Sabile Basha: Lëvizja ilegale patriotike shqiptare në Kosovë, 1945–1990 (51)

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

ZBULIMI I BUNKERIT NË SHIPASHNICË (51)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në analizën e rrethanave të qëndrimit të "Grupit të Gjon Serreqit" në bunker, duhet të theksohet se informacioni për ekzistencën dhe vendndodhjen e tyre ishte jashtëzakonisht i kufizuar dhe ruhej me përpikëri. Në këtë kontekst, është me rëndësi të veçantë të përmendet figura e Asllan Maksuti-Dërmakut, bari nga Shipashnica, i cili, në mënyrë krejtësisht të rastësishme, kishte zbuluar bunkerin ku strehohej grupi ilegal.

Takimi i tij me pjesëtarët e grupit nuk përfundoi në një situatë të zakonshme zbulimi apo rrezikimi, por shënoi një moment të rrallë solidariteti dhe nderi moral. I vendosur përballë një realiteti të fshehtë dhe delikat, Asllani dha një zotim solemn, të përkthyer në formën tradicionale shqiptare të “besës”, ku u deklarua i gatshëm të sakrifikonte jetën e tij, por kurrë të mos e tradhtonte sekretin që kishte zbuluar. Besa, si kod etik dhe kulturor i trashëguar ndër shekuj në shoqërinë shqiptare, në këtë rast konkret merr një përmasë të jashtëzakonshme – duke e shndërruar një bari të thjeshtë në mbrojtës të heshtur të lirisë dhe të idealit kombëtar.

Përveç mbajtjes së fshehtë të informacionit, Asllani u angazhua në mënyrë aktive edhe në funksion të sigurisë së grupit. Ai premtoi se çdo lëvizje apo shenjë e dyshimtë që do të vinte nga ushtria apo policia jugosllave, do t’u përcillej menjëherë ilegalistëve, në mënyrë që ata të kishin kohë të reagonin dhe të ruanin integritetin e vendstrehimit. Kjo nuk mbeti vetëm një premtim, por u konkretizua në praktikë përmes një vëzhgimi të vazhdueshëm dhe një komunikimi të besueshëm, duke dëshmuar kështu një përkushtim të rrallë dhe të palëkundur ndaj rezistencës.

Shembulli i Asllan Maksut Dërmakut përbën një ilustrim të fuqishëm të mënyrës se si individët e zakonshëm, të paangazhuar zyrtarisht në strukturat ilegale, mund të luajnë rol kyç në ruajtjen e lëvizjeve të rezistencës. Në këtë kuptim, besa e dhënë nga një bari merr një vlerë të dyfishtë – atë të mbrojtjes së nderit personal dhe atë të mbështetjes aktive për një ideal më të madh, përpjekjen për liri dhe dinjitet kombëtar. Kjo dëshmi historike flet jo vetëm për karakterin e veçantë të individit, por edhe për strukturat e fshehta të solidaritetit që ekzistonin në shoqërinë shqiptare gjatë periudhave të shtypjes politike dhe ushtarake.

Në kontekstin e veprimtarisë së fshehtë dhe mbështetjes së rezistencës ilegale kundër aparatit represiv jugosllav, një rol të veçantë luajti edhe komandiri i milicisë në atë zonë, togeri Isa Dujaka, i cili, bashkë me dy milicët bashkëpunëtorë – Muharrem Aliun dhe Alush Zenelin – kishte dijeni për ekzistencën e “Grupit të Gjon Serreqit” dhe vendndodhjen e tij të fshehur në bunker. Mirëpo, ajo që e veçon Dujakën nga funksionarët e zakonshëm të sistemit, është përfshirja e tij në mënyrë aktive në organizatën ilegale të LNDSH-së (Lëvizja Nacional Demokratike Shqiptare), gjë që e vendoste atë në një pozitë të dyfishtë: zyrtarisht pjesë e strukturës shtetërore, por në realitet, një kontribues i heshtur dhe i qëndrueshëm i lëvizjes për çlirim dhe të drejta kombëtare.

