Elhame Demi-Kamberi: Nga udhëtimet e botës te zemra e Kosovës

NGA UDHËTIMET E BOTËS TE ZEMRA E KOSOVËS

(Prof. dr. Sabile Keçmezi - Basha & Prof. dr. Tefik Basha: “Gjurmë udhëtimesh: Nga, kur, ku...”), Botoi shtëpia botuese “Artini” Prishtinë, 2026, 1111 faqe

Nga Prof. Elhame Demi-Kamberi

Ndoshta qe një vit më herët, profesoresha e nderuar ma kishte përmendur, me atë qetësinë e saj të butë dhe fisnike, se po përgatiste një libër të veçantë, një libër kujtimesh e udhëtimesh, ku dëshironte të mblidhte, si në një mozaik të çmuar, të gjitha rrugëtimet që kishte përshkuar së bashku me bashkëshortin e saj, prof. dr. Tefik Bashën. Nuk bëhej fjalë thjesht për lëvizje nga një vend në tjetrin, as për ndalesa të zakonshme nëpër qytete e vende të huaja, por për një përpjekje të ndjerë për t’i kthyer udhëtimet në dëshmi jete, në fragmente kujtese, në rrëfime ku bashkëjetonin dashuria, përkushtimi, koha dhe përjetimi.

Ajo fliste për këtë libër sikur të ishte duke thurur një qilim të hollë kujtimesh, ku çdo udhëtim kishte ngjyrën e vet, frymën e vet, dritën dhe mallin e vet. Në ato faqe, me siguri, nuk do të hynin vetëm rrugët, hotelet, qytetet apo peizazhet, por edhe emocionet e çasteve të jetuara bashkë, bisedat e gjata, mbresat e ruajtura me kujdes në shpirt dhe ajo ndjesi e rrallë që lind kur jeta ndahet me një njeri të zemrës nëpër hapësira të panjohura. Ishte, në njëfarë mënyre, një përpjekje për ta shpëtuar kohën nga harresa, për ta ndalur rrjedhën e saj dhe për ta vendosur në letër si kujtim që merr frymë.

Kur e kujtoj sot atë bisedë, më duket se ajo nuk po fliste vetëm për një libër, por për një botë të tërë që po përpiqej ta ruante. Një botë të ndërtuar me hapa të përbashkët, me horizonte të parë dorë për dore, me përvoja që nuk i përkisnin vetëm udhës, por edhe lidhjes së thellë shpirtërore mes dy njerëzve që kishin ecur bashkë jo vetëm nëpër vende, por edhe nëpër kohë. Dhe ndoshta pikërisht për këtë, ai libër dukej se do të ishte më shumë sesa një përmbledhje udhëtimesh: do të ishte një dëshmi e bukur e jetës së ndarë me dashuri, kulturë, dije dhe përjetim.

E prisja me një padurim të veçantë daljen e atij libri nga shtypi, sikur të prisja jo thjesht botimin e një vepre, por çeljen e një dritareje të madhe prej nga do të shiheshin botë të tëra, të përjetuara me sy të mprehtë, me ndjeshmëri të hollë dhe me shpirt të mbushur me kujtime. Sa herë mendoja për të, më dukej se ai libër nuk do të ishte vetëm një rrëfim udhëtimesh, por një hartë e gjallë emocionesh, përshtypjesh dhe përjetimesh, ku çdo vend do të merrte frymë përmes fjalës së saj.

Brenda vetes imagjinoja se sa bukur do t’i përshkruanin ata ato rrugëtime, sepse e dija se pena e tyre nuk do të mjaftohej vetëm me emra qytetesh, datash apo ndalesash të zakonshme. Ata do t’i jepnin secilit vend shpirt, ngjyrë dhe zë. Duke njohur mënyrën e tyre të të vëzhguarit dhe të të rrëfyerit, mendoja se ata do t’i përshkruanin shtetet ku kishin udhëtuar cep më cep, jo vetëm me hapa, por edhe me ndjenjë, duke ndalur vështrimin mbi çdo hollësi që syri i zakonshëm shpesh e lë pa e parë. Ata, me siguri, do të din të kapin jo vetëm pamjen e rrugëve, shesheve, monumenteve e peizazheve, por edhe frymën e vendeve, ritmin e qyteteve, heshtjen e mbrëmjeve, gjallërinë e njerëzve dhe aromën e kohës që mbetet pezull në kujtesë.

Më dukej se në ato faqe do të shpalosej një botë e tërë, e përshkruar me finesë, me ndjeshmëri dhe me atë elegancë të rrallë që e bën rrëfimin të mos mbetet vetëm informacion, por të kthehet në përjetim. Dhe pikërisht kjo ishte arsyeja pse e prisja me aq dëshirë këtë libër: sepse besoja se, përmes fjalës së tyre, udhëtimet nuk do të mbeteshin vetëm rrugë të kaluara, por do të shndërroheshin në peizazhe të gjalla të shpirtit, në kujtime që flasin dhe në horizonte që hapen përsëri sa herë që lexohen. Ai libër, në mendjen time, po merrte formën e një pasurie të çmuar, ku çdo përshkrim do të ishte si një dritë e vogël mbi botën që ata kishin parë dhe kishin ruajtur me aq dashuri brenda vetes.

Por kurrë nuk ma kishte marrë mendja se libri i autorëve prof.dr. Sabile Keçmezi- Bashës dhe prof.dr. Tefik Bashës: “Gjurmë udhëtimesh: nga kur, ku...” do të vinte para lexuesit pikërisht në këtë trajtë, me këtë frymë, me këtë ndërtim të brendshëm dhe me këtë pasuri të heshtur që zbulohet faqe pas faqeje. Në përfytyrimin tim të hershëm, ai ishte ndoshta një libër kujtimesh udhëtimesh, një përmbledhje mbresash të bukura nga vende të ndryshme, një rrëfim i ngrohtë për rrugët e përshkuara dhe horizontet e soditura. Por ajo që doli në dritë ishte shumë më tepër se kaq. Ishte një botë e tërë e shpalosur me kujdes, një univers përjetimesh që nuk kufizohej vetëm te lëvizja nëpër hapësira gjeografike, por që depërtonte thellë edhe në kohë, në kujtesë, në ndjenjë dhe në vetë kuptimin e udhëtimit si përvojë shpirtërore.

Nuk e kisha menduar se ky libër do të mbante brenda vetes një dritë kaq e veçantë, ku rruga nuk paraqitet vetëm si kalim, por si zbulim, ku vendet nuk mbeten vetëm pika në hartë, por bëhen peizazhe të gjalla të shpirtit dhe ku kujtimi nuk rrëfehet thjesht si e kaluar, por si një prani që vazhdon të marrë frymë në secilën faqe. Libri më erdhi si një befasi e bukur, si një dëshmi se nganjëherë pritja jonë, sado e ngrohtë e sado plot admirim, mbetet më e vogël se madhështia e asaj që krijohet në të vërtetë.

Mendoja se do të lexoja një libër për udhëtime, por para meje u hap një rrëfim shumë më i thellë- një udhëtim i ndërthurur me jetën, me ndjeshmërinë, me kulturën dhe me vështrimin e hollë të një shpirti që di të vërejë jo vetëm atë që duket, por edhe atë që ndjehet. Ai libër nuk doli si një kronikë e zakonshme rrugëtimesh, por si një vepër ku çdo ndalesë fiton kuptim, çdo peizazh bëhet kujtesë dhe çdo përshkrim bart me vete një drithërimë të lehtë poetike. Pikërisht kjo ishte e papritura e tij më e bukur- ai nuk më ofroi vetëm vende të vizituara, por më ftoi të hyja në mënyrën se si ato vende ishin jetuar, parë dhe dashur.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe forca e këtij libri. Ai vjen jo si një renditje e ftohtë e rrugëve të kaluara, por si një dëshmi e gjallë e gjurmëve që udhëtimet lënë në njeriun. Jo çdo libër udhëtimesh arrin të shndërrohet në një pasqyrë kaq të kthjellët të shpirtit, ku lexuesi nuk ndalet vetëm për të parë botën, por edhe për të ndier dridhjen e asaj bote brenda vetes. Prandaj, kur them se nuk e kisha menduar kurrë se do të dilte në këtë formë, nuk e them si habi të thjeshtë, por si një admirim të thellë për mënyrën se si ky libër e kapërceu pritjen time dhe u shndërrua në diçka më të gjerë, më të ndjerë dhe më të bukur se çdo përfytyrim që kisha pasur më parë.

Autoret nuk mjaftohen vetëm me shkrimin për udhëtimet si lëvizje nëpër hapësira të ndryshme, si kalime nga një vend në tjetrin apo si mbledhje mbresash të çastit. Tek ata, udhëtimi nuk mbetet një rrëfim i zakonshëm itinerarësh, por shndërrohet në një përvojë të thellë njohjeje, në një kërkim të vazhdueshëm ku vendet nuk shihen vetëm me sy, por lexohen me mendje dhe ndihen me shpirt. Pikërisht kjo e bën mënyrën e tyre të rrëfimit të veçantë: ata nuk ndalen te sipërfaqja e asaj që kanë parë, por depërtojnë më tej, në shtresat e historisë, në kujtesën e qytetërimeve, në frymën e vendeve dhe në domethënien e tyre më të thellë.

Në faqet e saj, shtetet dhe qytetet nuk paraqiten thjesht si pika në hartë, as si stacione të një udhe të përshkuar, por si botë më vete, me të kaluarën e tyre, me plagët, lavditë, ndryshimet dhe kujtesën që mbajnë mbi supe. Ata din të ndalen aty ku historia ka lënë gjurmën e vet më të fortë dhe, me një durim të admirueshëm, i shpalosin para lexuesit rrënjët e vendeve që kanë vizituar, sikur të donin të tregonin se asgjë nuk mund të kuptohet plotësisht pa njohur kohën që e ka formuar. Kështu, udhëtimi i tyre nuk është vetëm kalim nëpër rrugë e sheshe, por edhe hyrje në kohëra të largëta, në ngjarje të mëdha, në kthesa historike që kanë ndërtuar identitetin e kombeve dhe të qyteteve.

Ata përshkruajnë me kujdes dhe me pasion pikat më interesante të vendeve ku kanë shkelur, jo vetëm ato që syri i çdo udhëtari do t’i dallonte menjëherë, por sidomos ato që mbartin peshë të veçantë historike dhe shpirtërore. Te ata, një monument nuk është vetëm gur i vjetër, një kala nuk është vetëm mur i ngritur mbi një kodër, një shesh nuk është vetëm hapësirë urbane; të gjitha marrin zë, marrin kujtesë, marrin domethënie. Ata i afrojnë këto vende me ndjeshmërinë e një njeriu që kërkon të kuptojë, jo vetëm të shohë. Prandaj përshkrimi i tyre nuk mbetet informues, por bëhet përjetues; ai nuk i ftoh faktet, por i ngroh ato me frymën e rrëfimit.

