Sabile Basha: Universiteti i Prishtinës në rrugën drejt lirisë – 56-vjetori i themelimit

UNIVERSITETI I PRISHTINËS NË RRUGËN DREJT LIRISË – 56-VJETORI I THEMELIMIT

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Nëse sot e vëmë Universitetin tonë në një plan krahasimi me universitetet e botës që mbështeten mbi tradita shekullore në mësimdhënie dhe kërkim shkencor, është e natyrshme që ai të duket relativisht i ri. Me vetëm 56 vjet jetë institucionale, ai nuk mund të pretendojë për atë “trashëgimi të gjatë” që e karakterizon arsimin e lartë në shumë vende, ku universitetet janë rritur paralelisht me historinë e qyteteve, shteteve dhe kulturave të tëra. Megjithatë, ky vlerësim kronologjik—sado i saktë në dukje—nuk mjafton për të përshkruar peshën reale të një institucioni universitar, sepse mosha nuk është i vetmi matës i rëndësisë, ndikimit dhe dinjitetit akademik.

Në të vërtetë, kuptimi i plotë i historisë së Universitetit tonë duhet kërkuar jo vetëm te numri i viteve, por edhe te koha, rrethanat dhe nevoja shoqërore që e sollën në jetë. Ai u krijua në një kontekst të veçantë historik, në një situatë që kërkonte jo thjesht një institucion formal arsimi, por një qendër të dijes, të formimit qytetar dhe të emancipimit shoqëror. Pikërisht në këto kushte, Universiteti u bë një hapësirë ku u ndërtua një vizion: të përgatiteshin breza profesionistësh, të nxitej mendimi kritik dhe të kultivohej përgjegjësia intelektuale ndaj shoqërisë. Prandaj, historia e tij nuk është vetëm rrëfim i “rritjes institucionale”, por edhe dëshmi e rolit të arsimit të lartë në proceset e formimit dhe zhvillimit të një populli.

Nëse i kthehemi rrugëtimit të këtyre 56 viteve, del qartë se Universiteti ka qenë një ndër shtyllat më të rëndësishme të edukimit dhe të përgatitjes profesionale në vend. Ai ka edukuar dhe ka nxjerrë studentë të shumtë, të cilët jo vetëm kanë ndërtuar karrierat e tyre individuale, por kanë kontribuar në shërbime publike, në arsim, shëndetësi, administratë, kulturë, shkencë dhe në sektorë të tjerë të jetës shoqërore. Në këtë kuptim, universiteti nuk mund të shihet thjesht si një institucion që “ofron diploma”, por si një mekanizëm shoqëror që ka prodhuar kapital njerëzor, ka hapur horizonte sociale dhe ka mbajtur gjallë aspiratën për dije edhe në periudha të vështira.

Për më tepër, për një universitet relativisht të ri, të kesh një histori të begatë do të thotë të kesh përjetuar sfida dhe transformime me intensitet të lartë. Të kesh ndërtuar programe, të kesh formuar staf akademik, të kesh krijuar tradita të brendshme, të kesh ruajtur një vazhdimësi institucionale dhe të kesh mbajtur standarde të qëndrueshme edukimi. Këto arritje marrin peshë të veçantë kur shihen në raport me kushtet konkrete në të cilat është zhvilluar universiteti, sepse suksesi nuk është thjesht produkt i kohës së gjatë, por edhe rezultat i përkushtimit, i vizionit dhe i qëndrueshmërisë institucionale.

Prandaj, megjithëse në raport me universitetet e vjetra të botës Universiteti ynë mund të kategorizohet si i ri, në raport me misionin e tij, me kontributin e dhënë dhe me brezat e formuar, ai bart një histori të pasur dhe tejet krenare. Krenaria nuk rrjedh vetëm nga ekzistenca e tij, por nga roli i tij i dëshmuar si institucion që ka ndërtuar dije, ka formuar profesionistë dhe ka mbajtur të hapur një rrugë zhvillimi për shoqërinë. Në këtë mënyrë, universiteti afirmohet jo vetëm si një realitet institucional 56-vjeçar, por si një histori e gjallë e punës akademike dhe e ndikimit shoqëror—një histori që, pavarësisht moshës së re në krahasim global, është e begatë në përmbajtje dhe e denjë për respekt.

Po të ndalemi për një çast dhe ta vështrojmë me qetësi këtë rrugëtim—jo thjesht si një varg datash, por si një proces të gjatë formimi institucional—atëherë analiza e bilancit të këtyre viteve na çon natyrshëm drejt një përfundimi të fuqishëm: përmasat e arritjeve, sukseset e akumuluara dhe puna e kryer në vazhdimësi janë të tilla që jo rrallë na lënë të mahnitur. Kjo mahnitje nuk është emocioni i një çasti; ajo është rezultat i një leximi të kujdesshëm të historisë, ku shihen gjurmët e një përpjekjeje të organizuar, të pandërprerë dhe, mbi të gjitha, të guximshme për të ecur përpara.

Sepse, nëse balanca e viteve matet vetëm me produktet e dukshme—me numrin e studentëve të diplomuar, me programet e hapura, me zhvillimet akademike dhe përmirësimet infrastrukturore—rrezikojmë ta humbim dimensionin thelbësor të asaj që e bën këtë histori të jashtëzakonshme, faktin që çdo arritje është fituar nëpërmjet përballjes me rrethana që shpesh do ta kishin ndalur, dobësuar ose shkatërruar çdo institucion tjetër. Pikërisht këtu lind pyetja që vjen vetvetiu, thuajse e pashmangshme: si ia doli? Si arriti të ecë në këtë rrugë kaq të vështirë, në një terren të mbushur me sfida të pandërprera, me sakrifica të rënda dhe, në shumë momente, me dhunë e terror që synonin ta frikësonin, ta heshtnin dhe ta paralizonin jetën akademike?