Angazhimi i tij nuk kufizohej vetëm në mbështetjen e këtij grupi specifik, por përfshinte një gamë më të gjerë veprimesh me karakter human e politik. Ai shfaqej si ndërmjetësues i heshtur mes aparatit shtetëror dhe popullatës shqiptare, duke ndërmarrë përpjekje të vazhdueshme për të zbutur fushatat e arrestimeve arbitrare dhe për të penguar ushtrimin e dhunës fizike dhe psikologjike ndaj qytetarëve të pafajshëm. Në këtë aspekt, Isa Dujaka përfaqëson një figurë që thyen stereotipet e bashkëpunëtorit të pushtetit, duke u shndërruar në një lloj “nën-aktori” të rezistencës që, nga brenda sistemit, përdorte pozicionin dhe autoritetin e tij për të ruajtur jetën dhe dinjitetin e bashkëkombësve të tij.

Ky pozicion ambivalent, në kufijtë e delikatesës midis lojalitetit institucional dhe përkushtimit kombëtar, është një dëshmi e fuqishme e ekzistencës së rezistencës në formën e saj më të përmbajtur, por jo më pak të rrezikshme. Isa Dujaka dhe bashkëpunëtorët e tij janë shembull tipik i atyre individëve që, të vendosur në struktura të aparatit shtetëror, arrinin të vepronin ndryshe nga linja zyrtare, duke krijuar hapësira të vogla por të rëndësishme për mbrojtjen e të drejtave dhe përkrahjen e kauzës kombëtare shqiptare. Ky angazhim nuk ishte vetëm moral e politik, por edhe me pasoja të mundshme personale – një akt guximi që pasqyron dimensionet komplekse të rezistencës së brendshme në kohë shtypjeje.

Në rrjedhën dramatike të përditshmërisë së Grupit të Gjon Serreqit, të strehuar në kushte jashtëzakonisht të vështira në bunkerin e thellë të Shipashnicës së Epërme, një episod i thjeshtë në dukje, por me pasoja të rënda, do të shënonte kthesë fatale në sigurinë e tyre. Një ditë, kur bariu i devotshëm Asllan Maksuti-Dërmaku kishte ardhur, si zakonisht, për t’i vizituar dhe informuar, ndodhi ajo që më vonë do të përjetohej si moment vendimtar i tragjedisë së afërt. Pikërisht atë ditë, krejt papritur dhe pa domosdoshmëri strategjike, një nga pjesëtarët e grupit, Shaip Biçku, e ngarkoi Asllanin me një kërkesë që do të rezultonte e pamatur: i kërkoi që të shkonte në Hogosht, në shtëpinë e vëllait të tij, për t’i sjellë një kuti duhani prej fakfuni – një send luksi për një situatë lufte, që ndoshta përfaqësonte një copëz nostalgjie apo zakon i vjetër i përditshmërisë.

Ky gjest, në pamje të parë i pafajshëm dhe i zakonshëm, e kishte shkëputur rezistencën nga graviteti i rrethanave të saj dhe e kishte zhvendosur vëmendjen nga strategjia në komoditet. Por në realitet, ai pasqyron edhe dimensionin njerëzor të rezistencës: dëshirën për normalitet, për t’i ruajtur ritualet personale edhe brenda një bote të përmbysur nga dhuna dhe frika. Gjithsesi, kërkesa për të sjellë një send kaq simbolik dhe i pashkak strategjik në një moment kur çdo lëvizje jashtë bunkerit duhej të ishte e matur dhe e arsyetuar me kujdes të jashtëzakonshëm, paraqiste një shkëputje nga logjika e mbijetesës.

Kjo ngjarje, ndonëse në thelb private dhe spontane, nxjerr në pah tensionin mes dëshirës për të ruajtur identitetin personal dhe nevojës për disiplinë ekstreme në rrethanat e konspiracionit. Për më tepër, ajo do të shërbente si pikënisje për zhvillime të padëshiruara që do të çonin në zbulimin e vendstrehimit dhe në përshkallëzimin e veprimeve shtypëse nga ana e autoriteteve jugosllave. Prandaj, ky moment na fton të reflektojmë mbi ndjeshmërinë e jashtëzakonshme që kërkon veprimtaria ilegale dhe mbi mënyrën se si edhe aktet më të vogla dhe të padëmshme në pamje të parë, mund të rezultojnë vendimtare në kontekstet e përndjekjes politike dhe represionit të organizuar.

