Sabile Basha: Në Hagë po gjykohet liria

NË HAGË PO GJYKOHET LIRIA

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në atë kohë të largët, ende para se lufta ta shndërronte frymën e Kosovës në një ankth të përditshëm, protestat ishin si dallgë njerëzish që ngriheshin papritur, si një det i gjallë që s’mund ta ndalte askush. Dilnim masovikisht—jo thjesht për të mbushur rrugët, por për t’u bërë zë: një zë që kërkonte të dëgjohej, një zë që kërkonte të pranohej si e drejtë, si domosdoshmëri, si jetë. Dhe nëpër ato ditë, mes thirrjeve, pankartave dhe hapave që godisnin asfaltin me ngulm, rritej brenda nesh bindja se po e shtynim historinë drejt një porte që duhej të hapej njëherë e përgjithmonë.

Ta them të drejtën: atëherë e kisha një mendim pothuajse të shenjtë, një besim të pastër e pak naiv, por të bukur—se pas çlirimit, pas pavarësisë së Kosovës, nuk do të na duhej më të dilnim rrugëve për të protestuar. Më dukej sikur vetë ideja e lirisë do ta kishte fuqinë të na qetësonte, të na e kthente frymën në ritëm normal, t ‘na e shpinte shpirtin nga zhurma e kërkesës në qetësinë e ndërtimit. Në imagjinatën time, liria do të vinte si një agim i plotë, jo si dritë e përzier me mjegull, si një përmbyllje e natyrshme e vuajtjeve, jo si një kapitull i ri me sprova të reja.

E pse të protestonim, thosha me vete, kur më dukej se gjakimi ynë i kahershëm—ai mall i trashëguar brez pas brezi, ajo ethe për dinjitet e të drejtë—më në fund do të merrte formë. Mendoja se ai gjakim do të shndërrohej në shtëpi, në institucione, në siguri, në një ndjenjë të brendshme qetësie që s’të lë të ndihesh i huaj në vendin tënd. Mendoja se do të zinte vend në mendjet tona si një gur themeli: i palëkundur, i pranuar, i padiskutueshëm. Se do të bëhej pjesë e mënyrës sonë të të jetuarit—jo vetëm një ëndërr e thënë me zë të lartë nëpër sheshe, por një realitet që të merr për dore çdo ditë.

Sepse protesta, në vetvete, është shenjë e mungesës: mungesë drejtësie, mungesë dëgjimi, mungesë barazie. Ajo është ulërimë e atyre që s’kanë tjetër mjet veç trupit të tyre në rrugë dhe zërit të tyre në ajër. Dhe unë besoja se, kur të vinte liria, do të mbyllej ai kapitull i mungesës. Do të fillonte një kohë ku njeriu s’do të kishte nevojë të bëhej britmë, sepse do të ishte i dëgjuar; s’do të kishte nevojë të bëhej turmë, sepse do të ishte i respektuar; s’do të kishte nevojë të ngrihej në rrugë, sepse do të kishte vendin e vet në shtëpinë e shtetit.

Por ajo që s’e kuptoja ende atëherë—ose ndoshta s’doja ta kuptoja—ishte se liria nuk është thjesht një moment historik që të shpëton nga gjithçka. Liria është edhe punë e gjatë, është edhe betejë e përditshme me veten, me shoqërinë, me shtetin. Ajo nuk e shuan domosdoshmërinë e zërit; përkundrazi, e bën zërin më të përgjegjshëm. Sepse kur ëndrra bëhet realitet, fillon prova tjetër: ta ruash, ta ndërtosh, ta pastrosh nga pluhuri i zhgënjimeve, nga lodhja e tranzicionit, nga harresa që vjen ngadalë.

Dhe prapë, ai besim i hershëm kishte një bukuri të vetën. Ishte një besim që na mbante gjallë, si një dritë e fshehur në xhep gjatë natës. Ishte bindja se një ditë, gjakimi ynë do të mos ishte më një thirrje—por një qetësi. Qetësia e të qenit në vendin tënd, me të drejtën tënde, me dinjitetin tënd, pa pasur nevojë t’ia dëshmosh botës çdo herë se ekziston.

Dhe ja—nesër vjen si një datë e madhe në kalendarin tonë shpirtëror: 18-vjetori i Pavarësisë së Kosovës. Një numër që, në letër, duhet të tingëllojë si gëzim, si fanfarë, si dritë. Një përvjetor që duhej të ishte festë e pastër—si një pranverë e sigurt, ku njeriu del në rrugë jo për t’u ankuar, por për të kënduar. Por unë shoh diçka tjetër. Shikoj se pothuajse të gjithë njerëzit që njoh, njerëzit e mi, rrethi im, fytyrat e zakonshme të jetës sime—bëhen gati për nesër jo vetëm me flamuj e urime, por me vendosmëri të rëndë, me një gjëmim të heshtur që thërret: “Duhet të dalim.” Dhe rrugët e Prishtinës, në vend se të jenë vetëm skenë feste, sërish po shndërrohen në skenë proteste.