Po aq me kujdes, ata nuk lënë në harresë as pozitën gjeografike dhe përbërjen demografike të vendeve që përshkruajnë. Përkundrazi, këto elemente bëhen pjesë organike e mënyrës së saj të të parit të botës. Ata e dinë se një vend nuk përkufizohet vetëm nga historia e tij, por edhe nga hapësira ku shtrihet, nga relievi që e mban, nga detet, malet, lumenjtë dhe kufijtë që e formësojnë, si edhe nga njerëzit që e banojnë, nga përzierjet kulturore, nga ritmet e jetës së tyre dhe nga dinamika e shoqërive që krijojnë. Kështu, në shkrimin e tyre, gjeografia nuk mbetet thjesht përshkrim toke, por bëhet pjesë e karakterit të vendit, ndërsa demografia nuk mbetet statistikë, por frymë e gjallë njerëzore që i jep formë botës.

Për më tepër, vështrimi i tyre shtrihet edhe mbi arritjet teknologjike dhe zhvillimin urban të vendeve të ndryshme të botës. Ata i shohin qytetet jo vetëm si trashëgimi të së kaluarës, por edhe si dëshmi të fuqisë krijuese të kohëve moderne. Në këtë mënyrë, para lexuesit nuk shpaloset vetëm historia e vendeve, por edhe ritmi i tyre bashkëkohor, dinamika e zhvillimit, mënyra se si njeriu ka ndërtuar, ka organizuar dhe ka transformuar hapësirat ku jeton. Ndërtesat, rrugët, urat, teknologjia, urbanistika dhe përparimi nuk paraqiten si elemente të ftohta qytetërimi, por si shenja të gjalla të përpjekjes njerëzore për të krijuar rend, bukuri, funksionalitet dhe madhështi.

Prandaj, shkrimi i tyre fiton një gjerësi të rrallë. Ai nuk mbetet i kufizuar vetëm në emocionin e udhëtimit, por bëhet një ndërthurje e bukur e ndjeshmërisë me dijen, e përjetimit me historinë, e vështrimit poetik me vëzhgimin e hollë intelektual. Duke lexuar rrëfimet e tyre, kupton se ata nuk janë vetëm udhëtar që kalojnë nëpër botë, por vëzhgues të kujdesshëm që përpiqen ta kuptojnë atë në tërësinë e saj. Dhe pikërisht këtu qëndron veçantia e penës së tyre: ata arrin ta shndërrojnë udhëtimin në dije, kujtesën në rrëfim dhe botën në një tekst të gjallë që flet me shumë zëra njëherësh.

Libri, përveç Parathënies dhe Hyrjes, shpaloset më tej në tri shtylla të mëdha rrëfimore, në tri pjesë kryesore që i japin frymë, rend dhe thellësi gjithë kësaj vepre të pasur. Këto pjesë nuk janë thjesht ndarje teknike të materialit, por duken sikur janë tri rrathë të mëdhenj kujtese, tri hapësira ku jeta, udhëtimi dhe përjetimi marrin forma të ndryshme, duke e bërë librin jo vetëm më të sistemuar, por edhe më të gjallë, më të rrjedhshëm dhe më të afërt për lexuesin.

Pjesa e Parë përfshin të gjitha vendet që ata kanë vizituar, dhe duhet thënë me plot gojën se kjo hartë udhëtimesh është tejet e gjerë, mbresëlënëse dhe e pasur. Nuk bëhet fjalë për disa ndalesa të rastësishme apo për pak horizonte të prekura kalimthi, por për një univers të tërë vendesh të shkelura me kureshtje, me dashuri dhe me një etje të pashuar për të njohur botën. Ata kanë vizituar mbi gjashtëdhjetë shtete të botës, një numër që flet vetë për gjerësinë e përvojës së tyre, për hapin e palodhur të dy njerëzve që nuk e kanë parë udhëtimin si luks të çastit, por si mënyrë për ta zgjeruar shpirtin, dijen dhe horizontin e jetës.

Në këtë udhëtim të gjatë e të mrekullueshëm përfshihen vende nga më të mëdhatë e botës deri te ato më të voglat, nga hapësira të mëdha me histori të rëndë e qytetërime madhështore, deri te vende të vogla që, ndonëse ndoshta të përmasave modeste, mbartin po aq bukuri, kulturë dhe veçanti njerëzore. Kjo e bën këtë pjesë të parë të librit të ngjajë me një atlas të gjallë, ku bota nuk paraqitet si një hartë e ftohtë politike, por si një mozaik përjetimesh, si një rrjet kujtimesh të mbledhura nëpër vite, si një pasuri e rrallë e grumbulluar me hap, me vështrim dhe me zemër.

Edhe më mbresëlënës bëhet ky rrëfim kur mendon shtrirjen kohore të këtyre udhëtimeve. Ato nuk janë përvoja të mbledhura brenda një kohe të shkurtër, por përfaqësojnë një rrugëtim të gjatë jete që nis në vitin 1972, në kohën kur profesoresha mori rrugën e studimeve për në Beograd, dhe vazhdon deri në vitin 2025, kur ata vizituan Pragën e bukur. Sa shumë kohë, sa shumë stinë, sa shumë udhë të ndërthurura në mes këtyre dy skajeve kohore. Është si të shohësh një lumë të gjatë jete që buron në rininë e hershme dhe vazhdon të rrjedhë me të njëjtën etje për të parë, për të njohur e për të ruajtur gjithçka që bota ofron.

Në këtë vazhdimësi prej më shumë se pesë dekadash, udhëtimi nuk del thjesht si lëvizje në hapësirë, por si një bashkudhëtim i gjatë me kohën vetë. Brenda tij janë mbledhur vitet e rinisë, pjekurisë dhe urtësisë; janë mbledhur qytete të largëta, gjuhë të ndryshme, kultura të panumërta, pamje që ndoshta kanë ndriçuar sytë për herë të parë dhe ndjesi që janë ruajtur për vite të tëra në kujtesë. Prandaj kjo pjesë e parë nuk është vetëm një listë vendesh të vizituara, por një kronikë e gjallë e një jete që është pasuruar pareshtur nga udha.

Dhe sa bukur tingëllon ky hark kohor: nga Beogradi i vitit 1972, kur rruga hapej si premtim, si ëndërr studimesh dhe si fillim i një horizonti të ri, deri te Praga e vitit 2025, e cila vjen si një ndalesë e vonë, por po aq e ndritshme, në këtë kalendar të gjatë udhëtimesh. Midis këtyre dy pikave qëndron një botë e tërë e përshkuar, një jetë e tërë e mbushur me lëvizje, vëzhgim, përjetim dhe kujtesë. Pikërisht për këtë, kjo pjesë e parë e librit ka diçka madhështore në vetvete: ajo na rrëfen jo vetëm sa shumë vende janë parë, por sa thellë është jetuar vetë akti i udhëtimit.

Në fund, kjo pjesë e parë të lë përshtypjen se kemi përballë jo vetëm një kapitull libri, por një dëshmi të rrallë të dialogut të pandërprerë mes njeriut dhe botës. Është historia e dy udhëtarëve të palodhur, të cilët, përmes dekadave, nuk kanë mbledhur vetëm kilometra, por kujtime, dije, emocione dhe gjurmë të pashlyeshme. Dhe pikërisht këto gjurmë e bëjnë këtë libër të marrë frymë me një gjerësi të veçantë, ku çdo vend i vizituar bëhet pjesë e një mozaiku të madh jete, ndërsa çdo udhëtim shndërrohet në një copëz drite të ruajtur me përkushtim në kujtesën e kohës.

Rrëfimin e udhëtimeve në libër ata e hapin me Shqipërinë, ndonëse vizita në vendin amë është bërë vetëm në vitin 1992, atëherë kur rrethanat historike e politike e bënë më në fund të mundur shkeljen e asaj toke të ëndërruar për aq gjatë. Kjo renditje nuk është e rastësishme, as thjesht një zgjedhje kronologjike e prishur nga ndonjë përjashtim; përkundrazi, ajo bart në vetvete një kuptim të thellë shpirtëror e simbolik. Shqipëria vjen e para jo pse ishte vendi i parë që u vizitua, por sepse ishte vendi i parë që banoi në zemër dhe ishte dëshirë. Ajo ishte e pranishme shumë kohë përpara se të bëhej e prekshme me sy e me hap, jetonte si mall, si thirrje e brendshme, si një copë e munguar e shpirtit që kërkonte prej kohësh të bashkohej me kujtesën dhe me prekjen reale.

Vetë ata e pranojnë se ishte dashuria e madhe për vendin amë ajo që i shtyu ta vendosnin Shqipërinë në krye të këtij libri, si një dritë të parë nga e cila nisin gjithë kujtimet e tjera. Dhe sa domethënëse është kjo zgjedhje- mes kaq shumë shtetesh të vizituara, mes kaq shumë qytetesh, rrugësh e peizazhesh të botës, zemra ndalet së pari te vendi që nuk është thjesht një hapësirë gjeografike, por një ndjesi e thellë përkatësie. Shqipëria, në këtë rast, nuk shfaqet vetëm si një destinacion udhëtimi, por si tokë e ëndrrës, si vend i shumëpritur, si emër që ka jetuar gjatë në mallin e brendshëm përpara se të bëhej realitet.

Mënyra se si e përshkruajnë atë vizitë është e mbushur me një mallëngjim të rrallë, me një ndjenjë që e tejkalon rrëfimin e zakonshëm dhe e shndërron tekstin në një kujtesë të gjallë, të dridhshme, të mbushur me emocion. Nuk është thjesht përshkrim i një udhe të bërë në një kohë të caktuar, është rikthim në një çast shpirtëror që duket sikur nuk është larguar kurrë nga ta. Kujtimet e asaj vizite mbeten ende të freskëta në mendjet e tyre, si të ishin përjetuar dje, e jo vite më parë. Ka kujtime që zbehen me kohën, që treten në mjegullën e viteve, por ka edhe të tilla që, sa më shumë kalon koha, aq më thellë rrënjosen në zemër. E tillë duket të jetë Shqipëria në botën e tyre të kujtimeve: e paharruar, e ndritshme, e ruajtur me një butësi që nuk shuhet.

Dhe ndoshta një nga figurat më prekëse të këtij rrëfimi është ajo e grushtit të dheut që merret me vete. Sa domethënie mbart ky gjest i vogël në dukje, por kaq i madh në shpirt. Nuk është vetëm një copë dhe i marrë si kujtim, por një simbol i lidhjes së pazgjidhshme me tokën amë, një shenjë e dashurisë që nuk kënaqet vetëm duke parë, por kërkon të marrë me vete diçka nga vendi i zemrës, diçka që të mbetet pranë gjithmonë. Ai grusht dheu nuk është më thjesht dhe, bëhet kujtesë, bëhet amanet, bëhet prani e heshtur e atdheut në çdo rrugëtim të mëvonshëm. Është sikur ata kanë dashur ta mbajë Shqipërinë afër vetes jo vetëm në mendje e në zemër, por edhe fizikisht, si një shoqëruese të pandarë nëpër të gjitha udhët e tjera të jetës.

