e
hakmarrjes, bluan e bluan në mendje lloj mbrapshtish deri sa fikson idenë si ta
tërheqë shokun e vet ushtar ne errësirë poshtë përroit për ta vrarë. Krimi
realizohet në mënyrën më të sakte të vepruarit pabesisht. Vritet shoku në
detyrë atdhetarie, ushtar. Vritet duke pirë ujë mbas shpine; nuk kthehet mbarë,
por lihet me fytyrë zhytur në burim; nuk i vihet arma nën krye. Te gjitha këto
nuk i pranon Kanuni. Pabesia arrin kulmin kur vrasësi e qëllon viktimën me
armën e këtij te fundit, i cili ja pat dhënë pak më parë për ta mbajtur një
çast sa te pinte ujë. Gjithashtu, gjakësi nuk jep lajmin e vrasjes për ta bërë
të ditur dhe për ta marrë përsipër atë, sikundër e kërkon Kanuni. Më pas
ushtarët përjetojnë një situatë të re, të rëndë psikologjikisht.
Shkrimtari
ynë sikundër e ka në metodën dhe stilin e tij, vazhdimisht jeton me
personazhet, di të zbulojë botën shpirtërore, ndjenjat, përjetimet e tyre. Ai
me talent, art me mjeshtëri e me njohuri psiko-sociale di të motivojë natyrshëm
e bindshëm veprimet, qëndrimet, aktet e personazheve, duke paraqitur evoluimin
e natyrshëm e të besueshëm të tyre. Di të japë të përbashkëtën dhe te veçantat
e tyre. Sikurse personazhet, edhe tablotë e zhvillimeve në këtë vepër
kontrastojnë dhe kjo e bën te ashpër konfliktin. Mendoj se kjo del qartë në
skenat kur kanunistët vërsulen me tërbim te kulla ku është strehuar Mrika me
synim për ta vrarë, por që nuk e lejon Kanuni: këtë vajzë vetëm babait i
lejohet për ta vrare. Skena tjetër është ajo kur në fshat mbërrin trupi i
ushtarit te vrarë pabesisht. Kanunistët këtu ç’burrërohen nga nëna e te vrarit,
nga Mrika e nga përfaqësuesit e repartit.
Shkrimtari
me talent dhe mençuri reket të japë idenë se kohët kanë ndryshuar, ato ligje,
ai organizim i shoqërisë sipas Kanunit duhen kapërcyer, sepse shoqëria ka
ndryshuar, ka ikur përpara, ka më shumë kulturë, dituri e qytetërim, ka shtetin
e së drejtës, ka institucione të zgjedhura e të emëruara, të kualifikuara, ka
kushtetutë, kode ndëshkimi të miratuara nga njerëzit e zgjedhur e të
kualifikuar. Çdo organizim i shoqërisë nuk është i vlefshëm njësoj në të gjitha
kohët. Kanuni mund të ketë vlera njohëse historike se si ka pas qenë e
organizuar jeta dhe shoqëria atëherë, por është i pa praktikueshëm sot.
Romani
të mban ngrehur deri sa ta përfundosh së lexuari. Ka gërshetime mjeshtërore
linjash, ka digresione interesante, mjedise me kolorit malësoresh të ashpër,
por të prirur për të vepruar drejt pasi e kuptojnë se ku veprohet mirë e ku
keq. Bukur plor art jepet idili i dashurisë midis dy të rinjve, aq i ëmbël, aq
njerëzor, aq pasionant e aq tragjik njëherësh.
Shkrimtari
ynë bazohet shumë në dokumentacion, ka studiuar Kanunin e Lekë Dukagjinit dhe
materiale të tjera; njeh doket dhe zakonet e atyre rajoneve dhe di t'u
referohet e t'i interpretoje duke dhënë filozofinë e tij.
I
uroj suksese të mëtejshme autorit të talentuar
Kristaq Turtulli. Respekt për krijimtarinë e tij.
LIGOR PRIFTI
Përkthyes. Redaktor i
librit
Të interesuarit mund ta gjejnë librin në Kosove, Prishitnë
te libraria Artini dhe Dukagjini
Ne Tirane te libraria: Libri universitar dhe Albania.