Të ecësh përpara në kushte normale kërkon planifikim, resurse dhe përkushtim. Por të ecësh përpara kur rrethanat prodhojnë pasiguri, kërcënim dhe frikë—kur hapësira shoqërore tronditet nga presioni dhe dhuna—kërkon diçka më shumë, kërkon një moral institucional, një vetëdije të thellë për misionin dhe një qëndrueshmëri që nuk mbështetet vetëm në strukturat formale, por edhe në energjinë e njerëzve që e mbajnë gjallë institucionin. Në këtë kuptim, suksesi nuk është thjesht rezultat i një pune administrative; ai është produkt i një rezistence të heshtur, i një përpjekjeje kolektive dhe i një vullneti për të mos u thyer përballë asaj që synonte të të bënte të dorëzoheshe.

Kur analizojmë punën e bërë në këto vite, e kuptojmë se arritjet nuk janë të shkëputura nga konteksti: ato janë fitore të ngritura mbi sakrifica. Sakrifica njerëzore, profesionale dhe shoqërore—që shpesh nuk shihen në statistika, por ndihen në historinë e secilit brez që ka kaluar nëpër auditorë. Në shumë periudha, të mësosh, të japësh mësim, të ruash standarde, të mbash gjallë kulturën e studimit dhe të kërkimit, nuk ishte vetëm punë; ishte një akt që kërkonte guxim. Dhe ky guxim, i përditshëm dhe i vazhdueshëm, është ai që i jep institucionit jo vetëm “histori”, por edhe dinjitet.

Prandaj, kur ndalemi dhe bëjmë bilancin, nuk shohim vetëm një listë suksesesh, shohim një rrëfim të plotë të përballjes me pengesa reale. Shohim sesi një institucion ka mundur të krijojë vazhdimësi edhe kur vazhdimësia dukej e pamundur; sesi ka prodhuar dije edhe kur rrethanat e bënin dijen të rrezikuar; sesi ka formuar studentë edhe kur shpresa synohej të shuhet. Dhe pikërisht atëherë, pyetja “si ia doli?” shndërrohet nga një habi e thjeshtë në një reflektim më të thellë akademik: si ndërtohet qëndrueshmëria institucionale në kushte presioni? si ruhet misioni arsimor kur mjedisi përreth është i polarizuar dhe i dhunshëm? si mbrohet dija kur kërcënohet vetë liria?

Në fund, përgjigjja nuk është e thjeshtë dhe nuk mund të reduktohet në një faktor të vetëm. Ajo që del nga analiza është një kombinim i rrallë i vizionit, i përkushtimit dhe i përgjegjësisë kolektive. Është historia e njerëzve që nuk e lanë dijen të ndalet; e studentëve që besuan se arsimi është rrugëdalje; e pedagogëve e punonjësve që e mbajtën gjallë institucionin edhe në kushtet më të vështira. Kjo është arsyeja pse, kur e shohim këtë rrugëtim në tërësi, jo vetëm mahnitemi—por edhe kuptojmë se kemi përballë një histori ku suksesi nuk është rastësi, por rezultat i një qëndrueshmërie të fituar me mund, me sakrificë dhe me një vullnet të palëkundur për të ecur përpara.

Duhet të jemi të vetëdijshëm se Universiteti i Prishtinës, në kuptimin kronologjik, është një institucion relativisht i ri: ai u themelua vetëm 56 vjet më parë. Në një botë ku shumë universitete mbështeten mbi tradita shekullore, një periudhë e tillë mund të duket e shkurtër. Por pikërisht këtu nis nevoja për një lexim më të thellë e më të drejtë të historisë sepse mosha e një institucioni nuk shpjegon domosdoshmërisht peshën e tij shoqërore, as rrënjët e tij historike, e aq më pak rrugën e mundimshme përmes së cilës ai u bë realitet.

Prandaj, është krejt e natyrshme—madje e domosdoshme—të ndalemi për një moment dhe të pyesim: në çfarë kohe lindi Universiteti i Prishtinës dhe si lindi? Sepse themelimi i një universiteti nuk është kurrë një akt i thjeshtë administrativ; ai është gjithnjë rezultat i një konteksti shoqëror dhe politik, i një nevoje kolektive dhe i një aspirate për zhvillim. Në rastin e Universitetit të Prishtinës, kjo aspiratë nuk ishte vetëm dëshirë për më shumë institucione arsimore; ajo ishte kërkesë për dinjitet, për afirmim intelektual dhe për krijimin e një hapësire ku dija të prodhohej e të kultivohej në gjuhën, kulturën dhe përvojën e një shoqërie që kërkonte të ecë përpara.

Ta kuptosh vërtet “lindjen” e këtij universiteti do të thotë të mos e shohësh atë si një ngjarje të ftohtë historike, por si një proces me tensione, me përpjekje dhe me kosto të larta. Sepse, si çdo lindje e madhe shoqërore, edhe kjo kishte “dhimbje të lindjes”: kishte rezistencë, pengesa dhe përballje të vazhdueshme me rrethana që nuk e bënin të lehtë krijimin e një institucioni të tillë. Në këtë kuptim, universiteti nuk erdhi si një dhuratë e kohës, por si një arritje e fituar me mund të jashtëzakonshëm—me punë të palodhur, me përpjekje të organizuara dhe me sakrifica që shpesh i tejkalojnë kufijtë e asaj që zakonisht mendojmë se shoqëron themelimin e institucioneve akademike.

Kur thuhet se ai u pagua “me mund e me gjak” deri te lindja e tij, kjo shprehje nuk duhet kuptuar vetëm si figurë poetike. Ajo nënkupton një realitet të ashpër: se rruga drejt krijimit të universitetit ishte e shoqëruar me presione, me cenime, me ndalime e me përballje të dhunshme ndaj të drejtës për arsim dhe zhvillim intelektual. Kjo do të thotë se institucioni u formua në një klimë ku arsimi nuk ishte vetëm çështje zhvillimi, por edhe çështje lirie; ku hapja e dyerve të dijes nënkuptonte një fitore morale dhe shoqërore; dhe ku ruajtja e asaj hapësire akademike kërkonte guxim, vendosmëri dhe qëndrueshmëri.