Sa e bukur dhe sa e thellë është kjo ndjenjë- të marrësh me vete një grimcë toke dhe ta kthesh atë në pjesë të udhëtimeve të tua të ardhshme. Kështu, Shqipëria nuk mbetet vetëm një vend i vizituar në një vit të caktuar, por bëhet një prani që ecën bashkë me të, që e shoqëron në çdo hap, që i rikujton në heshtje se, pavarësisht sa larg shkon njeriu, ka gjithmonë një tokë që e thërret me emër, një dhe që nuk ndahet kurrë prej shpirtit. Në këtë mënyrë, vendi amë nuk mbetet vetëm pikënisje simbolike e librit, por bëhet edhe busull e brendshme e gjithë rrëfimit, ajo pikë e ngrohtë ku gjithçka kthehet dhe prej nga gjithçka merr kuptim.

Prandaj, hapja e librit me Shqipërinë është më shumë se një zgjedhje strukturore, është një akt zemre. Është vendosja në ballë e asaj që ka pasur peshën më të madhe shpirtërore, e asaj që është pritur më gjatë, është dashur më thellë dhe është jetuar me më shumë drithërimë. Në këtë hyrje, lexuesi e kupton se përpara tij nuk është vetëm një libër udhëtimesh, por një rrëfim ku gjeografia ndërthuret me mallin, ku rruga takohet me përkatësinë dhe ku kujtesa bëhet një formë e dashurisë së pashuar për vendin amë.

Përveç Shqipërisë, e cila zë një vend të veçantë dhe hap faqet e këtij libri si një portë e zemrës, autorët vazhdojnë më pas me një renditje kronologjike të vizitave të tyre, duke i shpalosur njërën pas tjetrës udhëtimet nëpër anë e kënd të botës. Kjo mënyrë rrëfimi i jep librit jo vetëm rregull dhe qartësi, por edhe ndjesinë e një udhe të gjatë që hapet ngadalë para syve të lexuesit, si një hartë e gjallë kujtimesh, ku çdo ndalesë ka kohën, dritën dhe frymën e vet. Në këtë rrjedhë të kujdesshme, lexuesi nuk ndjek vetëm rendin e vendeve të vizituara, por edhe ecjen e një jete që është pasuruar vazhdimisht nga takimi me botë të ndryshme, me qytetërime të largëta dhe me pamje që secila lë gjurmën e saj të veçantë.

Kjo lëvizje kronologjike ka diçka shumë të natyrshme dhe njëkohësisht shumë poetike: ajo të jep ndjesinë se nuk po lexon vetëm për vende, por po ecën bashkë me autorët nëpër vite, duke e ndjekur hap pas hapi mënyrën se si është zgjeruar horizonti i tyre, si janë shtuar përvojat, si janë mbledhur kujtimet dhe si është thelluar vështrimi i tyre ndaj botës. Çdo vizitë vjen si një stacion i ri në këtë rrugëtim të gjatë, si një ndalesë ku kujtesa hap një dritare dhe të lejon të shohësh një copëz të re të botës, të filtruar përmes syrit të tyre të ndjeshëm dhe mendjes së tyre kërkuese.

Veçanërisht nxitëse dhe mjaft tërheqëse në këtë mozaik udhëtimesh bëhen përshkrimet e vendeve më të vogla, si Vatikani, San Marino, Andorra, Luksemburgu e të tjera të ngjashme. Pikërisht këtu libri fiton një hijeshi të veçantë, sepse na kujton se madhështia e një vendi nuk matet gjithmonë me sipërfaqen e tij, me numrin e banorëve apo me peshën e tij territoriale. Ka vende të vogla në hartë, por me një dritë të madhe në histori, në kulturë dhe në përfytyrimin njerëzor. Dhe autorët duket se e kuptuan mrekullisht këtë, prandaj ndalen me po aq vëmendje, ndoshta edhe me një kureshtje të shtuar, te këto pika të vogla të botës që mbartin një identitet kaq të veçantë.

Vizitat në këto shtete të vogla ngjallin natyrshëm interes, sepse ato duken si gurë të çmuar të fshehur në hartën e madhe të botës. Janë vende që, megjithëse të vogla në përmasë, bartin brenda vetes histori shekullore, tradita të rralla, veçori politike e kulturore të pazakonshme dhe një atmosferë që i dallon menjëherë nga çdo hapësirë tjetër. Në rrëfimin e tyre, ato nuk mbeten thjesht si kuriozitete gjeografike, por marrin trajtën e botëve të plota, me karakter, me kujtesë dhe me shpirt. Kjo e bën lexuesin të ndalet me më shumë vëmendje, sepse zbulon se edhe në hapësira të vogla mund të fshihet një pasuri e tërë përjetimesh dhe domethëniesh.

Ka diçka shumë të bukur në mënyrën se si përmenden këto vende: sikur autorët dëshirojnë të na thonë, pa e thënë drejtpërdrejt, se bota nuk duhet parë vetëm në përmasat e saj të mëdha e të zhurmshme, por edhe në detajet e saj të vogla, të qeta, të rralla. Vatikani, me peshën e tij shpirtërore dhe historike; San Marino, me hijeshinë e një republike të vogël që mbijeton nëpër shekuj; Andorra, e fshehur si një thesar mes maleve; Luksemburgu, me elegancën dhe rëndësinë e tij evropiane — të gjitha këto vende e pasurojnë librin me një larmi të veçantë dhe i japin rrëfimit një frymë kërkimi, habie dhe zbulimi.

Në këtë mënyrë, libri nuk udhëton vetëm nëpër qendra të mëdha e metropole të njohura, por edhe nëpër ato vende që shpesh mund të kalohen pa u vënë re nga syri i zakonshëm. Dhe pikërisht kjo e bën rrëfimin më të pasur, sepse autorja nuk i nënshtrohet vetëm madhështisë së emrave të mëdhenj, por di të gjejë bukurinë edhe në hapësirat më të vogla, duke treguar se çdo vend, sado i vogël të jetë, ka historinë, identitetin dhe magjinë e vet.

Prandaj, përshkrimi kronologjik i udhëtimeve të tyre anë e kënd botës merr një vlerë të dyfishtë: nga njëra anë, ata na japin pamjen e një rruge të gjatë jetësore, të mbushur me përvoja dhe kujtime; nga ana tjetër, na mësojnë se bota është e denjë për t’u njohur në tërësinë e saj, si në madhështinë e hapësirave të mëdha, ashtu edhe në finesën e vendeve të vogla. Dhe në këtë mozaik të gjerë, vizitat në Vatikan, San Marino, Andorra, Luksemburg e në vende të ngjashme shndërrohen në gurë të vegjël drite, që e bëjnë udhëtimin jo vetëm më të larmishëm, por edhe më të pasur në kuptim, në ndjesi dhe në bukuri.

Ndërkaq, kur ndalen te vendet e mëdha, autorët e shpalosin edhe më fuqishëm aftësinë e tyre të rrallë për të përshkruar, për të vëzhguar dhe për të analizuar me një saktësi të admirueshme. Ata nuk i shohin këto hapësira të mëdha thjesht si shtete me përmasa mbresëlënëse, por si kontinente të vogla brenda vetes, si botë të ndërlikuara ku historia, gjeografia, kultura dhe ritmi modern i jetës përzihen në një tablo të gjerë e shumëngjyrëshe. Për këtë arsye, përshkrimi i saj nuk mbetet në sipërfaqe, por depërton me qetësi dhe zgjuarsi në thelbin e vendeve, duke i dhënë lexuesit jo vetëm pamjen e tyre të jashtme, por edhe frymën që i mban gjallë.

Kjo shihet sidomos në mënyrën se si ata i përshkruajnë Shtetet e Bashkuara të Amerikës, një vend që në vetvete ngjan si një univers i tërë, me përmasa të pafundme, me energji të vrullshme dhe me kontraste të shumta. Në rrëfimin e tyre, Amerika nuk paraqitet vetëm si një fuqi e madhe botërore, as vetëm si një emër i njohur në hartën e globit, por si një hapësirë që duhet parë, ndier dhe kuptuar në shumë shtresa. Ata e përshkojnë këtë vend me syrin e një udhëtari që nuk mjaftohet me pamjen, por kërkon domethënien, që nuk ndalet vetëm te madhështia e dukshme, por përpiqet të kapë ritmin e brendshëm të një bote që lëviz pareshtur.

Dhe sa bukur zgjerohet ky përshkrim deri në skajin më jugor të saj, deri në Key West, atje ku toka duket sikur zgjatet drejt ujërave, si një krah i lodhur që dëshiron të prekë horizontin. Vetë përmendja e këtij vendi i jep rrëfimit një dritë të veçantë, sepse Key West nuk është thjesht një pikë gjeografike, por një kufi i ndjeshëm mes tokës dhe detit, mes afërsisë dhe largësisë, mes Amerikës dhe Kubës. Fakti që aty ndajnë vetëm 90 milje nga Kuba e bën edhe më domethënës këtë përshkrim- një largësi e vogël në numër, por e mbushur me histori, me simbolikë dhe me një ndjesi të veçantë gjeografike e njerëzore.

Në penën e tyre, kjo nuk mbetet një e dhënë e thatë, por shndërrohet në imazh, në ndjesi, në reflektim. Lexuesi e ndien se sa afër mund të jenë dy brigje dhe sa shumë mund të thotë një distancë kaq e shkurtër mes dy botëve. Kjo e bën përshkrimin të marrë një thellësi të veçantë. Nuk kemi të bëjmë vetëm me një shënim për jugun e largët të Amerikës, por me një vështrim që kupton se edhe hapësira më e vogël mes dy vendeve mund të mbartë brenda vetes histori, tension, mall, kalime të pamundura dhe ëndrra përtej detit.

Ata arrin ta përshkruajë këtë gjerësi amerikane me një ekuilibër të rrallë mes përshkrimit dhe analizës. Nga njëra anë, të jep pamjen e qartë të vendit, shtrirjen e tij, ritmin dhe veçantinë; nga ana tjetër, të fton të mendosh për atë që fshihet pas kësaj pamjeje: për peshën e historisë, për simbolikën e kufijve, për takimin e qytetërimeve dhe për mënyrën se si gjeografia shpesh bëhet pjesë e fatit të kombeve. Pikërisht kjo është forca e rrëfimit të tyre: ata nuk e shohin vendin vetëm si peizazh, por si tekst të gjallë që duhet lexuar me kujdes.

Prandaj, kur autorët shkruajnë për vende të mëdha si Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ata nuk bëjn thjesht një përshkrim të zakonshëm udhëtimi. Ata ndërtojnë një tablo të gjerë, ku madhështia e hapësirës ndërthuret me hollësinë e vëzhgimit, ku fakti gjeografik lidhet me ndjesinë poetike, dhe ku çdo skaj i largët, deri edhe Key West-i në jugun e fundit, fiton një jetë të vetën në faqe. Kështu, lexuesi nuk ndien vetëm se po informohet për një vend të madh, por se po e përjeton atë përmes syrit të dy autorëve që din ta kthejnë udhëtimin në dije, vëzhgimin në art dhe hapësirën në kujtesë të gjallë.