Asllan Maksuti-Dërmaku, ndonëse vetëm tetëmbëdhjetë vjeç, kishte dëshmuar një nivel të jashtëzakonshëm përgjegjësie dhe përkushtimi ndaj detyrës që kishte ndërmarrë në mbështetje të grupit ilegalist të strehuar në bunker. Pavarësisht moshës së tij të re, ai ishte treguar tepër i ndërgjegjshëm për rëndësinë e rolit që luante si hallkë lidhëse mes rezistencës dhe realitetit të jashtëm, duke vepruar me përpikëri dhe me ndjenjë të lartë besnikërie.

Kur Shaip Biçku i dha porosinë për të shkuar në Hogosht për të marrë kutinë e duhanit prej vëllait të tij, Asllani e pranoi këtë detyrë me një ndjenjë të thellë përgjegjësie, pa e vënë në diskutim arsyeshmërinë strategjike të saj. Të nesërmen, i bindur se po vepronte në përputhje me amanetin dhe besimin e dhënë, ai niset për ta përmbushur misionin. Gjatë rrugës, ai u takua me djalin e hallës, Rrustem Vranjen, të cilit i tregoi qëllimin e udhëtimit dhe emrin e personit që duhej të takonte – Rexhep Biçkun. Në këtë akt rrëfimi, ndonëse i bërë me sinqeritet dhe brenda një marrëdhënieje farefisnore të afërt, zbulohet një tension i brendshëm mes nevojës për të ndarë barrën e misionit dhe rrezikut që paraqet ekspozimi i informacionit konspirativ.

Rrustemi, që në atë kohë shërbente si korrier në Këshillin Komunal të Hogoshtit, pra në një pozicion të lidhur me strukturat administrative dhe për rrjedhojë potencialisht të ekspozuar ndaj ndikimeve të pushtetit, nuk përfaqësonte rrezik të menjëhershëm në sytë e Asllanit. Besimi që ai kishte ndaj kushëririt të tij vinte si rezultat i lidhjeve të gjakut dhe të njohjes personale, duke anashkaluar ndoshta analizën e plotë të rrethanave politike dhe pozicionit institucional që mbante Rrustemi. Kjo sjellje, ndonëse e ndërtuar mbi një ndjenjë të natyrshme familjare, hedh dritë mbi kompleksitetin e marrëdhënieve të besimit në rrethana të tilla represive, ku kufiri ndërmjet mikut dhe rrezikut mund të jetë shumë i hollë dhe lehtësisht i tejkalueshëm.

Ky episod, përtej rëndësisë së tij narrative, përfaqëson një ilustrim të qartë të sfidave që përfshijnë veprimtarinë ilegale në kontekste ku strukturat shoqërore tradicionale (si familja, farefisi, komuniteti) ndërthuren me rrjete pushteti dhe mekanizma kontrolli politik. Asllani, si figurë e re, por me ideale të mëdha, përfaqëson brezin e atyre që, në përballje me shtypjen, vendosën të veprojnë – ndonëse ndonjëherë nën rrezikun e gabimeve që vijnë jo nga qëllimi, por nga mirëbesimi.

Në rrethana ku konspiracioni ishte thelbësor për mbijetesën e lëvizjes ilegale dhe ku çdo informacion i pakontrolluar mund të sillte pasoja fatale, zhvillohet një episod i rëndësishëm që pasqyron delikatesën e marrëdhënieve ndërpersonale dhe ndërlikimet që rrjedhin nga rrjedhja e informacioneve, qoftë edhe në mënyrë të tërthortë apo të pavetëdijshme.

Rrustem Vranja, duke vepruar me një lloj mjeshtërie të hollë dhe intuitë hetuese, e pyet kushëririn e tij, Asllanin, mbi mënyrën se si e njihte vëllain e Rexhep Biçkut – një pyetje që në pamje të parë mund të dukej e padëmshme, por që në fakt mbante potencialin për të zbuluar prapaskena të ndjeshme. Megjithatë, Asllani, i ndërgjegjshëm për rëndësinë e ruajtjes së sekretit dhe për implikimet që do të sillte zbulimi i lidhjeve me grupin e Gjon Serreqit, nuk zbardh asnjë të dhënë. Ai ruan qetësinë dhe nuk përmend as emrin e Shaip Biçkut, e as vendndodhjen e bunkerit, duke respektuar me përpikëri kodin e heshtjes që e kishte marrë përsipër.