Në këtë perspektivë, Universiteti i Prishtinës nuk është thjesht një institucion 56-vjeçar; ai është një rrëfim i një shoqërie që e kërkoi dhe e ndërtoi dijen si pjesë të mbijetesës dhe të vetëdijes së saj historike. Ai është produkt i një procesi ku arsimimi u pa si rrugë emancipimi, si mjet formimi profesional, por edhe si mbrojtje e identitetit kulturor dhe shoqëror. Kjo e bën “lindjen” e tij një ngjarje me domethënie shumë më të gjerë sesa një datë themelimi: e bën atë një pikë kthese në historinë e zhvillimit dhe të vetëdijes kolektive.

Prandaj, kur reflektojmë për themelimin e Universitetit të Prishtinës, duhet ta shohim jo vetëm si fillim të një institucioni, por si fillim të një epoke ku dija mori formë institucionale, ku aspirata për arsim u shndërrua në realitet dhe ku sakrifica u bë çmimi i domosdoshëm për një të ardhme më të arsimuar e më të vetëdijshme. Dhe pikërisht kjo e bën historinë e tij të veçantë: jo thjesht sepse është i ri në vite, por sepse është i thellë në kuptim dhe i paguar shtrenjtë në përpjekje.

Për të mbërritur te viti 1970, nuk mjafton të ecim thjesht nëpër kalendar; duhet të ndalemi te viti 1968—ai vit që nuk erdhi si stinë e qetë, por si rrufe që çau heshtjen. Atëherë Kosova dhe Jugosllavia u tronditën nga demonstratat gjithë popullorë, një lëkundje e madhe që u ndje si zgjim i ndërgjegjes kolektive, si një frymëmarrje e fortë e shqiptarëve që kërkonte të shprehej. Rrugët u mbushën me zëra, sheshet u bënë tribunë e një kohe që s’mund të përmbahej më, dhe studentët—të rinj në moshë, por të pjekur në ideal—e kthyen protestën në gjuhë kërkesash, në një alfabet shprese që i drejtohej së ardhmes.

Në mesin e shumë kërkesave që u ngritën, njëra kishte peshë të veçantë, sepse nuk fliste vetëm për një nevojë të çastit, por për një horizont të gjatë: kërkesa për formimin e Universitetit të Kosovës. Ishte një kërkesë që nuk synonte thjesht ngritjen e një institucioni; synonte hapjen e një porte. Porta e dijes, porta e vetëformimit, porta e mundësisë që një shoqëri të mos mbetej në periferi të historisë, por të ndërtonte vetë qendrën e saj intelektuale. Universiteti, në atë vizion, nuk ishte vetëm ndërtesë, auditore apo programe mësimore; ishte simbol i një të drejte: e drejta për të mësuar, për të krijuar dije, për të folur në gjuhën e vet dhe për të formuar breza që do ta mbanin shoqërinë në këmbë.

Por historia e atij viti nuk ka vetëm ngjyrat e idealit; ajo ka edhe hijet e rënda të çmimit që u pagua. Sepse pas 1968-s, për shumë studentë, rruga e shkollës u ndërpre dhunshëm dhe u zëvendësua me rrugën e burgut. Sa e sa të rinj u arrestuan, sa e sa u burgosën, dhe sa e sa procese gjyqësore politike u hapën, jo për krime reale, por për një fjalë të thënë, për një parullë, për një mendim që nuk i përshtatej rendit të kohës. Gjyqet u bënë skenë ku gjykohej jo vetëm individi, por edhe ëndrra e tij; ku dënohej jo vetëm veprimi, por edhe guximi për të kërkuar më shumë.

E ndërsa zërat e studentëve përpiqeshin të hapnin dritare, mbi ta u ulën presionet si re të zeza. Jeta e përditshme u bë e rëndë, e ngushtë, e mbushur me frikë e dyshim. Shumë njerëz humbën vendet e punës, jo sepse nuk dinin të punonin, por sepse nuk pranuan të heshtnin; sepse u rreshtuan në anën e kërkesës dhe jo në anën e bindjes së verbër. Disa u shtynë në margjina, u mbyllën në heshtje të detyruar, u lanë pa mundësi, si të ishin fajtorë vetëm pse kishin besuar se dija dhe liria ecin bashkë.

Dhe më tragjikja: qindra të tjerë e kaluan pjesën më të mirë të jetës së tyre në burgjet jugosllave. Aty ku ditët ishin të gjata, ku muret e ftohta mbanin brenda jo vetëm trupat, por edhe vite të tëra shprese. Burgjet nuk i mbanin thjesht të izoluar; u merrnin kohën, rininë, të ardhmen. Për shumë prej tyre, ajo që u burgos nuk ishte vetëm personi—por një brez i tërë mundësish, një energji që mund të ishte shndërruar në bibliotekë, laborator, amfiteatër, në shërbim të shoqërisë. Nëpër qelitë e errëta, mendimet mbeteshin të ndezura si qirinj që nuk shuhen, por trupi paguante me lodhje, me vuajtje, me vite të humbura.

Kështu, kur e shohim rrugën drejt vitit 1970, e kuptojmë se ajo nuk ishte një vijë e drejtë dhe e qetë. Ishte një udhë me gropa, me gurë, me plagë. Ishte një ecje përpara e paguar me sakrifica të rënda, ku çdo hap i dijes kërkonte guxim, dhe çdo kërkesë për universitet ngjante me një farë të hedhur në tokë të ashpër. Por pikërisht kjo e bën atë periudhë të paharrueshme: sepse në atë tokë të vështirë, shpresa nuk u shua. Ajo u përndoq, u godit, u burgos, por nuk u zhduk.