Është një paradoks që të shpon zemrën: në ditën kur liria duhej të na e mbushte gjoksin, ne prapë e ndiejmë nevojën të ngremë zërin, prapë e ndiejmë se diçka s’po shkon, se diçka na dhemb, se diçka po na merret. Sikur përvjetori të mos ishte vetëm një ditë për të kujtuar arritjen, por edhe një pasqyrë ku shihet qartë sa e brishtë mund të jetë drejtësia, sa i prekshëm mund të jetë dinjiteti, sa lehtë mund të kthehet festa në qëndresë.

Dhe pastaj vjen ajo fjala që tingëllon si urdhër i ftohtë: “Hajde thuaj jo.” Hajde mos dil. Hajde rri në shtëpi. Hajde bëhu i urtë. Hajde bëhu i padukshëm. Hajde mbaje veten brenda mureve, sikur muret të mund ta mbrojnë ndërgjegjen nga stuhia. Por si t’i thuash “jo” diçkaje që të djeg nga brenda? Si t’i thuash vetes: “Mos u përziej,” kur e ndien se heshtja do të ishte një lloj bashkëfajësie?

Sepse nuk është thjesht një protestë që po përgatitet. Është një thirrje që vjen nga thellësia e kujtesës kolektive, nga plagët që ende s’janë shëruar plotësisht, nga ideja se historia jonë po gjykohet larg, në Hagë—dhe bashkë me të po gjykohen edhe fjalët tona, edhe sakrificat tona, edhe emrat që i kemi mbajtur si të shenjtë. Dhe kur e sheh këtë, si të rrish i qetë? Si të rrish si një gur në shtëpi, ndërsa jashtë lëviz një qytet i tërë, dhe zemra e tij rreh me nerv?

“Hajde rri në shtëpi dhe në Hagë të dënohen njerëzit tanë”—kjo fjali tingëllon si një ftesë për dorëzim. Si një kërkesë që ta ulësh kokën përballë diçkaje që s’e ndien të drejtë. Si një dënim i dyfishtë: një herë dënim për ata që po gjykohen, dhe një herë tjetër dënim për ne—që do të duhej të pranonim pa zë, pa pyetje, pa dhimbje. Sepse nuk është e lehtë të shohësh se si njerëzit e tu—ata që në kujtesën e një populli janë vendosur në anën e çlirimit—mund të trajtohen si fajtorë në një sallë gjyqi, ndërsa brenda teje i njeh si pjesë të një kohe që i dha kuptim mbijetesës.

Dhe ja ku del sfida e madhe morale: “Hajde hesht, poqes mundesh me heshtë.” Heshtja këtu nuk është thjesht mungesë fjalësh; është një provë karakteri, një provë shpirti. Por a mundet njeriu të heshtë kur i dhemb e vërteta? A mundet të mbyllë gojën kur e ndien se po i kërkohet të mbyllë edhe zemrën? Sepse heshtja, në raste të tilla, s’është qetësi—është mpirje. Është t’i thuash vetes: “Mos e ndiej,” kur në fakt po e ndien edhe më fort.

Dhe “qëndro në shtëpi e pajtohu me fatin”—kjo është fjalia që më duket më e rëndë se të gjitha. Sepse pajtimi me fatin, kur fati të duket i padrejtë, është si të pranosh një errësirë si dritë. Është si të lejosh që rrëfimi yt të shkruhet nga dikush tjetër, ndërsa ti rri në qoshe dhe bën sikur s’të përket. Por fati i një populli nuk është diçka që duhet pranuar si moti. Ai fati është bërë prej zërave, prej hapave, prej guximit për të mos u pajtuar kur pajtimi të vret nga brenda.

Prandaj, nesër—në atë ditë që në të njëjtën kohë duhet të jetë festë dhe po bëhet protestë—Prishtina nuk është vetëm qytet. Prishtina bëhet një fletë ku shkruhet përplasja jonë e madhe mes kujtesës dhe së tashmes, mes ëndrrës së pavarësisë dhe realitetit të dhimbshëm që s’na lejon të jemi thjesht festues. Dhe rrugët, sërish, bëhen vend ku njeriu shkon jo vetëm për të treguar se ekziston, por për të treguar se nuk pranon të bëhet i heshtur, i bindur, i pajtuar me një fat që e ndien të pamerituar.

Sepse ka heshtje që të ruan, por ka edhe heshtje që të shuan. Dhe ka raste kur të rrish në shtëpi nuk është qetësi—është një lloj largimi nga vetja. Në këso çastesh, njeriu kupton se liria nuk matet vetëm me datat e përvjetorëve, por me aftësinë për ta mbrojtur dinjitetin edhe kur të kërkojnë të pajtohesh me padrejtësinë.