Më pas, rrëfimi ndalet edhe te vizita në Bashkimin Sovjetik, një përvojë që, për nga përmasat, veçantia dhe larmia e saj, duket se ka lënë gjurmë të thella në kujtesë. Nuk bëhej fjalë vetëm për një udhëtim drejt një vendi të madh, por për një hyrje në një hapësirë të pafundme, ku largësitë marrin përmasa të tjera dhe ku vetë lëvizja nga njëri vend në tjetrin kthehet në pjesë të rëndësishme të përjetimit. Ata e përshkruajnë këtë vizitë me një ndjesi të gjallë, sikur çdo segment i rrugës të ketë pasur ritmin, dritën dhe habinë e vet, duke e bërë udhëtimin jo vetëm mbërritje në destinacion, por edhe përjetim të thellë të vetë kalimit nëpër hapësirë.

Herë udhëtimi vazhdonte me aeroplan, duke i dhënë mundësi syrit të sodiste nga lart shtrirje të mëdha toke, hapësira të pafundme dhe një botë që dukej sikur nuk mbaronte kurrë; herë të tjera vazhdonte me tren, atë mjet udhëtimi që të lejon ta ndiesh më afër ritmin e tokës, ta shohësh më ngadalë peizazhin dhe të hysh më thellë në atmosferën e vendeve që kalon. Kjo ndërthurje e fluturimit me ecjen mbi shina i jep rrëfimit një gjallëri të veçantë, sepse e bën udhëtimin të duket si një simfoni lëvizjesh, ku qielli dhe toka bashkëpunojnë për të ndërtuar një kujtim të paharrueshëm.

Dhe pikërisht në këtë përvojë lëvizjeje shfaqet një nga pamjet më mbresëlënëse të gjithë këtij rrëfimi. Mundësia që, brenda dy ditësh, të shijoheshin katër stinët e vitit. Sa poetike dhe pothuajse e pabesueshme tingëllon kjo. Është sikur koha të jetë përkulur përpara hapësirës, sikur stinët të kenë dalë njëra pas tjetrës për t’u shfaqur para syve të udhëtarit në një marshim të papritur madhështie. Në një udhëtim të tillë, njeriu nuk ndien vetëm ndryshimin e klimës, por edhe ndryshimin e ritmit të natyrës, të dritës, të ajrit dhe të vetë peizazhit. Brenda një kohe kaq të shkurtër, duket sikur bota të ka falur një përmbledhje të tërë të ciklit të vitit.

Ky detaj i veçantë nuk është thjesht një vëzhgim gjeografik apo klimatik, ai ka në vetvete diçka thellësisht poetike. Të përjetosh katër stinët brenda dy ditësh do të thotë të prekësh në mënyrë të përshpejtuar një larmi të jashtëzakonshme ndjesish. Një ditë mund të ketë aromën e pranverës, tjetrën peshën e dimrit, një çast mund të ndizet nga ngrohtësia e verës, dhe pak më vonë të zbehet në qetësinë e vjeshtës. Kështu, udhëtimi nuk bëhet vetëm kalim nëpër vende, por edhe ecje përmes vetë kohës, përmes fytyrave të ndryshme të natyrës, përmes asaj loje të mahnitshme që bota di t’ia falë vetëm atyre që udhëtojnë me sy të hapur dhe me shpirt të ndjeshëm.

Në këtë përshkrim, Bashkimi Sovjetik nuk del vetëm si një hapësirë e madhe politike apo gjeografike, por si një botë e gjerë kontrastesh, ku njeriu mund të provojë brenda pak ditësh ndryshime që diku tjetër do t’i përjetonte gjatë muajve të tërë. Kjo e bën rrëfimin jo vetëm interesant, por edhe të pasur me një ndjenjë habie të sinqertë. Autorët na bën të kuptojmë se ka udhëtime që nuk maten vetëm me kilometrat e përshkuar, por me intensitetin e asaj që të lënë në shpirt, dhe ky duket të ketë qenë pikërisht një prej atyre udhëtimeve ku natyra, hapësira dhe lëvizja u bashkuan për të krijuar një përvojë të rrallë.

Prandaj, përshkrimi i vizitës në Bashkimin Sovjetik fiton një bukuri të veçantë. Ai nuk mbetet vetëm kujtim i një rruge të gjatë, por bëhet një tablo e gjallë e pafundësisë, e larmisë dhe e mrekullisë që mund të mbartë një udhëtim. Dhe lexuesi, duke e ndjekur këtë rrëfim, nuk ndien vetëm se po mëson për një vizitë të largët, por sikur po lëviz vetë mes reve dhe shinave, mes ndryshimit të dritës dhe të motit, mes stinëve që vijnë njëra pas tjetrës me një shpejtësi të pabesueshme, për ta bërë udhën të paharrueshme.

Parisi, Barcelona, Berlini, Lisbona dhe Roma mbetën ndër ato vende të veçanta për të cilat autorja dhe bashkëudhëtari i saj shprehin me një dëshirë të dukshme e të sinqertë se do të donin t’i vizitonin sërish. Kjo dëshirë për t’u kthyer nuk lind zakonisht ndaj çdo vendi që syri e sheh e hapi e prek, por vetëm ndaj atyre hapësirave që arrijnë të lënë gjurmë të thella në kujtesë, që nuk mbarojnë me largimin fizik prej tyre, por vazhdojnë të jetojnë brenda njeriut si mall, si jehonë, si thirrje e heshtur për rikthim. Janë vende që nuk mbeten pas si kujtime të mbyllura, por si portë ende e hapur e shpirtit, që pret një takim tjetër, një shikim tjetër, një ecje tjetër nëpër të njëjtat rrugë, tashmë të njohura dhe njëkohësisht gjithmonë të reja.

Parisi vjen natyrshëm si një qytet që nuk të lodh kurrë me bukurinë e tij, sepse ai nuk është vetëm një qytet, por një mënyrë e të qenit i bukur në sy dhe në shpirt. Ai duket sikur mban mbi vete një dritë të veçantë, një hijeshi që nuk shteron, pavarësisht sa herë e sheh. Ka qytete që i viziton për t’i njohur, por Parisi është nga ata që të ftojnë të rikthehesh për t’i ndier përsëri. Në të, arti, historia, rrugët, urat, kafenetë dhe ajri i vet qytetar krijojnë një ndjesi që mbetet gjatë në mendje, si një melodi e lehtë që nuk shuhet edhe pasi udhëtari largohet.

Barcelona, në anën tjetër, duket se i ka tërhequr me gjallërinë e saj të veçantë, me atë bashkëjetesë të rrallë të detit, dritës, artit dhe arkitekturës që e bën qytetin të pulsojë si një qenie e gjallë. Ajo nuk është thjesht një pikë në hartën e Mesdheut, por një ritëm, një ngjyrë, një frymë që hyn ngadalë në kujtesë dhe zë vend aty. Barcelona është nga ato qytete që nuk të japin vetëm pamje për të parë, por edhe energji për të ndier, ajo të prek me lirinë e saj, me hapësirën, me zërin e rrugëve, me ndërtesat që duken sikur flasin dhe me dritën që e mbështjell gjithçka me një ndjesi lozonjare e të paharrueshme.

Berlini lë një përshtypje krejt tjetër, por po aq të fortë. Ai është qyteti ku historia nuk rri e heshtur, por ecën pranë teje, e dukshme në mure, në sheshe, në monumente, në frymën e tij të përmbajtur e të thellë. Të duash të rikthehesh në Berlin do të thotë të ndjesh se ai qytet nuk të ka treguar gjithçka në takimin e parë, se ai ka ende shumë për të rrëfyer. Është një qytet që nuk të josh vetëm me bukurinë e jashtme, por me peshën e kujtesës, me qetësinë e një kulture të formuar nga përballje të mëdha historike dhe me ritmin modern të një Evrope që ka mësuar të jetojë mbi plagët e veta pa i harruar ato.

Lisbona, me kodrat e saj, me dritën e butë dhe me horizontin që hapet drejt detit, mbetet një nga ato qytete që ngulitet në kujtesë si një melankoli e bukur. Ajo ka diçka të qetë dhe njëkohësisht të thellë, një lloj trishtimi të ndritshëm që nuk të rëndon, por të prek butë. Ndoshta pikërisht kjo e bën kaq të dëshiruar rikthimin aty. Sepse Lisbona nuk të flet me zhurmë, por me një ton të ulët e të ngrohtë, me rrugicat e saj, me historinë detare, me ajrin e saj të kripur dhe me ndjesinë se çdo mbrëmje atje mbart një poezi të pashkruar. Të largohesh prej saj do të thotë të marrësh me vete një pjesë drite dhe një pjesë malli.

Ndërsa Roma qëndron si një përjetësi e gjallë, si një qytet ku koha nuk ecën vetëm përpara, por rri e grumbulluar në shtresa shekujsh. Të duash të rikthehesh në Romë është krejt e natyrshme, sepse ajo nuk mund të përmblidhet në një vizitë të vetme. Çdo rrugë, çdo gur, çdo shesh dhe çdo monument atje duket sikur bart një frymë të lashtë, një peshë historie që nuk ngopet kurrë me soditje. Roma nuk është vetëm një qytet që shihet, është një qytet që lexohet, që meditohet, që përjetohet ngadalë. Dhe sa më shumë e sheh, aq më shumë të krijohet ndjesia se ende ke parë pak, se ende ka mbetur diçka për t’u zbuluar, për t’u kuptuar, për t’u dashur.

Fakti që këto qytete përmenden me dëshirën e qartë për t’u vizituar sërish tregon shumë për gjurmën që kanë lënë ato në shpirtin e udhëtarëve. Nuk janë vetëm vende të bukura, janë hapësira që kanë hyrë në kujtesë me një forcë të tillë sa nuk pranojnë të mbeten vetëm pjesë e së kaluarës. Ato kërkojnë rikthim, jo thjesht për të parë sërish atë që është parë, por për ta jetuar ndryshe, me një pjekuri tjetër, me një mall më të thellë, me një sy që tashmë i njeh dhe pikërisht për këtë i do edhe më shumë.

Kështu, Parisi, Barcelona, Berlini, Lisbona dhe Roma nuk mbeten në libër vetëm si ndalesa të bukura të një udhe të gjatë, por si qytete që kanë fituar një vend të veçantë në zemër. Ato janë ato hapësira ku kujtimi nuk mbyllet, por vazhdon të marrë frymë; ku udhëtimi nuk përfundon me kthimin, por zgjatet në dëshirën për t’u rikthyer. Dhe ndoshta pikërisht kjo është shenja më e bukur se një vend është dashur vërtet. Kur largohesh prej tij, por një pjesë e jotja mbetet aty, duke të pritur në heshtje për një takim të dytë.