Dhe kur sot flasim për universitetin, për rrënjët e tij, për arsyen pse ai ka peshë morale e historike, duhet të kthehemi te ai vit i zhurmshëm—1968—kur studentët e kthyen kërkesën në mision. Sepse universiteti nuk u kërkua vetëm për dije; u kërkua për dinjitet. Dhe për këtë dinjitet, shumë njerëz paguan shtrenjtë: me liri, me punë, me rini, me vite të tëra jete. Në këtë kuptim, rruga drejt 1970-s nuk është thjesht kapitull i historisë—është një poezi e dhimbshme e qëndresës, ku fjala “universitet” tingëllon si premtim, por edhe si amanet.

Dhe, në fund, vërtet universiteti u formua. Mirëpo themelimi i tij nuk shënoi automatikisht përmbushjen e ëndrrës, as nuk nënkuptoi se rruga e dijes do të bëhej e qetë dhe e sigurt. Përkundrazi, jeta institucionale e universitetit vazhdoi nën një klimë kontrolli të vazhdueshëm, ku çdo hap përcillej, vëzhgohej dhe gjykohej. Në një realitet të tillë, asgjë nuk ishte e mirëqenë: as autonomia akademike, as liria e mendimit, as funksionimi normal i mësimdhënies dhe kërkimit shkencor. Universiteti ekzistonte, por ekzistenca e tij kërkonte mbrojtje të përditshme.

Në këtë kuptim, universiteti nuk ishte thjesht një hapësirë arsimore; ai u shndërrua në një institucion që duhej të negocionte vazhdimisht të drejtën për të qenë vetvetja. Ruajtja dhe avancimi i dijes—si mision themelor i çdo universiteti—nuk realizohej vetëm përmes planeve mësimore dhe programeve studimore, por edhe përmes një përpjekjeje të vazhdueshme për të mbrojtur pavarësinë e tij intelektuale dhe institucionale. Çdo hap përpara kërkonte punë të madhe, mund të jashtëzakonshëm dhe këmbëngulje, sepse zhvillimi akademik nuk ndodhte në kushte të favorshme, por në kushte ku presioni dhe ndërhyrjet e jashtme përpiqeshin ta ngushtonin hapësirën e lirisë.

Pikërisht për këtë arsye, historia e universitetit nuk duhet kuptuar si një rrëfim linear i rritjes, por si një proces i ndërtuar mbi përballje të vazhdueshme. Të mbash gjallë standardet akademike në një mjedis ku kontrolli ishte pjesë e realitetit të përditshëm do të thoshte të ruaje dinjitetin e institucionit, të kultivoje mendimin kritik dhe të siguroje vazhdimësinë e mësimdhënies, edhe kur rrethanat e bënin këtë një sfidë të vështirë. Për më tepër, në këto kushte, universiteti nuk ishte vetëm vend i formimit profesional, por edhe një hapësirë ku prodhohej qëndrueshmëri shqiptare dhe ku investimi në dije merrte kuptim strategjik për të ardhmen.

Kjo përpjekje nuk do të kishte qenë e mundur pa rolin vendimtar të njerëzve që e mbajtën institucionin në këmbë. Stafi akademik dhe administrativ, me përkushtimin e tij, e ndërtoi universitetin jo vetëm si strukturë organizative, por si komunitet vlerash. Ata e kuptuan se ruajtja e një universiteti nën presion kërkon më shumë sesa kompetencë profesionale: kërkon integritet, përgjegjësi dhe një besim të palëkundur në fuqinë e dijes. Paralelisht me ta, studentët—të vendosur, të vetëdijshëm dhe të lidhur me idealet e kohës—u bënë pjesë aktive e kësaj përpjekjeje, duke e parë universitetin jo vetëm si vend studimi, por si mision për ta mbajtur gjallë një hapësirë të domosdoshme për zhvillimin shoqëror.

Në këtë bashkëveprim mes stafit dhe studentëve u krijua një formë solidariteti akademik dhe qytetar, ku dijes i jepej përparësi, ndërsa pavarësia e institucionit mbrohej me punë të pandërprerë. Përmes kësaj pune dhe këtij misioni të përbashkët, universiteti jo vetëm që mbijetoi, por edhe avancoi, duke u shndërruar gradualisht në një qendër të rëndësishme të arsimit dhe të formimit intelektual shqiptar.

Prandaj, kur flasim për historinë e universitetit, duhet ta shohim atë si histori të një institucioni që nuk u ndërtua vetëm me vendime formale, por me mund, me përkushtim dhe me një vullnet kolektiv për të mbrojtur dijen në rrethana ku asgjë nuk ishte e garantuar. Dhe në këtë rrëfim, roli i stafit dhe i studentëve mbetet thelbësor. Ata e bënë universitetin jo vetëm një realitet institucional, por edhe një simbol të qëndrueshmërisë akademike dhe të përpjekjes së vazhdueshme për pavarësi intelektuale.

Vitet rridhnin njëri pas tjetrit dhe, në këtë vijimësi të historisë, ka një vit që nuk mund të anashkalohet—viti 1981. Ai shfaqet si nyjë kthese, si një moment kur energjia e akumuluar shoqërore, pakënaqësitë e thella dhe aspiratat e pa përmbushura dolën në sipërfaqe me një intensitet që e ndryshoi ritmin e zhvillimeve politike. Nuk ishte thjesht një episod protestash; ishte një çast kur kërkesat u artikuluan me një gjuhë më të drejtpërdrejtë, më programatike dhe më sfiduese ndaj rendit ekzistues.