Jo—dhe me të drejtë më vjen ndër mend ajo skenë e dikurshme, si një dritë e vjetër që s’fiket lehtë në kujtesë. Ishte viti i largët 2004, kur ne, si deputetë, shkuam në një vizitë dhe u pritëm nga kryeparlamentarja gjermane dr. Rita Susmit. Në atë takim, fjalët e saj s’ishin vetëm mirësjellje protokolli, as zbukurime diplomatike; ishin fjalë që kishin peshë, që të mbeteshin në shpirt si një thirrje e kthjellët: vetëm zëri që dëgjohet meriton përkrahje. Ajo e kishte fjalën për zërin e grave—për atë zë që shpesh shtyhet në skaje, që shpesh ngulfatet nga frika, nga zakoni, nga heshtja e trashëguar, nga “mos fol” i thënë ndër breza. Ajo donte të na kujtonte se përkrahja nuk shkon pas atyre që vetëm vuajnë, por pas atyre që bëhen të dukshëm në vuajtje; pas atyre që e shndërrojnë dhimbjen në fjalë dhe fjalën në kërkesë të drejtë.

Dhe unë sot, në këtë çast të rëndë, e marr atë fjali dhe e vendos si gur themeli në këtë mendim timin: o njerëz, zëri ynë duhet të dëgjohet. Duhet të dëgjohet jo si kapriço, jo si lluks, jo si dëshirë për zhurmë, por si domosdoshmëri për liri. Sepse ka zëra që kërkojnë privilegj, por ka zëra që kërkojnë frymëmarrje. Ka zëra që kërkojnë duartrokitje, por ka zëra që kërkojnë drejtësi. Dhe ky i yni, në këtë rast, është zë që kërkon të mos na merret e vërteta nga goja, të mos na hiqet historia nga shpirti, të mos na zhbëhet dinjiteti me një vulë gjykimi që s’e ndiejmë tonën.

Sepse le ta themi pa dredhi: të gjithë e dimë—jo vetëm shqiptarët, por edhe të tjerët, madje edhe ata që s’ia duan të mirën këtij vendi—se në Hagë nuk është duke u gjykuar thjesht një emër, një figurë, një person. Nuk është duke u dënuar as Hashim Thaçi si individ, as Kadri Veseli, as Rexhep Selimi, as Jakup Krasniqi veç e veç, si të ishin katër jetë të shkëputura nga konteksti, nga koha, nga plagët e një populli. Jo. Në atë sallë, përtej emrave, përtej dosjeve dhe formulimeve juridike, po vihet në peshore vetë liria e Kosovës. Po vihet në pyetje pavarësia e saj. Po “provohet” rrëfimi ynë, sakrifica jonë, e drejta jonë për të mos qenë më nën këmbë.

Dhe kjo është arsyeja pse zëri duhet të ngrihet: sepse kur gjykohet liria, nuk gjykohet vetëm ushtari i luftës—gjykohet edhe qytetari i paqes. Gjykohet edhe ai që ka mbajtur armë, por edhe ai që ka mbajtur fëmijën në krah, duke ikur nga flakët. Gjykohet edhe ai që ka qenë në mal, por edhe ai që ka qenë në radhë për bukë, nën frikë e nën sirena. Gjykohet edhe i riu që s’e ka parë luftën, sepse i riu e jeton pasojën e saj; gjykohet edhe plaku që e mban në sy gjithë historinë si një film të gjatë dhimbjeje.

Prandaj, kur them “po dënohet liria”, nuk e them si slogan. E them si një ndjenjë që të shpon në palcë, sepse liria është më shumë se një akt shpalljeje; ajo është gjaku i derdhur, është shpresa e mbijetuar, është jeta e rindërtuar në rrënoja. Dhe kur dikush e prek atë, nuk prek vetëm figurat e luftës, por prek ndërgjegjen kolektive—atë pjesë të brendshme që na thotë: “Kjo është arsyeja pse kemi qëndruar.”

E nëse është kështu, atëherë po: po dënohem edhe unë. Po dënohesh edhe ti. Po dënohen ata, po dënohemi ne—të gjithë. Sepse liria nuk është pronë e një grupi, as e një partie, as e një brezi. Liria është frymë që i takon popullit. Dhe kur ajo vihet në bankën e të akuzuarve, secili prej nesh e ndien veten sikur e kanë thirrur në emër, sikur e kanë futur në dosje, sikur ia kanë marrë zërin dhe po e shndërrojnë në heshtje të detyruar.

Prandaj, o njerëz, mos e quani zërin tonë lluks. Mos e quani daljen tonë në rrugë “teprim”. Sepse ka kohëra kur heshtja është komoditet, dhe ka kohëra kur heshtja është dorëzim. Ka çaste kur të folurit është rrezik, por ka edhe çaste kur të mos folurit është rreziku më i madh. Dhe ky është një prej atyre çasteve.