Megjithatë, në mënyrë të pashmangshme, vetë fakti që një djalosh si Asllani, me lidhje të drejtpërdrejta me një figurë të përfshirë në rezistencë, shfaqet në kërkim të një kutie duhani nga vëllai i një ilegalisti, ngjall kureshtje dhe spekulime. Rrustemi, ndonëse nuk merr përgjigje konkrete nga Asllani, ndan përshtypjen e tij me të tjerët në Hogosht. Kjo “njohje” farefisnore dhe krejtësisht e interpretuar subjektivisht, përhapet shpejt në rrethin e komunitetit lokal, duke përfunduar në veshët e Sabri Vranjës – një funksionar i lartë në strukturat politike të kohës, anëtar i Këshillit dhe i Komitetit të Rrethit në Kamenicë.

Ky zhvillim na rikujton se në një sistem ku kontrolli politik shtrihej deri në rrjetet më të thella të shoqërisë, dhe ku çdo fjalë, çdo lëvizje, çdo takim kishte peshë të dyfishtë – një të dukshme dhe një të fshehur – përhapja e një lajmi të tillë, edhe i pasaktë apo i bazuar vetëm në supozime, mund të çonte në pasoja të pakthyeshme. Në këtë rast, përçimi i një informacioni të paplotë, të bazuar më shumë në intuitë sesa në fakt, nga një individ që nuk konsiderohej domosdoshmërisht keqdashës, e shndërroi një akt të thjeshtë dhe të padëmshëm në dukje në një hallkë të një zinxhiri ndëshkues.

Kësisoj, kjo ngjarje hedh dritë mbi mekanizmat e kontrollit social në kontekstin e pushtimit dhe diktaturës, si dhe mbi rreziqet që përfaqësonte edhe ndërveprimi më i vogël me figurat e përfshira në rezistencë. Në një realitet të tillë, mbijetesa e një ideali nuk varej vetëm nga armët apo veprimet e guximshme të atyre që luftonin në ilegalitet, por edhe nga maturia, diskrecioni dhe qëndrueshmëria e atyre që, qëndronin në periferi të saj, ndoshta pa qenë vetë të ndërgjegjshëm për peshën që mbartnin.

Pas përhapjes së informacionit në mënyrë të pakontrolluar në rrethin e Hogoshtit dhe përçimit të tij deri në strukturat e larta të pushtetit lokal, rrjedha e ngjarjeve mori një kthesë dramatike, duke aktivizuar mekanizmat represivë të shtetit. UDB-ja, shërbimi famëkeq i sigurimit jugosllav, u informua për rastin në degën e saj në Muqiverc dhe më datë 9 shkurt ndërmori një hap të menjëhershëm dhe brutal: arrestimin e Asllan Dërmakut, bariut të ri nga Shipashnica, tashmë të dyshuar për bashkëpunim me grupin ilegal të Gjon Serreqit.

Arrestimi u realizua nga shtabi lokal i UDB-së dhe Asllani u dërgua në stacionin e milicisë në Shipashnicë, ku iu nënshtrua dhunës çnjerëzore dhe torturave sistematike. Ajo që pasoi ishte një proces i pamëshirshëm i përpjekjes për ta thyer shpirtin dhe trupin e një të riu, i cili deri në ato çaste kishte mbajtur me dinjitet një barrë të rëndë morale e kombëtare. Dhuna e ushtruar ndaj tij nuk ishte vetëm individuale, por një përfaqësim i një mekanizmi shtetëror që synonte të shkatërronte çdo formë të qëndresës e çdo zë të pavarur që mund të guxonte të vepronte përtej kornizave të përcaktuara nga regjimi.

Lajmi për torturat ndaj Asllanit u përhap shpejt në rrethinën e tij, duke tronditur popullatën dhe duke hedhur hije të rënda mbi ata që kishin dijeni për përfshirjen e tij në ndihmë të grupit ilegal. Një nga të parët që u njoftua për arrestimin dhe trajtimin çnjerëzor të tij ishte pikërisht togeri Isa Dujaka – një figurë e ndërlikuar që mbante pozicionin zyrtar të komandirit të milicisë, por që njëkohësisht ishte i përfshirë në strukturat e fshehta të rezistencës, përmes lidhjes së tij me organizatën e NDSH-së.