Në mesin e shumë kërkesave që u ngritën në atë periudhë, doli edhe një parullë që u kthye në shenjë identiteti të asaj lëvizjeje dhe në simbol të një horizonti politik të ri: “Republikë – kushtetutë, ja me hatër ja me luftë.” Kjo formulë e shkurtër, por e ngarkuar me kuptime, nuk ishte vetëm slogan i rrugës, ajo përfaqësonte një gjendje të re vetëdijeje politike—një pozicion që nuk kërkonte më korrigjime të vogla apo përmirësime të pjesshme, por shpallte synimin për një status të barabartë dhe të garantuar institucionalisht. Parulla, në thelb, përmblidhte dy elemente: kërkesën për Republikë si status politik, dhe kërkesën për Kushtetutë si garanci juridike; ndërsa pjesa e fundit e saj shprehte vendosmërinë, duke nënvizuar se kjo kërkesë shihej si e panegociueshme.

Në qendër të këtyre zhvillimeve qëndronte Universiteti dhe studentët e tij. Universiteti, si hapësira ku formohej mendimi kritik dhe ku artikuloheshin ide, u shndërrua në një aktor të drejtpërdrejtë shoqëror. Studentët nuk ishin vetëm pjesëmarrës në ngjarje; ata u bënë katalizatorë të tyre. Në këtë mënyrë, universiteti mori rolin e një qendre mobilizimi qytetar dhe politik, ku kërkesat e një gjenerate u kthyen në kërkesa të një shoqërie më të gjerë. Prandaj, nuk është e tepruar të thuhet se universiteti ishte në ballë të atyre ngjarjeve që e tronditën jo vetëm Jugosllavinë, por edhe hapësirën më të gjerë evropiane në kuptimin e perceptimit politik dhe të sigurisë rajonale.

Këto ngjarje prodhuan jehonë përtej kufijve të Kosovës dhe përtej kufijve të Jugosllavisë, sepse ato sinjalizonin se brenda një federate që pretendonte stabilitet po zhvillohej një krizë e thellë legjitimiteti. Ato treguan se çështja nuk ishte vetëm ekonomike apo sociale, por e lidhur ngushtë me statusin politik, barazinë dhe të drejtat kolektive. Në këtë kuptim, viti 1981 u bë një indikator i hershëm i tensioneve që më vonë do të përshkallëzoheshin në hapësirën jugosllave. Për Evropën, këto zhvillime nuk ishin thjesht lajm periferik, ato u perceptuan si shenjë se “stabiliteti” i rajonit kishte çarje, dhe se dinamika e brendshme e Jugosllavisë mund të prodhonte pasoja më të gjera politike.

Ndryshimet po ndodhnin dhe ngjarjet po lëviznin me një forcë që prekte edhe mekanizma që deri atëherë ishin dukur të palëvizshëm. Një nga këta mekanizma ishte vetë bashkësia ndërkombëtare—struktura e akterëve dhe institucioneve që shpesh reagojnë me ngadalësi ndaj çështjeve të brendshme, sidomos kur ato konsiderohen “të menaxhueshme” brenda një shteti. Mirëpo, intensiteti i 1981-shit, rezonanca e tij dhe mënyra se si u shpalosën ngjarjet e bënë të vështirë injorimin e tyre. Kështu, edhe pse jo menjëherë dhe jo me të njëjtin ritëm me zhvillimet në terren, vëmendja ndërkombëtare filloi të lëvizë, të paktën në nivel të vëzhgimit, interpretimit dhe shqetësimit politik.

Në përmbledhje, viti 1981 duhet parë si një moment ku universiteti dhe studentët e tij nuk ishin vetëm pjesë e historisë, por faktor që e shtyn historinë përpara. Ai vit shënoi artikulimin e hapur të një kërkese politike me ambicie të qarta dhe krijoi një valë tronditjeje që tejkaloi kufijtë lokalë. Në atë pikë, u kuptua se ndryshimi nuk ishte më një ide e largët, ai kishte hyrë në lëvizje—dhe kur një shoqëri hyn në lëvizje, edhe strukturat më të ngurta, herët a vonë, detyrohen të reagojnë.

Nga hapësira e universitetit, si nga një zemër që rreh më fort sa herë koha bëhet e vështirë, dolën turmat e studentëve—jo si një lëvizje e çastit, por si shprehje e një vetëdijeje të kthjellët se heshtja nuk mund të ishte më zgjidhje. Ata u derdhën në rrugë me një vendosmëri që nuk u thye as nga prania e policisë dhe as nga presioni i forcave ushtarake serbe. Në atë mobilizim, studentët nuk përfaqësonin vetëm veten, ata bartnin mbi supe zërin e një shoqërie të tërë, e cila, nëpërmjet tyre, kërkonte të artikulonte të drejtën për dinjitet, barazi dhe një të ardhme të menduar në mënyrë autonome.

Mirëpo, në çdo sistem autoritar a represiv, lëvizjet e tilla rrallë mbeten pa pasoja—dhe kjo u dëshmua menjëherë. Pas atyre ngjarjeve erdhën, pothuajse si vijim logjik i mekanizmave të kontrollit, ato që “pritnin të ndodhnin”: të ashtuquajturat diferencime ideo-politike ndaj shqiptarëve. Në thelb, këto nuk ishin thjesht masa administrative, por instrumente seleksionimi dhe ndëshkimi, një proces i organizuar për të identifikuar, etiketuar dhe izoluar ata që konsideroheshin “të papërshtatshëm” politikisht. Diferencimi ideopolitik nuk synonte vetëm studentin; synonte ti frikësonte tërë shqiptarët, të shkurajonte mendimin e lirë dhe të krijonte një kulturë nënshtrimi ku karriera, e drejta për të punuar dhe e drejta për të studiuar vareshin nga bindja, jo nga merita.