Sot, fjalia e kryeparlamentares gjermane nuk më tingëllon thjesht si këshillë për gratë—por si ligj i jetës demokratike: vetëm zëri që dëgjohet meriton përkrahje. Kjo do të thotë se nëse duam përkrahje, duhet të jemi të dëgjueshëm; nëse duam drejtësi, duhet të jemi të pranishëm; nëse duam ta mbrojmë lirinë, duhet ta mbrojmë edhe me fjalë, edhe me dinjitet, edhe me guximin për të mos u ngulfatur.

Sepse liria, kur sulmohet, nuk kërkon vetëm kujtim—kërkon zë. Dhe zëri ynë, o njerëz, duhet të dëgjohet. Jo për lluks. Për liri.

Nuk duhet pajtuar—jo, sepse pajtimi i padrejtë është si të veshësh pranga me duart e tua dhe pastaj t’i quash stoli. Ne kemi paguar shumë për të mos e quajtur normalitet atë që na poshtëron. Dhe mjaft na kanë fyer, mjaft na kanë sharë, mjaft na kanë zhveshur nga dinjiteti me fjalë të ndyra e të vjetra, duke na quajtur “njerëz me bishta” e me çka jo tjetër—si të ishim të padenjë, si të ishim më pak se njerëz, si të mos kishim të drejtë as në emër, as në fytyrë, as në të ardhme. Dhe kur një popull e ka dëgjuar për dekada një gjuhë të tillë, ai e kupton mirë se pajtimi me këtë gjuhë do të ishte tradhti ndaj vetes.

Sepse atyre u dhemb. Shumë u dhemb. U dhemb rritja jonë, u dhemb qëndrimi ynë në këmbë, u dhemb çdo hap që e bëjmë përpara. U dhemb kur shohin se nuk u shndërruam në hi, se nuk u tretëm në harresë, se nuk u bëmë siç na donin: të frikësuar, të përulur, të heshtur. U dhemb kur shohin shkollat që punojnë, universitetet që rriten, rrugët që mbushen me jetë, fëmijët që flasin shqip pa e ulur zërin, flamurin që ngrihet si një dëshmi: “Ja ku jemi.” U dhemb kur shohin se ne nuk jemi më “çështje” e tyre, por subjekt i vetes.

Ata nuk munden ta pranojnë një të vërtetë kaq të thjeshtë, por kaq të rëndë për ta: se ne jetojmë të lirë. Se ne jetojmë të pavarur. Se ne jetojmë në shtetin tonë—në shtëpinë tonë politike dhe shpirtërore—dhe e quajmë lirinë tonë me emrin e saj, pa frikë, pa kërkim faljeje. Për ta, ky realitet është si një gur në fyt: nuk e gëlltisin dot. Sepse ai realitet ua rrëzon mitin e vjetër të epërsisë, ua prish fantazinë e kontrollit, ua shkund narrativën ku ne duhej të mbeteshim gjithmonë të vegjël e të varur.

Dhe prandaj ata duan ende të shkatërrojnë. Nuk u mjafton që na kanë shkatërruar shtëpi; duan të na shkatërrojnë kuptimin e shtëpisë. Nuk u mjafton që na kanë dëmtuar trupat; duan të na dëmtojnë kujtesën. Nuk u mjafton lufta në tokë; duan luftë në mendje, në histori, në gjuhë. Ata duan ta dënojnë çdo gjë—si të ishte vetë ekzistenca jonë një faj. Duan ta dënojnë të kaluarën tonë, ta damkosin qëndresën tonë, ta njollosin luftën tonë, t’ia heqin Kosovës të drejtën e saj morale për të qenë e lirë.

Dhe në këtë lakmi për shkatërrim, ata s’zgjedhin: duan të dënojnë edhe heronjtë tanë, edhe çlirimtarët tanë—si të ishin kriminelë e jo bij të një kohe të detyruar të ngrihet. Duan të dënojnë jo vetëm pushkën, por edhe penën; jo vetëm uniformën, por edhe mendimin. Sepse e kanë kuptuar një gjë: se një popull nuk mbahet vetëm me armë, por me kulturë, me dije, me art, me sport, me këngë—me atë frymë që e bën të gjallë edhe kur bota përpiqet ta varrosë.

Prandaj, nëse s’e munden heronjtë, do të sulmojnë shkencëtarët—sepse shkencëtari është dritë dhe drita u prish punë. Do t’i sulmojnë poetët—sepse poeti e shkruan të vërtetën në mënyrë që të mos vdesë. Do t’i sulmojnë sportistët—sepse sportisti e ngre flamurin në stadiume ku bota sheh, duartroket, njeh. Do t’i sulmojnë këngëtarët ton—sepse kënga është shpirt, dhe shpirti nuk burgoset lehtë. Ata duan të na i thyejnë simbolet, të na i zhbëjnë figurat, të na i dobësojnë shtyllat, që pastaj të thonë- Shihni, s’keni asgjë.

Por ja ku është e vërteta që u dhemb më shumë: ne jemi bërë shumë. Ne jemi rritur. Ne kemi fituar zë. Dhe ky zë nuk është zë urrejtjeje, është zë që kërkon të mos përmbyset drejtësia. Është zë që thotë- Nuk pajtohemi me poshtërimin. Është zë që i del përballë fyerjes dhe nuk e pranon si fat.