Aspak më pak mbresëlënëse nuk mbeten as udhëtimet në Egjipt, Tel Aviv, Dubai, Abu Dabi dhe në vende të tjera, të cilat, secili në mënyrën e vet, kanë lënë gjurmë të veçanta në përjetimin e autoreve të librit. Në rrëfimin e tyre, këto vende nuk shfaqen thjesht si destinacione të vizituara, por si hapësira që kanë zgjuar ndjenja të forta, kureshtje të thellë dhe një kënaqësi të rrallë, sikur secili prej tyre të kishte hapur para tyre një botë të re, me dritën, ritmin dhe veçantinë e vet të papërsëritshme.

Egjipti vjen natyrshëm si një tokë që mbart mbi vete peshën e shekujve, frymën e qytetërimeve të lashta dhe madhështinë e një historie që nuk shuhet kurrë. Ta vizitosh atë nuk është vetëm një udhëtim në një vend, por një lloj hyrjeje në një kohë tjetër, në një univers ku rëra, gurët, monumentet dhe heshtja e shkretëtirës flasin me gjuhën e përjetësisë. Për një shpirt kërkues dhe të ndjeshëm, Egjipti nuk mund të jetë veçse një përvojë që të mbush me admirim, sepse atje historia nuk lexohet vetëm në libra, por shihet, preket dhe ndjehet në ajër. Ka diçka solemne në praninë e tij, diçka që e bën udhëtarin të ndalet jo vetëm për të parë, por për të reflektuar mbi kohën, mbi qytetërimin dhe mbi gjurmët që njeriu lë pas vetes.

Po aq i veçantë shfaqet edhe Tel Avivi, i cili bart një frymë krejt tjetër, më moderne, më të gjallë, më të hapur ndaj ritmit bashkëkohor të jetës. Atje duket sikur historia dhe e tashmja ecin pranë njëra-tjetrës, ndërsa drita e qytetit, gjallëria e tij dhe afërsia me detin krijojnë një atmosferë që të mbetet në mendje. Është një vend ku lëvizja, energjia dhe kontrastet e jetës bashkëkohore ndërthuren me një ndjesi më të thellë kulturore e historike. Për autorët e librit, një vend i tillë natyrshëm shndërrohet në kujtim të veçantë, sepse nuk ofron vetëm peizazh e arkitekturë, por edhe një ritëm të brendshëm që ndihet dhe të pushton.

Ndërsa Dubai dhe Abu Dabi vijnë si dëshmi të një bote tjetër, ku moderniteti ngrihet pothuajse si vizion, si sfidë ndaj kufijve të zakonshëm të ndërtimit, të teknologjisë dhe të imagjinatës urbane. Këto vende bartin një shkëlqim të veçantë, një madhështi të ndërtuar me ambicie, me luks, me rregull dhe me atë ndjesi të së resë që të befason në çdo hap. Atje njeriu e ndien se po përballet me një botë ku shkretëtira është kthyer në qytet drite, ku horizonti është pushtuar nga ndërtesa që ngrihen si simbole të epokës moderne, dhe ku jeta urbane merr përmasa pothuajse futuriste.

Për autoret e librit, këto udhëtime duket se kanë qenë një kënaqësi e veçantë, jo vetëm për bukurinë apo shkëlqimin e vendeve, por edhe për përvojën e të qenit, qoftë edhe për pak, banore të atyre hapësirave. Kjo është një ndjenjë shumë më e thellë sesa thjesht ta vizitosh një vend. Do të thotë ta shijosh përtej syrit të turistit, ta ndiesh ritmin e tij nga brenda, të ecësh nëpër rrugët e tij jo vetëm si kalimtare, por si dikush që, qoftë për pak çaste, e lë veten të përfshihet nga jeta e atij vendi. Dhe pikërisht aty lind kënaqësia më e vërtetë e udhëtimit: jo vetëm të shohësh, por të ndjesh; jo vetëm të kalosh, por të përfshihesh; jo vetëm të mbërrish, por të jetosh për pak në frymën e një bote tjetër.

Ky detaj, se ata ishin sadopak banor të atyre vendeve, e bën përshkrimin edhe më të ngrohtë dhe më njerëzor. Sepse ka një dallim të madh mes të soditësh një qytet nga jashtë dhe ta jetosh atë, qoftë për pak, nga brenda. Në atë çast, vendi nuk mbetet më vetëm panoramë apo objekt përshkrimi, por bëhet përvojë personale, kujtim i mishëruar, pjesë e jetës së përditshme, edhe nëse vetëm për një kohë të shkurtër. Dhe kjo është arsyeja pse këto vende mbeten kaq të ndritshme në librin e tyre: ato nuk janë parë vetëm me sy, por janë përjetuar me gjithë qenien.

Prandaj, Egjipti, Tel Avivi, Dubai, Abu Dabi dhe vendet e tjera të përmendura qëndrojnë në këtë vepër si gurë të çmuar të kujtesës së udhëtimit. Secili prej tyre ka sjellë një emocion të veçantë, një mësim të heshtur, një shije tjetër të botës. Dhe së bashku, ato e pasurojnë librin me një larmi të admirueshme përvojash, ku qytetërimi i lashtë, ritmi modern, shkëlqimi urban dhe ndjenja intime e përkatësisë së përkohshme bashkohen në një tablo të gjerë, të ndjerë dhe thellësisht njerëzore.

Me një ngrohtësi të rrallë dhe me një ndjeshmëri që ndihet që në rreshtat e parë, ata e përshkruajnë Stambollin në një mënyrë krejt të veçantë, sikur të mos ishte thjesht një qytet i vizituar ndër shumë të tjerë, por një vend me të cilin i lidh një afërsi e brendshme, një lloj miqësie e vjetër shpirtërore. Në penën e tyre, Stambolli nuk del vetëm si metropoli i madh i Bosforit, por si një hapësirë e gjallë, e trazuar, madhështore dhe intime njëkohësisht, ku historia, zëri i njerëzve, tingulli i hapave dhe fryma e shekujve bashkëjetojnë në një ritëm të pandërprerë. Është qyteti i minareve, që ngrihen lart si shenja kujtese dhe besimi, por edhe qyteti i zhurmës turistike, i lëvizjes së pafund, i gjallërisë që nuk shuhet asnjëherë, i një bote që duket sikur zgjohet dhe fle duke marrë frymë me të njëjtin ritëm të ethshëm.

Ata arrin ta paraqesin Stambollin jo vetëm si pamje, por si përjetim. Në përshkrimin e tyre, ky qytet nuk mbetet i ngrirë në monumentet e tij, në rrugët e tij apo në horizontin e tij të njohur; përkundrazi, ai merr zë, merr aromë, merr ritëm. Lexuesi e ndien zhurmën e tij, lëvizjen e tij, grumbullin e turistëve, dritat, ngjyrat, brigjet dhe atë ndërthurje të çuditshme mes madhështisë të së kaluarës dhe vrullit të së tashmes. Stambolli del si një qytet që nuk mund të përmblidhet me pak fjalë, sepse ai është shumë më tepër se një vend: është një përvojë, një drithërimë, një përzierje ndjesish që të mbetet gjatë në kujtesë.

Dhe aspak befasuese nuk është që ky çift i mrekullueshëm kthehet aty çdo vit, siç kthehet njeriu në një vend ku zemra ndihet mirë, ku shpirti gjen një qetësi të veçantë edhe mes zhurmës, ku kujtimet ripërtërihen pa u zbehur. Nuk është një rikthim i zakonshëm turistik, as një dëshirë për të parë sërish të njëjtat rrugë nga kureshtja e thjeshtë. Është një kthim i brendshëm, një nevojë e butë e shpirtit për t’u takuar sërish me një qytet që duket se u flet në gjuhën e mallit, të kujtesës dhe të kënaqësisë së qetë.

Dhe sa e bukur është arsyeja e këtij rikthimi të përvitshëm: jo për tjetër, vetëm për të shijuar kafen turke dhe muzikën e ndjeshme që mbart në vetvete dhembje, ritëm dhe mall. Në këtë detaj të vogël, që në të vërtetë është i madh në ndjesi, fshihet e gjithë poezia e marrëdhënies së tyre me Stambollin. Nuk kthehen aty thjesht për monumentet, për pazaret, për sheshet apo për shkëlqimin e qytetit, por për ato gjëra të holla e të padukshme që e bëjnë një vend të hyjë në shpirt: për një filxhan kafeje që nuk është vetëm shije, por rit i ngrohtë kujtese; për një muzikë që nuk dëgjohet vetëm me veshë, por preket me zemër.

Kjo muzikë, që ata e ndiejnë kaq afër vetes, bart dhembje, ritëm dhe mall — tri fjalë që në vetvete duken sikur përmbledhin gjithë shpirtin e Lindjes dhe gjithë atë butësi të trishtuar që shpesh e bën njeriun të dashurohet thellë me një vend. Dhembja i jep thellësi, ritmi i jep gjallëri, ndërsa malli i jep pavdekësi. Dhe ndoshta pikërisht për këtë Stambolli nuk lodh kurrë. Sepse ai nuk është vetëm një qytet që shihet, por një qytet që dëgjohet, shijohet dhe ndjehet. Ai nuk u ofron vetëm pamje, por edhe gjendje shpirtërore, nuk u fal vetëm kujtime, por edhe rikthim të vazhdueshëm te vetvetja.

Në këtë mënyrë, Stambolli në rrëfimin e saj bëhet më shumë se një destinacion i dashur. Ai kthehet në një vendtakim të përhershëm mes udhëtimit dhe ndjenjës, mes kënaqësisë dhe nostalgjisë, mes zhurmës së botës dhe heshtjes së brendshme. Dhe fakti që ky çift i kthehet atij vit pas viti e bën këtë lidhje edhe më të bukur, sepse dëshmon se ka vende që nuk mbarojnë me vizitën e parë, por bëhen pjesë e jetës, pjesë e ritmit të shpirtit, pjesë e atij kalendari të fshehtë të zemrës ku shënohen vetëm vendet e dashura me të vërtetë.

Prandaj, përshkrimi i Stambollit vjen i mbushur me përzemërsi, me admirim dhe me një mall të butë që e bën lexuesin ta ndiejë se ky qytet, për ta, nuk është vetëm qyteti i minareve dhe i zhurmës turistike, por edhe qyteti i kafesë së ngrohtë, i muzikës së ndjerë dhe i atyre rikthimeve të bukura që njeriu i bën vetëm aty ku zemra e njeh veten.

Ndërkaq, vendet si Austria, Zvicra, Sllovenia, Kroacia, Hungaria, Polonia, Mali i Zi, Maqedonia, Greqia, Qiproja dhe Bullgaria nuk paraqiten në këtë libër vetëm si ndalesa të tjera në hartën e udhëtimeve, por si hallka të rëndësishme që ia shtojnë edhe më shumë peshën, seriozitetin dhe vlerën e tij historike e shkencore. Ato hyjnë në këtë vepër jo thjesht si emra shtetesh të vizituara, por si hapësira që e zgjerojnë ndjeshëm horizontin e rrëfimit, duke e bërë librin të dalë përtej kufijve të një përshkrimi të zakonshëm udhëtimesh dhe të marrë trajtën e një mozaiku të pasur kulturor, historik dhe intelektual.