Pastaj ndodhi ajo që mund të quhet një nga aktet më të rënda dhe më tronditëse në raport me dijen dhe shoqërinë: mbyllja e universitetit. Nuk ishte thjesht mbyllje e një institucioni, ishte ndërprerje e një procesi historik, një tentativë për t’i prerë shqiptarëve rrugën drejt formimit intelektual dhe emancipimit. Kur mbyllet një universitet, nuk mbyllet vetëm një ndërtesë dhe një sistem ligjëratash—mbyllet një horizont. Mbyllet një hapësirë ku prodhohet mendim kritik, ku formohen profesionistë, ku krijohet kulturë dhe ku ripërtërihet shpresa. Pikërisht për këtë arsye, mbyllja e universitetit është gjithmonë shenjë e një krize të thellë: një shtet që e sheh arsimin si kërcënim, në thelb i shpall luftë vetë së ardhmes.

Në këtë kuptim, ideja se një shtet që mbyll një shkollë, një çerdhe fëmijësh apo një universitet, është i destinuar të shkatërrohet, nuk është vetëm një figurë morale; është edhe një argument historiko-politik. Sepse një shtet që i kthen institucionet e dijes në objekt represioni, rrënon themelet e legjitimitetit të vet. Ai e ndërpret kontratën e pashkruar me qytetarët—kontratën që premton zhvillim, mirëqenie dhe perspektivë—dhe në vend të saj vendos frikën, dhunën dhe kontrollin. Një rend që shkatërron arsimin shkatërron kapacitetin e vet për të riprodhuar stabilitetin, ai vetë e hap rrugën e rënies së tij, sepse privon shoqërinë nga mjeti kryesor i përparimit: dija.

Dhe historia, në mënyrë tragjike, e vërtetoi këtë. Jugosllavia u shkatërrua. Ajo që dikur pretendohej si strukturë e fortë federale u përça nga brenda, u lodh nga kontradiktat e veta dhe u rrëzua nën peshën e krizave politike, sociale e kombëtare. Por në këtë rrjedhë të ngjarjeve, ka një fakt që mbetet domethënës: universiteti, ndonëse i goditur, ndonëse i cenuar, ndonëse i përballur me padrejtësi dhe furtuna të njëpasnjëshme, qëndroi. Qëndroi jo domosdoshmërisht sepse kishte kushte të favorshme, por sepse kishte mision, sepse kishte njerëz—staf dhe studentë—që nuk e lejuan dijen të shuhej.

Krenaria e universitetit, në këtë perspektivë, nuk buron vetëm nga ekzistenca e tij formale, por nga rezistenca e tij morale dhe intelektuale. Ai u bë simbol i një qëndrueshmërie që nuk lëkundet lehtë, një dëshmi se institucionet e dijes mund të përballojnë edhe periudhat më të errëta, për sa kohë që mbështeten në vullnetin kolektiv për të mos u dorëzuar. Ndaj, përballë furtunave dhe padrejtësive, universiteti nuk ishte thjesht një objekt i goditjeve të kohës, ai u kthye në subjekt të qëndresës—një vend ku shpresa ruhej, formësohej dhe, në fund, mbijetonte.

Prandaj, kur e vlerësojmë këtë rrugëtim, duhet ta kuptojmë se mbyllja e një universiteti është gjithmonë shenjë dobësie shtetërore, ndërsa mbijetesa e tij është shenjë force shoqërore. Dhe pikërisht në këtë kontrast qëndron kuptimi i madh historik, shtetet që luftojnë dijen e kanë brenda vetes farën e shkatërrimit, ndërsa shoqëritë që e mbrojnë dijen, edhe kur u mohohet, e ruajnë mundësinë e ringritjes. Universiteti i Prishtinës, në këtë rrugëtim, qëndroi dhe qëndron si dëshmi e kësaj të vërtete.

Më pas historia mori një kthesë edhe më dramatike: ndodhi Ushtria Çlirimtare e Kosovës, ndodhi lufta. Dhe në përballje me këtë kapitull të rëndë, thuajse i pashmangshëm bëhet një reflektim i madh: kush ishin bartësit e këtyre ndryshimeve, kush ishin “bërësit” e atij transformimi që e nxori shoqërinë nga një epokë e gjatë shtypjeje drejt një horizonti tjetër? Përgjigjja, po të kërkojmë të jemi të drejtë me faktet historike dhe me logjikën shoqërore të asaj periudhe, vjen e qartë dhe pa hezitim: studentët shqiptarë, rinia shqiptare—ata që u formuan, u edukuan dhe u brumosën nëpër bankat e këtij universiteti.

Kjo nuk është thjesht një pohim emocional, është një vëzhgim me bazë filozofike dhe historike. Universiteti, në rrethana normale, është hapësirë ku prodhohet dije dhe formohen profesionistë. Por në rrethana represive, universiteti merr edhe një funksion tjetër: bëhet vend ku përpunohet vetëdija kolektive, ku artikulohet pakënaqësia dhe ku ndërtohet etika e rezistencës. Në këtë kuptim, studentët nuk dolën nga universiteti vetëm me njohuri akademike ata dolën me një përvojë të drejtpërdrejtë të kufizimit, të padrejtësisë dhe të mungesës së lirisë—dhe kjo përvojë i ktheu ata në akterë të një kohe që kërkonte ndryshim rrënjësor.

Prandaj shtrohet edhe një pyetje tjetër, po aq domethënëse: a pati ndonjëherë luks në këto katedra dhe salla të universitetit? A u zhvillua jeta studentore në kushte komoditeti, rehatie dhe privilegji? Përgjigjja është e thjeshtë: jo. Por kjo “jo” nuk shërben vetëm si përshkrim i një gjendjeje materiale; ai flet për një realitet më të thellë. Sepse studentët tanë kishin diçka shumë më të rëndësishme për të kërkuar sesa komoditetin e sallave: ata kërkonin lirinë—lirinë që nuk e kishin.