Nuk duhet pajtuar, sepse pajtimi me shkatërrimin është hapi i parë drejt shuarjes. Ne nuk jemi krijuar për t’u shuar. Ne jemi krijuar për të jetuar: të lirë, të pavarur, në shtetin tonë—me punën tonë, me dijen tonë, me artin tonë, me këngën tonë, me sukseset tona. E pikërisht këto suksese, kjo rritje, kjo jetë—janë përgjigjja jonë më e fortë.

Dhe kur e ndiejmë se ata duan të dënojnë “çdo gjë”, ne duhet të mbrojmë “çdo gjë”: jo vetëm emrat e mëdhenj, por edhe dinjitetin e përditshëm. Jo vetëm historinë, por edhe të ardhmen. Jo vetëm figurat, por edhe frymën. Sepse liria nuk është vetëm një fitore e djeshme—është një betejë e sotme për të mos u pajtuar me padrejtësinë.

Thjesht, kjo është nyja e vërtetë e dhembjes së tyre: iu pengon shqiptari i lirë. Jo shqiptari si emër, jo shqiptari si fjalë në një hartë, por shqiptari që nuk e ul më kokën; shqiptari që ecën me shpinën drejt, me hap të qetë, me sy të hapur, si njeri që e di se e drejta për të jetuar nuk është dhuratë e askujt, por fryt i mundit dhe i sakrificës.

Iu pengon shqiptari që e shijon lirinë si diçka të natyrshme—si ajrin që thithet pa frikë, si një mëngjes ku dera hapet pa u dridhur nga zhurma e çizmeve, si një rrugë ku ecet jo për t’u fshehur, por për të qenë i dukshëm. Sepse liria, kur përjetohet me qetësi, është sfida më e madhe për ata që na kanë dashur të trembur. Ajo i çmend ata që janë mësuar të na shohin në pritje të urdhrit, në pritje të lejes, në pritje të mëshirës. Sepse shqiptari i lirë nuk u kërkon më asgjë për të qenë—ai thjesht është.

Iu pengon shqiptari që ecën. Sepse ecja është simbol. Ecja tregon se s’je më i mbyllur, s’je më i ndalur, s’je më i lidhur. Ecja është një poezi e heshtur e dinjitetit: çdo hap i tij thotë “jam këtu”, “jam i barabartë”, “jam në tokën time”, “jam në kohën time”. Dhe kur një popull fillon të ecë pa frikë, ai popull bëhet i vështirë për t’u kthyer prapa. Kjo i tremb. Kjo i bezdis. Kjo ua prish planet e vjetra.

Madje, ajo që u dhemb edhe më shumë është se bota mahnitet. Jo me zhurmën, jo me konfliktin, por me kapacitetet tona, me aftësinë për t’u ngritur e për të ndërtuar, me mendjen e kthjellët që di të krijojë, të punojë, të mësojë, të prodhojë. Bota shikon se ky popull, që e kanë përshkruar për vite me radhë në mënyra të padrejta, është në fakt një popull me zemër të madhe dhe me mundësi të mëdha; një popull që, edhe pasi ka kaluar nëpër plagë, ende di të buzëqeshë, ende di të mikpresë, ende di të ruajë njerëzoren.

Dhe po, bota mahnitet edhe me shpirtin paqësor që ka populli ynë—me atë përmbajtje që s’është dobësi, por mençuri; me atë dëshirë për të jetuar normalisht, për të dashur jetën, për të ndërtuar ura e jo mure. Sepse është e lehtë të dalësh prej lufte me urrejtje në zemër; e vështirë është të dalësh prej lufte me etje për paqe. E megjithatë, populli ynë, me gjithë dhimbjet e veta, e ka ruajtur këtë aftësi: të mos e bëjë shkatërrimin mënyrë jetese.

Kjo është ajo që u pengon më shumë. Se shqiptari i lirë nuk u përgjigjet me errësirë, por me dritë; jo me pranga, por me ecje; jo me mbyllje, por me hapje. Dhe kur bota e sheh këtë—kur e sheh një popull që rritet, që formohet, që ecën me paqe në shpirt—atëherë rrëzohen mitet e tyre, rrëzohen gënjeshtrat e tyre, dhe mbetet vetëm e vërteta e zhveshur: iu pengon liria jonë, sepse liria jonë dëshmon se ata kanë gabuar për ne.

Shtrohet pyetja—dhe është një pyetje që tingëllon si gjyq, si dyshim, si shigjetë e hedhur pa dhembshuri: kush e deshi luftën? Kush e thirri? Kush e kërkoi? Kush u zgjua një mëngjes dhe tha: “Le të digjet jeta”? Dhe përgjigjja, po të flasim për popullin tim, është e thjeshtë sa edhe e rëndë: askush nuk e deshi luftën. Askush nuk e ëndërroi. Askush nuk e pati si dëshirë. Sepse lufta nuk është as krenari, as zbukurim historie—lufta është plagë. Është rrëfim që të mbetet në kockë, është zhurmë që të ndjek në gjumë, është erë tymi që s’largohet nga kujtesa.