Secili prej këtyre vendeve sjell me vete një botë të veçantë kujtimesh, përvojash dhe domethëniesh. Austria, me trashëgiminë e saj perandorake dhe me gjurmët e thella që ka lënë në historinë e Evropës Qendrore, i jep librit një ndjesi të fuqishme të qytetërimit klasik evropian, të kulturës, artit dhe mendimit. Zvicra, me përmasën e saj të rregullt, me harmoninë e saj të admirueshme dhe me modelin e saj të zhvillimit, sjell në faqe një tjetër fytyrë të qytetërimit modern, ku bukuria natyrore dhe organizimi shoqëror bashkëjetojnë me një ekuilibër të rrallë. Në të dyja rastet, lexuesi kupton se autorja nuk i sheh këto vende vetëm si pamje për t’u soditur, por si realitete që duhen kuptuar dhe vendosur në raport me historinë, kulturën dhe përvojën njerëzore.

Po kështu, Sllovenia, Kroacia dhe Hungaria e pasurojnë librin me një frymë të veçantë të Evropës Qendrore dhe Juglindore, ku kufijtë gjeografikë, historitë e ndërthurura dhe përplasjet e kohëve kanë krijuar një trashëgimi të dendur e të shumëllojshme. Këto vende nuk vijnë vetëm si peizazhe të bukura apo si qytete me hijeshi të veçantë, por si hapësira ku historia ka lënë shtresa të shumta kuptimesh. Nëpërmjet tyre, libri fiton një dimension më të gjerë, sepse lexuesi udhëton jo vetëm nëpër vende, por edhe nëpër kujtesën historike të kontinentit, nëpër ato hapësira ku Perandoritë, luftërat, kulturat dhe identitetet janë takuar, përplasur dhe bashkëjetuar për shekuj me radhë.

Polonia, nga ana tjetër, i jep kësaj vepre një gravitet të veçantë historik. Ajo vjen si një tokë e mbushur me kujtesë, me plagë, me qëndresë dhe me forcë shpirtërore. Çdo përmendje e saj bart diçka nga pesha e historisë evropiane, nga përballjet e saj me pushtimet, ndarjet dhe ringritjet. Kështu, prania e saj në libër e pasuron rrëfimin me një dimension më të thellë reflektimi, duke e afruar lexuesin me idenë se udhëtimi i vërtetë nuk është vetëm të shohësh bukurinë e vendeve, por edhe të kuptosh barrën e historisë që ato mbajnë.

Po aq domethënëse janë edhe Mali i Zi, Maqedonia, Greqia, Qiproja dhe Bullgaria, vende që, për nga afërsia gjeografike dhe nga ndërlidhjet historike, kulturore e politike me hapësirën shqiptare dhe ballkanike, marrin në këtë libër një rëndësi të veçantë. Këto shtete nuk janë vetëm fqinjë në kuptimin hapësinor, por pjesë e një zone të ndërlikuar historikisht, ku popujt, kulturat, konfliktet dhe bashkëjetesat kanë lënë gjurmë të shumta. Prandaj, përmendja dhe përshkrimi i tyre nuk ka vetëm vlerë përshkruese, por edhe një vlerë më të thellë njohëse. Ato e bëjnë librin më të afërt me realitetin tonë historik dhe më të lidhur me kontekstin ballkanik, duke shtuar jo vetëm informacion, por edhe kuptim.

Në këtë mënyrë, këto vende e rrisin dukshëm peshën historike dhe shkencore të librit. Ato e largojnë rrëfimin nga thjeshtësia e një kujtese personale dhe e afrojnë me një formë më të plotë të vëzhgimit, ku udhëtimi bëhet një mjet njohjeje, krahasimi dhe reflektimi. Përmes tyre, libri fiton një densitet të admirueshëm. Ai nuk mbetet vetëm një tekst që të fton të shohësh botën, por edhe një vepër që të nxit ta kuptosh atë më thellë, në dritën e historisë, të kulturës, të shoqërive dhe të zhvillimeve që e kanë formuar.

Prandaj, Austria, Zvicra, Sllovenia, Kroacia, Hungaria, Polonia, Mali i Zi, Maqedonia, Greqia, Qiproja dhe Bullgaria nuk janë vetëm ndalesa të tjera në itinerarin e autorëve; ato janë shtresa të reja kuptimi që i japin këtij libri një frymë më të gjerë dhe më të thellë. Ato e bëjnë veprën të marrë më shumë seriozitet, më shumë pasuri tematike dhe më shumë vlerë si dëshmi kulturore, historike dhe intelektuale. Dhe pikërisht për këtë, prania e tyre në libër nuk është thjesht shtesë, por një forcim i natyrshëm i karakterit të tij si një vepër që bashkon me elegancë përjetimin personal me dijen, ndjeshmërinë me analizën, dhe kujtesën me kërkimin e vazhdueshëm për ta kuptuar botën.

Po ashtu, në pjesën e parë të librit nuk përfshihen vetëm shtetet, qytetet dhe rrugët tokësore që ata kanë shkelur, por edhe një botë shumë më e gjerë, më e lirë dhe më e magjishme e natyrës së madhe: oqeanet, detet, lumenjtë, liqenet, ujdhesat dhe siujdhesat që i kanë vizituar gjatë udhëtimeve të tyre. Kjo e bën këtë pjesë të marrë frymë edhe më thellë, sepse udhëtimi i tyre nuk ka qenë i kufizuar vetëm në hapësira urbane apo në kryeqytete të njohura, por është shtrirë edhe drejt atyre pamjeve të mëdha natyrore ku bota shfaqet me madhështinë e saj më të pastër. Kështu, libri nuk mbetet vetëm një hartë e vendeve të banuara nga njerëzit, por shndërrohet edhe në një hartë të takimeve me ujërat, brigjet, ishujt dhe horizontet që e bëjnë tokën të duket më e gjerë, më e bukur dhe më ëndërruese.

Në këtë rrjedhë të pasur përjetimesh, përmenden emra që vetvetiu zgjojnë një ndjesi madhështie dhe largësie: lumi Misisipi, me atë hijen e vet të madhe historike dhe gjeografike; Oqeani Atlantik, i pafund, i thellë dhe gjithnjë paksa misterioz; Deti Mesdhe, ai det i qytetërimeve, i dritës dhe i kujtesës së lashtë, Deti i vdekur që të trazon shpirtin; lumi Po, Danubi, Rajna, Sena dhe shumë lumenj të tjerë që kanë kaluar nëpër histori, nëpër qytete, nëpër perandori dhe nëpër kujtesën e popujve si enë të gjalla të kohës. Çdo lumë, çdo det, çdo oqean duket sikur sjell me vete jo vetëm ujë, por edhe histori, lëvizje, frymë qytetërimesh, udhëtime të vjetra e të reja, mallra, kujtime, këngë dhe jehonë.

Sa e bukur është kjo mënyrë e të udhëtuarit, kur njeriu nuk ndalet vetëm te toka, por e zgjeron përvojën e vet edhe te ujërat, te brigjet, te rrjedhat që lidhin vende e kontinente, te peizazhet që duket sikur i përkasin një bote pothuajse mitike. Në këto përshkrime, lumenjtë nuk janë vetëm rrjedha uji, por damarë të mëdhenj të historisë; detet nuk janë vetëm sipërfaqe të kaltërta, por hapësira ku janë takuar qytetërime; oqeanet nuk janë vetëm kufij natyrorë, por ftesa drejt së panjohurës dhe mrekullisë. Dhe kur këto emra renditen në një libër të tillë, ata i japin atij një gjerësi të rrallë, sepse dëshmojnë se udhëtimi i autores dhe i bashkëshortit të saj nuk ka qenë vetëm një lëvizje nëpër shtete, por edhe një takim i vazhdueshëm me frymën e botës natyrore.

Po aq magjepsëse janë edhe ujdhesat dhe siujdhesat që kanë pasur fatin t’i vizitojnë. Vetë përmendja e Palma de Mallorca-s, Korfuzi, Siçilisë, Shën Stefanit dhe e shumë ishujve të tjerë i jep rrëfimit një dritë më të butë, më ëndërrimtare, më të mbushur me bukuri që duket sikur vjen nga një botë mes reales dhe imagjinatës. Janë vende që shpesh njeriu i sheh fillimisht në fotografi, në rrëfime të largëta, ndoshta edhe në ëndrra, dhe vështirë ta besojë se një ditë mund të bëhen pjesë e përvojës së vet të jetuar. Prandaj, kur këto vende hyjnë në libër, ato sjellin me vete një ndjenjë përmbushjeje, sikur ëndrra të ketë zbritur më në fund në tokë dhe të jetë bërë udhë, kujtim, pamje dhe emocion i prekshëm.

Ka diçka thellësisht poetike në vetë idenë e ishujve: copëza toke të rrethuara nga uji, të ndara dhe njëkohësisht të hapura drejt pafundësisë. Ato duken si vende ku natyra është treguar veçanërisht dorëlirë, ku drita bie ndryshe, ku deti e qielli afrohen më shumë me njëri-tjetrin dhe ku njeriu ndien se bukuria ka marrë një formë më të përqendruar, më të qetë dhe më të ndritshme. T’i vizitosh këto vende do të thotë të hysh në një lloj tjetër kohe, në një ritëm tjetër të jetës, atje ku çdo breg, çdo valë, çdo gji dhe çdo mbrëmje mbi ujë duket sikur ruan një qetësi të lashtë dhe një magji që nuk shpjegohet dot lehtë me fjalë.

Prandaj, kur thuhet se këto vende “vetëm në ëndërr mund t’i shihnin”, kjo nuk është thjesht një figurë e zakonshme, por shpreh një të vërtetë të thellë të shpirtit njerëzor. Se ka bukuri në botë që për një kohë të gjatë duken aq të largëta, aq të paprekshme, sa vendosen në hapësirën e ëndrrës. E megjithatë, kur njeriu arrin t’i shkelë me hapin e vet, ato nuk humbasin asgjë nga magjia e tyre, përkundrazi, bëhen edhe më të mëdha, sepse nuk mbeten më vetëm pamje të imagjinuara, por kthehen në përjetime të gjalla, në kujtime që shoqërojnë shpirtin gjatë. Dhe pikërisht këtu qëndron mrekullia e vërtetë e këtyre udhëtimeve. Në faktin se e pamundura e djeshme bëhet përjetim i sotëm.