Kërkesa për liri nuk ishte një kapriço e brezit të ri, as një ide abstrakte, ajo ishte nevojë ekzistenciale e shqiptarëve që për dekada kishte jetuar nën kufizime të rënda politike, institucionale dhe kulturore. Studentët kërkonin një jetë ku fjala të mos ndëshkohej, ku identiteti të mos kriminalizohej dhe ku e drejta për të qenë i barabartë të mos mbetej vetëm një parim formal në letër. Kërkonin lirinë që iu kishte munguar për shumë dekada dhe që, në shumë raste, ishte shtypur me mekanizma të dhunshëm e të rafinuar njëkohësisht: përmes kontrollit, përjashtimit, diferencimeve politike, ndalimeve dhe mbylljeve institucionale.

Në të njëjtën vijë, ata kërkonin barazi—jo barazi të deklaruar, por barazi reale. Sepse padrejtësia që e kishte shoqëruar shqiptarinë nuk ishte e rastësishme, ajo kishte rrënjë strukturore dhe historike. Që nga viti 1945, barazia në kuptimin e plotë të saj—barazia në të drejta, në përfaqësim, në mundësi, në dinjitet—ishte mohuar sistematikisht, duke krijuar një gjendje të vazhdueshme pabarazie, që herë shfaqej hapur e herë maskohej pas formulimeve politike. Pikërisht kjo e bënte kërkesën studentore jo vetëm protestë për përmirësime të vogla, por projekt për një rregullim të ri shoqëror dhe politik.

Dhe “çka jo tjetër”—kjo shprehje e përmbledh me saktësi thelbin e asaj kërkese: studentët nuk po kërkonin privilegje. Ata nuk po kërkonin rehati të jashtme. Po kërkonin të drejtën themelore për të jetuar të lirë dhe të barabartë në vendin e tyre. Në këtë kuptim, universiteti nuk ishte thjesht strehë e arsimit, ishte një laborator i vetëdijes shoqërore. Dhe studentët e tij—të formuar mes mungesave, presioneve dhe padrejtësive—u shndërruan në një nga energjitë kryesore që i shtynë shqiptarët drejt ndryshimit historik.

Kështu, kur e shohim këtë periudhë në tërësi, bëhet e qartë se roli i rinisë dhe i studentëve shqiptar nuk ishte dytësor. Ata ishin ndër bartësit më të rëndësishëm të transformimeve, sepse kërkesa e tyre nuk ishte për luks, por për liri; jo për komoditet, por për barazi; jo për përfitime afatshkurtra, por për një të ardhme që duhej ndërtuar mbi të drejta të mohuara për dekada. Dhe pikërisht këtu qëndron pesha e vërtetë historike e kësaj gjenerate.

Dhe, më në fund, erdhi liria—ajo fjalë e madhe, e thjeshtë në tingull, por e pafund në kuptim. Erdhi si një agim pas një nate të gjatë, si një dritë që s’e kishim parë kurrë me sytë tanë, por e kishim mbajtur gjithmonë në mendje, në ëndrra, në lutje, në shpresë. Ishte një liri që nuk e njihnim nga përvoja, sepse na ishte mohuar për kaq gjatë; por e donim me një dashuri të verbër e të pastër, siç duhet diçka e shenjtë që s’ka çmim dhe s’ka treg ku blihet. Sepse liria, kur të mungon, nuk është thjesht koncept, bëhet ajër që s’të mjafton në mushkëri, bëhet dritë që e kërkon syri, bëhet fjala që s’të lejohet ta thuash, bëhet jeta vetë—e pambyllur, e paplotë, e shtypur.

Por ajo liri nuk erdhi si dhuratë. Nuk ra nga qielli, as nuk u ofrua nga mëshira e kohës. Erdhi e paguar shtrenjtë, e larë me gjak, e shkruar me plagë. U pagua me rini të këputura në mes, me jetë të ndërprera, me familje të zhveshura nga gëzimi, me emra që u bënë kujtim e amanet. Dhe kur themi “me gjak”, nuk e themi si metaforë për të zbukuruar fjalinë, e themi si të vërtetë të rëndë, si peshë që s’duhet harruar, sepse çdo hap drejt lirisë kishte çmimin e vet, çdo ditë e asaj rruge mbante një sakrificë, çdo fitore kishte një dhimbje pas saj.

Në ballë të kësaj rruge, në krye të asaj vale ndryshimi që e çau heshtjen dhe e rrëzoi frikën, qëndruan studentët tanë. Ata—djem e vajza që dikur i kishim parë në bankat e universitetit, me libra në duar dhe me shpresë në sy—u shndërruan në fytyrën e një brezi që nuk pranoi të mbetej peng i padrejtësisë. U bënë zëri që nuk u shua, guximi që nuk u thye, hapi që nuk u kthye mbrapsht. Nga auditorët ku kërkonin dijen, dolën në një botë ku kërkohej më shumë se dija: kërkohej zemër e fortë, kërkohej vendosmëri, kërkohej gatishmëri për të paguar atë që historia rrallë e fal pa kosto.

Dhe është një pamje e fuqishme, pothuajse simbolike: studentët që dalin nga katedrat—jo për të hequr dorë nga mendimi, por për ta mbrojtur dinjitetin; jo për t’i braktisur ëndrrat, por për t’i bërë të mundshme. Ata u bënë pararojë e çdo gjëje që solli ndryshimin, sepse liria, para se të jetë gjendje politike, është gjendje shpirti—dhe shpirti i rinisë, kur ndien padrejtësi, nuk pranon të rrijë në vend. Ai lëviz, kërkon, thërret, sakrifikon.

Prandaj, kur themi “erdhi liria”, duhet ta kujtojmë se ajo erdhi edhe si fryt i një brezi që u rrit nën mungesë, por nuk u pajtua me mungesën, që u edukua në kushte të vështira, por nuk u mposht nga vështirësia, që e deshi lirinë pa e njohur, sepse e dinte se pa të, jeta është e cunguar. Dhe në këtë kujtesë, studentët tanë mbeten jo vetëm pjesëmarrës të historisë, por një nga arsyet pse historia ndryshoi drejtim—si të ishin drita e parë që shpërthen në horizont, para se dielli të ngrihet plotësisht.