Lufta, për ne, nuk ishte zgjedhje—na u imponua. Erdhi si stuhi e zezë, pa ftesë, pa leje, pa mëshirë. Erdhi nga jashtë, por u shtri brenda nesh, në shtëpitë tona, në oborret tona, në rrugët ku luanin fëmijët, në dhomat ku flinin të moshuarit. Erdhi jo si një betejë e largët diku në male, por si një dorë e rëndë që hyri në prag dhe na e preku jetën aty ku është më e shenjtë: te buka, te gjumi, te frika për fëmijën, te dinjiteti.

Dhe pastaj vjen një tjetër pyetje, po aq e dhimbshme: kush deshi të ketë heronj? Kush deshi të numërojë të rënët, të vendosë fotografi në mure, të mbajë emra në pllaka përkujtimore? Kush deshi të mësojë fëmijët të thonë “ra dëshmor” para se të thonë “u rrit”? Jo—nuk deshëm ne. Ne sot i çmojmë lart sakrificën e tyre, i nderojmë me zemër, i mbajmë si shtylla të kujtesës sonë, sepse pa ta s’do të ishim ku jemi. Por po ta kishim pasur në dorë, do të kishim dashur një mrekulli tjetër: t’i kishim me ne. Të ishin gjallë. Të uleshin pranë nesh, të qeshnin me fëmijët, të punonin, të ndërtonin, të plakeshin me flokë të zbardhura e me një jetë të plotë—jo të mbeteshin përgjithmonë të rinj në fotografi.

Por ja ku ishte e vërteta e ashpër: lufta na erdhi në shtëpi. Dhe kur lufta të vjen në shtëpi, ti s’ke luksin të bësh filozofi të gjata. Ti nuk pyet më “a ia vlen?”—ti pyet “si ta shpëtoj fëmijën?” Ti nuk mendon më për fitore, por për mbijetesë. Ti nuk e kërkon heroizmin, por mbrojtjen e pragut. Dhe pragun e mbrojtëm. Mbrojtëm derën që të mos na e thyenin. Mbrojtëm fëmijën që të mos na e rrëmbenin. Mbrojtëm nënën që të mos na e poshtëronin. Mbrojtëm babanë që të mos na e shndërronin në heshtje. Mbrojtëm dinjitetin—atë fjalë të madhe që, në kohë paqeje, duket abstrakte, por në kohë lufte bëhet diçka konkrete, si bukë, si ujë, si frymë.

Mbrojtëm tokën tonë të përgjakur—jo sepse donim gjak, por sepse gjaku na u derdh mbi të. Tokën ku varret janë të lashta, ku gjuha jonë ka zënë rrënjë, ku kujtimet e gjyshërve janë të ngulitura si gurë nëpër ara e male. Tokën që s’e quajtëm kurrë pronë thjesht materiale, por shtëpi. Dhe shtëpia, kur sulmohet, nuk mbrohet nga urrejtja, por nga instinkti i jetës: “Këtu jam, këtu rritem, këtu dua të mbetem.”

Dhe mbi të gjitha, mbrojtëm diçka që tingëllon si paradoks, por është thelbi i gjithë kësaj: mbrojtëm lirinë që nuk e kishim. Mbrojtëm një ide, një të drejtë, një ëndërr të kahershme—ajo liri që ishte mungesë, por edhe premtim. Mbrojtëm të drejtën për të jetuar pa frikë, për të folur pa u dridhur, për të qenë vetvetja pa kërkuar leje. E mbrojtëm jo sepse e kishim të sigurt, por sepse e ndienim të domosdoshme. Sepse kishte ardhur një pikë ku njeriu ose pranon të shuhet ngadalë, ose vendos të qëndrojë.

Prandaj, kur dikush pyet “kush e deshi luftën?”, le ta dëgjojë këtë përgjigje si një rrëfim njerëzor, jo si slogan: ne nuk e deshëm luftën. Ne deshëm jetën. Deshëm paqen. Deshëm fëmijët tanë të rriteshin pa zhurmën e armëve. Por kur lufta erdhi në prag, ne nuk kishim luksin të iknim nga vetja. Atëherë u bëmë mbrojtës të shtëpisë, të tokës, të nderit—dhe të asaj lirie që ende s’ishte e jona, por që e meritonim me gjithë qenien tonë.

Dhe po—kur e mendon thellë, nuk mbetet tjetër rrugë veçse të dalësh. Duhet dalë në protesta. Jo për zakon, jo për t’u dukur, jo për zhurmë, por për një arsye që të shpon ndërgjegjen: sepse heshtja, në këtë rast, do të ishte si një vulë e pashkruar që e pranon padrejtësinë. Duhet dalë, sepse ka çaste kur rruga bëhet foltore, kur sheshi bëhet libër, kur turma bëhet fjali e madhe e historisë: “Nuk pajtohemi.”