Këto ujdhesa, detëna, oqeane e lumenj i japin pjesës së parë të librit një pasuri të jashtëzakonshme pamjesh dhe ndjesish. Ato e bëjnë atë të ngjajë jo vetëm me një kronikë udhëtimesh, por me një himn të butë kushtuar bukurisë së botës. Sepse aty nuk udhëtohet vetëm nëpër qytete e ndërtesa, por edhe nëpër kaltërsinë e deteve, nëpër rrjedhën e lumenjve të mëdhenj, nëpër brigje dhe ishuj që duken të dalë nga përfytyrimi më i bukur njerëzor. Dhe në fund, lexuesi kupton se këto udhëtime nuk kanë qenë vetëm vizita në vende të ndryshme, por një takim i thellë me mrekullitë e tokës, me madhështinë e ujit dhe me ato bukuri mbresëlënëse që, njëherë të jetuara, nuk largohen më kurrë nga kujtesa.

Në Pjesën e Dytë të librit hapet një horizont tjetër, i mbushur me ndjenjë, kujtesë dhe një dritë të veçantë shpirtërore: aty përfshihet Çamëria, me gjithë bukuritë e saj të dukshme e të padukshme, me peizazhin, historinë dhe mallin që e shoqëron emrin e saj. Kjo pjesë duket sikur merr një frymë tjetër, më të thellë, më të ndjeshme, sepse Çamëria nuk paraqitet thjesht si një hapësirë për t’u vizituar, por si një vend që mbart brenda vetes kujtesë, thirrje dhe një peshë të veçantë emocionale. Në faqet që i kushtohen asaj, lexuesi e ndien se kemi të bëjmë me një udhëtim që nuk lidhet vetëm me dëshirën për të parë një vend të bukur, por edhe me një nevojë të kahershme të zemrës për t’iu afruar një toke të ngarkuar me histori, me dhimbje dhe me madhështi të heshtur.

Sipas autoreve, vizita në Çamëri kishte qenë një dëshirë e hershme, një plan i mbajtur prej kohësh në mendje, si ato rrugëtime që njeriu i ndërton së pari në shpirt dhe vetëm më vonë arrin t’i bëjë realitet. Ishte një udhë e menduar shumë më herët, një thirrje e kahershme që priste çastin e vet për t’u përmbushur. Dhe sa shpesh ndodh që vendet më të dëshiruara nuk vijnë menjëherë në jetën tonë, por mbeten gjatë si premtime të heshtura, si ëndrra që ecin paralelisht me kohën, derisa një ditë, kur ndoshta e pret më së paku, marrin formë të prekshme. Kështu ndodhi edhe me Çamërinë: ndonëse e planifikuar prej kohësh, mjerisht vetëm në vitin 2024 i erdhi radha që të bëhej pjesë e gjallë e përvojës së tyre.

Dhe sa bukur lidhet kjo përmbushje me kujdesin dhe dashurinë familjare. Ishte Agoni, djali i tyre, ai që e kishte planifikuar dhe paguar këtë udhëtim. Ky detaj e bën rrëfimin edhe më të ngrohtë, më të butë, më njerëzor. Nuk kemi të bëjmë vetëm me një udhëtim të organizuar, por me një dhuratë dashurie, me një përkujdesje birnore që merr formën e rrugës, të vizitës, të mundësisë për t’i çuar prindërit drejt vendeve të shumëdëshiruara. Në këtë mënyrë, vetë udhëtimi fiton një kuptim më të gjerë. Ai nuk është vetëm lëvizje drejt një gjeografie të caktuar, por edhe një akt afërsie shpirtërore, një dëshmi se dashuria familjare mund të shndërrohet në kujtim të paharrueshëm.

Itinerari i këtij udhëtimi tingëllon si një varg stacionesh të mbushura me dritë, histori dhe bukuri: Halkidiki, Janina, Parga, Korfuzi, e më pas kthimi drejt qytetit të lashtë të Dodonës, për të përfunduar me shijen e ëmbël të çasteve në tavernat e Selanikut. Çdo emër në këtë renditje sjell me vete një atmosferë më vete, një ngjyrë të veçantë, një ritëm të ndryshëm. Është sikur udhëtimi të jetë ndërtuar me kujdes si një kurorë përjetimesh, ku deti, historia, lashtësia, peizazhi dhe kënaqësitë e thjeshta të tryezës ndërthuren në një harmoni të rrallë.

Halkidiki vjen si një hapje e butë drejt kaltërsisë dhe qetësisë, si një vend ku toka dhe deti bashkëjetojnë me një hijeshi të çlirët, ku syri pushon mbi brigje të ndritshme dhe shpirti qetësohet në ritmin e valëve. Më pas, Janina hyn në rrëfim me peshën e saj historike dhe me atë bukuri të thellë që vjen nga një qytet i mbështetur mbi kujtesë, mbi liqen, mbi gjurmë të shumta kohe. Ajo nuk është vetëm një ndalesë gjeografike, por një hapësirë që flet me një zë të vjetër, me një jehonë historie që e bën praninë e saj të rëndë dhe njëkohësisht të bukur.

Parga dhe Korfuzi sjellin një tjetër dritë, më të lehtë, më bregdetare, më të mbushur me ajrin e Jonit dhe me atë hijeshi që vetëm brigjet dhe ishujt dinë ta falin. Atje, duket sikur udhëtimi merr frymë më ndryshe. Më lirshëm, më ëmbël, më afër asaj bukurie që të çlodh dhe të magjeps njëkohësisht. Janë vende ku peizazhi nuk është vetëm pamje, por përjetim; ku ngjyrat e ujit, të qiellit dhe të mbrëmjeve krijojnë një ndjenjë qetësie që mbetet gjatë në kujtesë.

Por udhëtimi nuk mbetet vetëm në bukurinë natyrore. Ai kthehet edhe drejt Dodonës, atij qyteti të lashtë që ngjan si një portë e hapur drejt thellësive të historisë. Të kthehesh në Dodonë do të thotë të hysh në një hapësirë ku koha nuk ka pushuar kurrë së foluri, ku guri, rrënoja dhe heshtja ruajnë ende diçka nga madhështia e botës së vjetër. Prania e Dodonës në këtë itinerar e ngre udhëtimin në një plan më të thellë, sepse ai nuk mbetet vetëm kënaqësi pamjesh, por bëhet edhe takim me lashtësinë, me kujtesën e qytetërimit, me rrënjët e historisë që vazhdojnë të ushtojnë edhe sot.

Dhe si një mbyllje e ngrohtë, plot shije e njerëzore, vjen Selaniku, me tavernat e tij dhe me ato ëmbëlsira të shijshme që nuk janë vetëm ushqim, por pjesë e atmosferës, e mikpritjes, e kënaqësisë së udhëtimit. Sa bukur ndërthuren në këtë fund rrugëtimi historia dhe shija, lashtësia dhe tryeza, madhështia e vendeve dhe gëzimi i çasteve të vogla. Sepse udhëtimet e vërteta nuk përbëhen vetëm nga monumentet dhe pamjet e mëdha, por edhe nga ato ndalesa të ëmbla ku njeriu ulet, shijon, pushon dhe e lejon kujtimin të ngulitet më thellë në shpirt.

Kështu, Pjesa e Dytë e librit nuk paraqet vetëm një itinerar udhëtimi, por një përmbushje të vonuar të një dëshire të kahershme, një takim të shumëpritur me Çamërinë dhe me hapësirat përreth saj, një bashkim të bukurisë natyrore, të kujtesës historike dhe të dashurisë familjare që e bëri të mundur këtë rrugë. Në këtë pjesë, lexuesi e ndien se udhëtimi nuk është vetëm lëvizje nëpër vende, por edhe përmbushje e një malli të vjetër, hyrje në një hapësirë që është pritur gjatë dhe ruajtur me respekt në zemër. Dhe pikërisht për këtë, kjo pjesë merr një dritë të veçantë. Ajo është një udhëtim i bërë më në fund realitet, por që kishte nisur shumë kohë më parë, në heshtjen e dëshirës.

Dhe krejt në fund të këtij rrugëtimi të gjatë, të pasur me botë, me kujtime, me peizazhe dhe me horizonte të largëta, hapet Pjesa e Tretë e librit, e cila të jep ndjesinë se këtu rrëfimi arrin në një pikë më të thellë, më të ngrohtë dhe më të brendshme. Të krijohet përshtypja se kjo është njëra ndër pjesët më të dashura për vetë autorët, jo vetëm sepse aty shkruhet për Kosovën, por sepse aty fjala nuk del më vetëm nga përvoja e udhëtimit, por nga vetë zemra e qenies së tyre. Pas kaq shumë vendesh të vizituara, pas kaq shumë shtetesh, qytetesh, oqeanesh e ishujsh, rrëfimi kthehet më në fund në atë tokë që nuk është thjesht pjesë e hartës, por pjesë e shpirtit, pjesë e kujtesës, pjesë e identitetit më të thellë.

Dhe sa domethënës është vetë titulli me të cilin e përqafojnë atë: Kosova – toka që flet me gjuhën e zemrës. Kjo nuk është një figurë e zakonshme, as një stoli e thjeshtë poetike, por një përkufizim që bart në vetvete gjithë peshën emocionale, historike dhe shpirtërore që Kosova ka për ta. Sepse ka vende për të cilat mund të shkruash me mendje, me sy, me kujtesë të ftohtë; por ka edhe vende për të cilat nuk mund të flasësh ndryshe, veçse me gjuhën e zemrës. Kosova, në këtë pjesë të librit, del pikërisht e tillë: jo vetëm si një hapësirë tokësore, jo vetëm si një emër gjeografik apo politik, por si një prani e gjallë, si një tokë që merr zë në vetë ndjesinë e atyre që e duan, që e kanë jetuar, që e kanë vuajtur dhe që e kanë mbajtur gjithmonë brenda vetes.

Në këtë pjesë, autorët nuk mjaftohen me një përshkrim të thjeshtë të vendit të tyre. Ata hyjnë më thellë, me një përkushtim të ndjeshëm dhe me një seriozitet të admirueshëm, në një analizë historike të Kosovës, duke e parë atë nëpër përmasat e saj më të rënda dhe më madhështore. Nëpër robërinë dhe lirinë e saj. Këtu rrëfimi fiton një tjetër peshë, sepse nuk kemi të bëjmë më vetëm me bukurinë e vendeve apo me hijeshinë e përjetimeve, por me historinë e një toke që ka kaluar nëpër dhimbje, sakrifica, qëndresë dhe ringritje. Ajo paraqitet si një truall që nuk ka jetuar kurrë në qetësi të plotë, por që është formuar përmes stuhive të shumta, përmes përballjeve të vështira, përmes plagëve që koha nuk i ka fshirë, por i ka kthyer në kujtesë të gjallë.

Kur autorët shkruajnë për robërinë e Kosovës, duket sikur çdo rresht mbart jo vetëm dije historike, por edhe një ndjenjë të thellë përgjegjësie morale. Nuk është vetëm rikujtim faktesh, por një përpjekje për të mos e lënë harresën të bjerë mbi sakrificat, mbi padrejtësitë dhe mbi qëndresën e gjatë të një populli. Kjo robëri nuk paraqitet si një kapitull i mbyllur i historisë, por si një plagë që ka lënë gjurmë të thella në kujtesën kolektive, në identitetin kombëtar dhe në vetë mënyrën se si Kosova është dashur, mbrojtur dhe ëndërruar. Dhe pikërisht për këtë, analiza e tyre merr një forcë të veçantë, sepse ajo nuk është e ftohtë, as e largët, por vjen e ngrohtë nga brenda përjetimit historik.