Ishte, në shumë kuptime, një rrugë që dukej pa dalje—një shteg i ngushtë historik ku horizonti shpesh mbyllej nga pengesa të shumta dhe ku e ardhmja nuk dukej si premtim, por si provë. Ishte një rrugë e shtruar me gjemba: me presione të vazhdueshme, me ndalime, me padrejtësi të institucionalizuara dhe me sakrifica që kërkonin durim të jashtëzakonshëm. Megjithatë, në atë terren të ashpër, ne vazhduam të ecim—edhe në ato çaste kur dukej se nuk mund të ecnim më; vazhduam të mbijetonim e të jetonim edhe atëherë kur liria ishte një realitet i panjohur për ne, një fjalë e madhe që e donim dhe e imagjinonim, por që nuk e përjetonim si përditshmëri.

Ky përjetim i ecjes “kur nuk mundesh” nuk duhet kuptuar vetëm si shprehje metaforike. Ai shënon një gjendje kolektive që, për periudha të tëra, u karakterizua nga përpjekja për të ruajtur dinjitetin dhe vazhdimësinë e jetës shoqërore në rrethana të pafavorshme. Të jetosh pa liri nënkupton të jetosh me kufizime në të drejta, në shprehje, në mundësi, dhe shpesh edhe në vetë konceptin e barazisë. Por, në të njëjtën kohë, nënkupton edhe të zhvillosh mekanizma të qëndrueshmërisë: të mbash gjallë shpresën, ta ruash dijen si vlerë dhe ta mbrosh edukimin si rrugëdalje nga errësira e imponuar.

Në këtë kontekst, Universiteti i Prishtinës merr një dimension që shkon përtej funksionit të tij formal si institucion i arsimit të lartë. Ai ishte dhe mbeti hapësirë ku shoqëria kërkoi të ndërtojë veten përmes dijes, ku brezat u formuan profesionalisht dhe intelektualisht, dhe ku u kultivua një frymë rezistence qytetare ndaj padrejtësive. Në periudha kur shumë gjëra ishin të pasigurta, universiteti u shndërrua në një pikë referimi: një vend ku ruhej vazhdimësia kulturore dhe intelektuale, ku identiteti akademik bëhej pjesë e identitetit kombëtar shqiptar.

Prandaj sot, kur shënojmë 56-vjetorin e Universitetit të Prishtinës, kemi arsye të forta për krenari. Krenaria nuk buron vetëm nga fakti i ekzistencës së tij për kaq vite, por nga domethënia e asaj ekzistence në rrethana historike të vështira. Ky përvjetor është, në thelb, një kujtesë e rrugëtimit të tij: e përpjekjeve, e sfidave të kapërcyera, e punës së pandërprerë të stafit dhe studentëve, si dhe e rolit të universitetit si institucion që nuk u shkëput nga shoqëria, por qëndroi pranë saj.

Sepse Universiteti i Prishtinës nuk ishte një strukturë e ftohtë administrative, e distancuar nga realiteti. Ai ishte me popullin—jo si slogan, por si përvojë e jetuar. Ai u bë pjesë e fatit kolektiv, duke ndarë me kombin jo vetëm sukseset dhe arritjet, por edhe barrën e kohëve të vështira. Dhe pikërisht për këtë arsye, ai mbeti i saj dhe i tij: i popullit, por edhe i vetë universiteteve, si institucion me integritet dhe me mision të qartë. Në këtë marrëdhënie të ndërsjellë, universiteti nuk ishte vetëm vend ku merrej dije; ishte vend ku ruhej shpresa dhe ku projektohej e ardhmja.

Në përfundim, të festosh 56-vjetorin e Universitetit të Prishtinës do të thotë të nderosh një histori që nuk u shkrua në kushte komoditeti, por në kushte përballjeje. Do të thotë të pranosh se rruga ka qenë e vështirë dhe e shtruar me gjemba, por se ecja nuk u ndal. Dhe mbi të gjitha, do të thotë të afirmosh një të vërtetë thelbësore: se universiteti, duke qenë përherë pranë popullit, e ruajti rolin e tij si institucion i dijes dhe i shpresës—dhe se kjo lidhje e bëri atë të mbetet përgjithmonë pjesë e identitetit tonë kolektiv.

Gëzuar 56-vjetorin, o shtëpi e madhe e dijes—vatër që ndez mendjen dhe ngroh shpirtin e një kombi. Ti nuk je vetëm ndërtesë, as vetëm korridore e salla ligjëratash; je një zemër që rreh prej dekadash, një dritë që s’u shua edhe kur rreth teje frynin furtuna. Brenda mureve të tua janë rritur ëndrra, janë pjekur mendime dhe janë formuar breza që e kanë mbajtur gjallë shpresën, edhe atëherë kur shpresa dukej e largët.

Gëzuar, sepse je më shumë se universitet, je simbol i qëndresës dhe i dinjitetit, je amanet i brezave që e deshën dijen si rrugë drejt lirisë. Je vendi ku fjala u bë forcë, ku libri u bë mburojë, ku mendimi kritik u kthye në busull për të ecur përpara. Nga katedrat e tua kanë dalë jo vetëm profesionistë, por edhe njerëz me vetëdije e trima—që e kuptuan se arsimi nuk është luks, por nevojë, dhe se dija është themeli mbi të cilin ndërtohet një shoqëri e drejtë.

Në këtë 56-vjetor, të urojmë me respekt e mirënjohje: qofsh gjithmonë shtëpia ku hapen horizontet, ku rritet guximi intelektual dhe ku mbillet e ardhmja. Qofsh përherë krenari kombëtare—jo vetëm për atë që ke qenë, por për atë që je dhe do të bëhesh: një dritare e hapur drejt botës, një themel i palëkundur i kulturës sonë dhe një flamur i dijes që valon mbi kohët. Gëzuar!

13 shkurt 2026

Prishtinë