Duhet t’i tregohet botës se çfarë po ndodh në Hagë—sepse atje, larg syve të shumicës, po rrjedh një proces që për ne nuk është vetëm ligj, por dhimbje dhe dinjitet. Nuk është thjesht një gjykim i ftohtë, i shkruar në letra e dosje; është një gjykim që prek zemrën e një populli. Dhe kur një popull e ndien se po i bëhet padrejtësi, ai s’mund të rrijë i mbyllur në shtëpi, sikur drejtësia të ishte punë e të tjerëve. Sepse drejtësia, kur të përket, është detyrim i ndërgjegjes sate.

Po ndodh, o njerëz, një padrejtësi ndaj bijve tanë—jo thjesht ndaj disa individëve, por ndaj atyre që i kemi parë si pjesë e përpjekjes sonë për të mbijetuar. Dhe këtu s’po flasim për një debat të ftohtë fjalësh; flasim për një peshë që bie mbi kujtesën kolektive, mbi sakrificat, mbi plagët e pambyllura. Flasim për një ndjesi të hidhur se dikush po përpiqet ta rishkruajë historinë me bojë të huaj, duke e kthyer qëndresën në faj, dhe mbrojtjen në krim.

E po ndodh edhe më keq: po ndodh një maskaradë. Një shfaqje e rëndë, ku, pa fijen e turpit, djemtë tanë—që në mendjen e popullit janë çlirimtarë—etiketohen si kriminelë. Dhe kjo fjalë, “kriminel”, nuk është vetëm një term juridik; është një goditje në fytyrën e një historie të tërë. Është një përpjekje për ta rrëzuar kuptimin e asaj që kemi kaluar, për ta zbehur arsyen e luftës, për ta bërë të dyshimtë vetë të drejtën për t’u mbrojtur.

Dhe kur ndodh një gjë e tillë, protesta nuk është vetëm reagim—është dëshmi. Është mënyra jonë për t’i thënë botës: “Shikona edhe neve. Dëgjona edhe neve.” Sepse nëse fjala jonë nuk del jashtë mureve të shtëpisë, atëherë të tjerët do të flasin në vendin tonë. Dhe kush flet në vendin tënd, shpesh nuk e mbron të vërtetën tënde.

Prandaj, dalja në rrugë bëhet një akt i domosdoshëm: të mos e lëmë padrejtësinë të kalojë pa zë, të mos e lëmë të vërtetën të mbetet e mbyllur në gjoks. Sepse ka momente kur populli s’proteston vetëm për të sotmen, por për mënyrën si do të mbahet mend nesër. Dhe ne nuk mund të lejojmë që nesër të na shkruhet si faj ajo që për ne ishte mbijetesë, qëndresë, dhe rrugë drejt lirisë.

Prokuror i nderuar, më lejoni ta them me qetësi, por me një qetësi që vjen prej një dhimbjeje të gjatë: mos keni gabuar drejtimin. Sepse ka raste kur drejtësia, në vend se të ecë në rrugën e saj të drejtë, kthehet si një udhëtar që e humb shenjën—dhe kur e humb shenjën, nuk shkon te e vërteta, por te hija e saj. Ju po kërkoni krimin aty ku është më e lehtë të bëhet zhurmë, ndërsa krimi i vërtetë, ai që ka lënë varre e flakë, qëndron shpesh atje ku askush nuk guxon ta prekë me gisht.

Ju i dini—po, ju i dini kriminelët. Por mos mendoni se vetëm ju i dini. Edhe ne i dimë. I dimë me emra e me kujtime. I dimë me fytyra që s’na largohen nga mendja, me skena që s’na largohen nga gjumi. I dimë me plagë që s’janë thjesht histori nëpër dosje, por gjurmë në trup e në shpirt. Ne nuk flasim nga thashethemet; flasim nga ajo që e kemi parë, e kemi përjetuar, e kemi bartur në heshtje për vite me radhë.

Dhe këtu është thika që të hyn në ndërgjegje: ata kriminelë jetojnë të lirë. Ecën pa u shqetësuar, flenë në shtëpitë e tyre, pinë kafen e mëngjesit, bëjnë plane për të nesërmen—si të mos kishin thyer asgjë, si të mos kishin shkelur mbi jetë njerëzish. Është një pabarazi që të mpin: viktima e mban barrën gjithë jetën, ndërsa fajtori e shijon lirinë sikur t’i takonte me të drejtë.

Dhe jo vetëm kaq: ata, të lirë siç janë, kërcënojnë çdo ditë. Kërcënojnë me fjalë, me arrogancë, me një guxim të frikshëm që vjen prej mosndëshkimit. Kërcënojnë se do të kthehen përsëri, se do të bëjnë prapë krime—sikur krimi të ishte zanat, sikur dhuna të ishte e drejtë, sikur jeta jonë të mos kishte kurrë vlerë. Kur njeriu kërcënon kështu, ai nuk flet vetëm për të shkuarën; ai tregon se s’ka pendesë, se s’ka frikë, se s’ka kufi. Dhe kur s’ka kufi, rreziku nuk është vetëm kujtim—është mundësi.