Ndërgjegjësimi i Isa Dujakës për rrezikun që po afrohej ishte i menjëhershëm dhe i thellë. Ai e kuptoi me qartësi se, meqenëse Asllani po i afrohej fundit të fuqisë fizike, rrëfimi i tij ishte vetëm çështje kohe. Ishte se ai do të dorëzohej nën presionin e torturave të padurueshme, ose do të humbiste jetën brenda mureve të qelisë. Dhe në të dyja rastet, pozicioni i Dujakës do të zbulohej, duke e vendosur edhe vetë atë në objektivin e makinerisë shtypëse.

Por përtej llogarive personale dhe frikës për ekspozim, Dujaka përjetonte një dhimbje të thellë e të vërtetë për fatin e Asllanit – një djalosh i ri, i sinqertë dhe i përkushtuar, i cili pa mëdyshje kishte rrezikuar jetën për të mbrojtur ata që besonte. Kjo dhimbje nuk ishte vetëm emocionale, por edhe morale, ajo pasqyronte tragjedinë e individit që, në përpjekje për të bërë gjënë e duhur, përballet me brutalitetin e një sistemi që nuk njeh as mëshirë, as drejtësi.

Ngjarjet që rrodhën pas këtij momenti janë dëshmi e fortë për cenueshmërinë e atyre që zgjidhnin të vepronin me ndërgjegje në kohë terrori shtetëror. Në këtë rast, Asllani nuk ishte vetëm një viktimë e dhunës, por një emblemë e qëndresës etike, ndërsa Isa Dujaka përfaqëson kompleksitetin e atyre që përpiqeshin të balanconin mes detyrës zyrtare dhe përkushtimit ndaj lirisë së popullit të vet. Bashkë, ata shpërfaqin dimensionin njerëzor të një lëvizjeje që luftonte jo vetëm për çlirim politik, por edhe për dinjitet moral në një kohë të errët dhe mizore.

Në momentet kritike kur struktura e rezistencës po përballej me trysni të jashtëzakonshme dhe rrjeti i sigurisë po ngushtohej rreth tyre, informacioni mbi arrestimin dhe torturat ndaj Asllan Dërmakut arriti edhe tek grupi i ilegalëve të strehuar në bunker. Ky lajm tronditës dhe alarmues, që dëshmonte për rrjedhjen e informacioneve dhe për thellimin e operacioneve të UDB-së, krijoi një ndjenjë të menjëhershme rreziku te të strehuarit. Në mënyrë të organizuar dhe me vetëdije të plotë për pasojat, ata morën vendimin të braktisnin vendstrehimin, duke e ndarë grupin dhe duke u larguar në drejtime të ndryshme për të shmangur ndonjë bastisje të afërt dhe kapjen kolektive.

Ky vendim, ndonëse i dhimbshëm dhe me pasoja për strategjinë e qëndresës, dëshmonte për racionalitetin dhe refleksin e fortë mbijetese që karakterizonte lëvizjen ilegale shqiptare. Ikja nga bunkeri nënkuptonte jo vetëm prishjen e përkohshme të bazës së tyre të sigurisë, por edhe vendosjen e një distance strategjike midis tyre, për të reduktuar rrezikun e zbulimit të të gjithë rrjetit.

Nga ana tjetër, në sferën tjetër të ngjarjeve, zhvillohet një tjetër akt kompleks dhe i fshehtë. Isa Dujaka, një nga funksionarët në shërbimin policor, informohet për arrestimin e Asllanit dhe shfaq dëshirën të hyjë në qelinë ku mbahej ai, me arsyetimin e dhunës së mëtejme ndaj tij. Këtë kërkesë e artikulon me një mjeshtri të hollë psikologjike, duke e paraqitur si pjesë të "detyrës" së tij, ndërsa në realitet qëllimi ishte krejt tjetër – të krijonte një moment të shkurtër komunikimi për të ndërhyrë në rrjedhën e ngjarjeve.

Vijon