Por po aq fuqishëm vjen edhe trajtimi i lirisë së saj. Këtu Kosova nuk shfaqet vetëm si tokë e dhimbjes, por edhe si tokë e qëndresës, e dinjitetit dhe e shpresës që nuk u shua kurrë. Liria, në këtë kontekst, nuk del si një dhuratë e rastit, por si fryt i një rruge të gjatë, i një sakrifice të përbashkët, i një zemre popullore që ka rrahur pareshtur në kërkim të dritës. Dhe sa bukur ndërthuret kjo me vetë titullin që autorët i japin asaj: Kosova – zemra që rreh kudo dhe përgjithmonë. Kjo është një nga ato shprehje që nuk lexohen vetëm me mendje, por ndihen. Sepse aty Kosova del jo vetëm si vendlindje apo atdhe, por si një ritëm i brendshëm që vazhdon të jetojë kudo ku shkon shqiptari, kudo ku rreh kujtesa, kudo ku nuk shuhet lidhja me tokën dhe me historinë.

Ka diçka shumë të madhe në këtë mënyrë të të shkruarit për Kosovën. Ajo nuk reduktohet në kufij, në institucione, në kronologji historike apo në emra ngjarjesh. Përkundrazi, ajo ngrihet si një simbol i gjallë, si një qenie që merr frymë në ndërgjegjen kolektive. Të thuash se Kosova është “zemra që rreh kudo dhe përgjithmonë” do të thotë ta kuptosh atë si një prani që nuk kufizohet vetëm brenda një hapësire të caktuar gjeografike, por që jeton në mall, në kujtim, në gjuhë, në këngë, në sakrificë, në ëndërr dhe në shpirtin e atyre që e ndiejnë veten të lidhur me të. Është një zemër që nuk ndalet, një zemër që vazhdon të rrahë edhe larg saj, edhe pas çdo dhimbjeje, edhe nëpër kohë të ndryshme, si një kujtesë e përhershme e përkatësisë.

Prandaj, kjo pjesë e tretë të jep përshtypjen se libri, pas gjithë udhëtimeve të tij nëpër botë, kthehet më në fund në qendrën e vet më të thellë. Sikur të gjitha rrugët, të gjitha vendet, të gjitha peizazhet dhe përjetimet e mëparshme të kenë qenë një lëvizje e madhe drejt këtij kthimi final te Kosova. Dhe ky kthim nuk është vetëm gjeografik, por shpirtëror. Është kthimi te burimi, te toka e zemrës, te ajo hapësirë ku historia dhe ndjenja bashkohen më fort se kudo tjetër.

Në këtë mënyrë, Pjesa e Tretë nuk është thjesht mbyllja e librit; ajo është kulmi i tij emocional, historik dhe shpirtëror. Aty autorët duken më pranë vetes, më pranë kujtesës së tyre, më pranë asaj që i dhemb dhe i madhështon njëkohësisht. Dhe lexuesi e ndien se, pas gjithë gjerësisë së botës së përshkuar, ka ende një tokë që për ta qëndron mbi të gjitha: Kosova, toka që flet me gjuhën e zemrës, toka e robërisë dhe e lirisë, toka që nuk pushon së qeni zemra që rreh kudo dhe përgjithmonë.

Dhe gjithë këtë rrëfim të gjatë, të dendur, të pasur me udhë, kujtime, histori, ndjenja dhe horizonte të panumërta, autorët arrijnë ta shtrijnë në 1111 faqe, sikur të donin që asnjë grimcë përjetimi të mos humbiste, asnjë pamje të mos zbehej, asnjë emocion të mos mbetej jashtë kësaj ndërtese të madhe kujtese. Ky numër faqesh nuk duket thjesht si një tregues sasior i një vepre të gjerë, ai të jep ndjesinë e një jete të tërë të shpalosur me përkushtim, të një bote të mbledhur me kujdes në letër, ku çdo hap, çdo ndalesë, çdo vend dhe çdo mall ka gjetur strehë në fjalë. Është sikur para lexuesit të ngrihet jo vetëm një libër, por një univers i tërë, një arkiv i gjallë i shpirtit, ku koha nuk tretet, por ruhet dhe merr frymë në secilën faqe.

Dhe megjithatë, pas gjithë kësaj gjerësie marramendëse, pas gjithë këtyre udhëtimeve nëpër botë, pas takimeve me qytete, shtete, oqeane, dete, ishuj dhe kujtime të shumta, autorët e mbyllin librin me një të vërtetë të madhe, të thjeshtë dhe thellësisht njerëzore- me dashurinë e pamasë për Kosovën. Sikur gjithë rrugët e botës, sado të largëta, sado të bukura, sado të pasura me përjetime, në fund të fundit të çojnë te një vend i vetëm që mbetet më i afërti, më i ngrohti dhe më i pazëvendësueshmi për zemrën. Dhe ky vend, për ta, është toka e Kosovës.

Ata e mbyllin këtë vepër madhështore me bindjen e thellë se vetëm në tokën e Kosovës janë më të lumturit. Sa e fuqishme është kjo ndjenjë, sa e kthjellët dhe sa e pastër. Nuk është thjesht një deklaratë dashurie për vendlindjen, por një përfundim që vjen pas një jete të tërë përvojash, pas krahasimesh të panumërta, pas syrit që ka parë shumë dhe shpirtit që ka prekur botë të ndryshme. Është sikur, pasi kanë ecur nëpër shumë rrugë të globit, pasi kanë parë mrekulli të natyrës dhe të qytetërimit, pasi kanë soditur bukuri të rralla e horizonte të largëta, ata kthehen në fund te një e vërtetë që nuk ka nevojë për zbukurim- se lumturia më e thellë për ta ka fytyrën e Kosovës, ka dheun e saj, ajrin e saj, gjuhën e saj, kujtesën e saj.

Dhe sa prekëse është mënyra se si e lidhin këtë ndjenjë me ëndrrën. Ata ndiejnë se vetëm aty ëndrrat i shohin ashtu siç i ka vetëm fëmijëria në gjirin e nënës. Kjo është një nga ato figura që nuk shprehin vetëm dashuri, por një kthim të plotë te burimi më i hershëm i sigurisë, i butësisë dhe i paqes njerëzore. Sepse fëmijëria në gjirin e nënës është hapësira më e pastër e mbrojtjes, e ngrohtësisë dhe e lumturisë së pakushtëzuar. Ta krahasosh Kosovën me atë ndjenjë do të thotë ta ngresh atë në nivelin më të lartë të përkatësisë dhe të afërsisë shpirtërore. Do të thotë të thuash se aty shpirti pushon, aty zemra qetësohet, aty ëndrra merr atë butësi të parë, atë pafajësi dhe atë dritë që vetëm fillimet më të shenjta të jetës mund ta kenë.

Kjo mbyllje e librit bart në vetvete një poezi të thellë të kthimit. Pas gjithë lëvizjes, pas gjithë zgjatjes së rrugëve dhe pas gjithë gjerësisë së botës, njeriu e kupton se ka një vend ku gjen jo vetëm tokën, por edhe vetveten. Dhe për autorët, ky vend është Kosova: jo vetëm si atdhe, por si prehje, si burim i parë i ndjenjës, si hapësirë ku jeta merr kuptimin e saj më të ngrohtë dhe më të plotë. Në atë tokë, duket sikur edhe ëndrrat nuk janë më të trazuara nga largësitë dhe nga mallrat e botës, por qetësohen, bëhen të dëlira, bëhen të ngrohta, bëhen si ato ëndrra të hershme të fëmijërisë, kur njeriu nuk njeh ende as frikën e madhe, as vetminë, por vetëm përqafimin e nënës dhe besimin e pastër te jeta.

Prandaj, ky përfundim nuk është vetëm mbyllje e një libri, por mbyllje e një rrethi të madh shpirtëror. Është kthimi përfundimtar te ajo që ka qenë gjithmonë në qendër, edhe kur sytë kanë parë botën e tërë. Sepse mund të udhëtosh shumë, mund të mbledhësh kujtime të panumërta, mund të sodisësh mrekulli që dikur i kishe parë vetëm në ëndërr, por në fund mbetet një vend ku zemra ndihet më e plotë se kudo tjetër. Dhe pikërisht këtë e thonë autorët me një sinqeritet të rrallë: se, përtej gjithë bukurive të botës, Kosova mbetet vendi ku lumturia është më e thellë, ku shpirti gjen paqe, dhe ku ëndrra ka ende ngrohtësinë e fëmijërisë në gjirin e nënës.

Dhe krejt në fund, me ndjenjë të sinqertë respekti e mirënjohjeje, çiftit bashkëshortor Keçmezi-Basha u urojmë mbi të gjitha shëndet, sepse shëndeti është drita e parë që e mban njeriun në udhë, forca e heshtur që ia bën të mundur të vazhdojë të ecë, të shohë, të përjetojë dhe të mbledhë ende bukuri nga kjo botë e madhe. Urojmë që jeta t’ua ruajë atë energji të brendshme, atë qetësi shpirtërore dhe atë gëzim të pashuar që i ka shoqëruar nëpër kaq shumë rrugëtime, nëpër kaq shumë vende dhe nëpër kaq shumë kujtime të çmuara.

Po ashtu, u dëshirojmë edhe shumë udhëtime të tjera në të ardhmen, rrugë të reja, horizonte të reja, pamje të reja dhe përjetime që ende presin të hyjnë në kujtesën dhe në penën e tyre. Le t’u mbeten hapat po aq të lehtë, sytë po aq kureshtarë dhe zemra po aq e hapur ndaj botës, që çdo udhë e re të bëhet një tjetër tregim, një tjetër dritare, një tjetër pasuri shpirtërore. Sepse ka njerëz që nuk udhëtojnë vetëm për të parë vende, por për t’i dhënë jetës gjerësi, kujtesës ngjyra dhe fjalës kuptim, dhe ata janë pikërisht ndër ata udhëtarë që e bëjnë rrugën të duket më e bukur.

Urojmë që vitet që vijnë t’i gjejnë gjithmonë bashkë, me të njëjtën dashuri për jetën, për vendet, për kujtimet dhe për njëri-tjetrin, që çdo nisje e re t’u sjellë gëzim, çdo kthim t’u sjellë qetësi, dhe çdo udhëtim i ardhshëm t’u falë edhe më shumë dritë shpirtit të tyre krijues. Dhe mbi të gjitha, le të mbetet tek ata gjithmonë ajo etje e bukur për të njohur botën, sepse pikërisht ajo etje e ka bërë rrugëtimin e tyre kaq të pasur, kaq frymëzues dhe kaq të denjë për t’u admiruar.