Prandaj, prokuror i nderuar, pyetja ime nuk është vetëm retorikë; është thirrje: a po e ndiqni krimin atje ku është krimi, apo atje ku është më e përshtatshme ta quani krim? A po e kërkoni të vërtetën, apo po ndërtoni një narrativë që i shërben dikujt tjetër? Sepse për ne, drejtësia nuk është lojë e termave. Drejtësia është dallimi mes frikës dhe sigurisë, mes heshtjes dhe dinjitetit, mes një të kaluare që s’kthen më dhe një të ardhmeje që nuk guxon të përsëritet.

Dhe në fund, kjo është ajo që duhet të dëgjohet: mos i ngatërroni rolet. Mos e quani kriminel atë që mbrojti pragun, ndërsa lironi atë që e dogji pragun. Mos e ktheni drejtësinë në pasqyrë të shtrembër ku viktima duket fajtor e fajtori duket i larë. Sepse, kur ndodh kjo, nuk dëmtohet vetëm një individ apo një grup—dëmtohet besimi te drejtësia vetë. Dhe kur besimi te drejtësia thyhet, atëherë plagët nuk mbyllen kurrë; ato vetëm thellohen dhe bëhen trashëgimi e hidhur për brezat që vijnë.

Dua ta them me sinqeritet, pa zbukurime e pa frikë: jo—Kosova nuk është më ajo e viteve 1998–1999. Ajo Kosovë ishte e mbështjellë me tym e ankth, me sirena e ikje, me pragje të përmbysura dhe me net që dukeshin pa fund. Ajo ishte Kosova e shtëpive që digjeshin, e rrugëve që zbrazeshin, e nënave që i shtrëngonin fëmijët sikur t’i mbronin nga vetë errësira. Ishte koha kur çdo ditë e nesërmja s’ishte e sigurt, kur jeta matej me frymëmarrje të shpejta e me hapa të fshehur.

Por sot, megjithatë, jemi një tokë tjetër në të njëjtin vend. Sepse shumëçka ka ndryshuar. Jo se u zhdukën krejt dhimbjet, jo se u shëruan të gjitha plagët, jo se çdo gjë u bë e përsosur—por sepse u ndërrua themeli: u ndërrua frika me vetëdije, u ndërrua heshtja me zë, u ndërrua pritja me ecje. Sot kemi një popull që e ka mësuar një gjë thelbësore: se liria nuk është vetëm datë, as vetëm flamur; liria është e drejta për ta thënë mendimin, për ta kërkuar drejtësinë, për të mos u pajtuar me padrejtësinë.

Dhe prandaj, kur shoh një popull që del në protesta, unë nuk shoh turmë të humbur; unë shoh popull të lirë. Sepse vetëm i lirë del njeriu në shesh pa u dridhur nga prangat. Vetëm i lirë e ngre zërin pa pritur leje. Vetëm i lirë e sfidon gabimin pa frikë se do ta paguajë me jetë. Protesta, kur bëhet me ndërgjegje, është shenjë qytetarie: është dëshmi se njeriu nuk pranon të kthehet në hijen e vet, se nuk pranon të kthehet në numër, në heshtje, në nënshtrim.

E unë e besoj këtë: kurrë më në këtë tokë dhe mbi këta njerëz nuk do të bjerë mallkimi i historisë—ai mallkim i vjetër që na e ka sjellë dhunën si fat, na e ka sjellë nënçmimin si “normalitet”, na e ka sjellë frikën si strehë. Jo, sepse tash e kemi mësuar se historia nuk është vetëm ajo që na ndodh; historia është edhe ajo që ne zgjedhim të mos e lejojmë të na ndodhë përsëri. Historia është edhe kujtesë, edhe qëndresë, edhe vendim.

Dhe në këtë vendim, ka një tingull që s’është vetëm thirrje, por edhe kujtim, edhe betim, edhe përkatësi:

UÇK… UÇK…

Jo si jehonë e urrejtjes, por si kujtesë e një kohe kur njeriu u detyrua të bëhej mburojë. Si emër i një sakrifice që s’u kërkua për lavdi, por u bë për mbijetesë. Si shenjë e asaj kthese historike kur populli, i shtyrë në skaj, tha: “Mjaft.” Dhe kur sot kjo thirrje del nga goja e njerëzve, ajo nuk është vetëm fjalë—është dëshmi se Kosova nuk është më ajo e frikës, por e vetëdijes; jo më ajo e errësirës, por e zërit.

Sepse një popull që del në protesta—është popull që e di vlerën e lirisë. Dhe një popull që e di vlerën e lirisë, nuk e lejon më kurrë mallkimin e historisë t’i bjerë mbi kokë.

16 shkurt 2026

Prishtinë