Sabile Basha: Lëvizja ilegale patriotike shqiptare në Kosovë, 1945–1990 (50)

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

NDËRTIMI I BUNKERIT TË GJON SERREQIT NË SHIPASHNICË (50)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Pasi grupi i përkushtuar rreth Gjon Serreqit mbeti i konsoliduar dhe i reduktuar në një numër të vogël, por të besueshëm, u hodh hapi i radhës në funksion të sigurimit të ekzistencës fizike dhe vijueshmërisë së veprimtarisë së tyre ilegale- ndërtimi i një bunkeri për strehim. Ky vendim nuk ishte thjesht i diktuar nga nevoja për mbrojtje fizike, por një akt strategjik që pasqyronte nivelin e lartë të ndërgjegjësimit për rëndësinë e mbijetesës strukturore dhe konspirative në rrethana jashtëzakonisht të rrezikshme.

Bunkeri nuk përfytyrohej si një strehë e përkohshme, por si një hapësirë funksionale dhe e qëndrueshme ku grupi do të mund të organizonte jetën e tij politike, të ruante dokumente, të përgatitej për aksione dhe, mbi të gjitha, të qëndronte larg syve të pushtetit, i cili ishte në kërkim të pandërprerë të kundërshtarëve politikë. Vendimi për ngritjen e një strukture të tillë fizike nënkuptonte njëkohësisht edhe një nivel të lartë disipline organizative dhe aftësie për planifikim afatgjatë.

Megjithatë, para se të fillonte ndërtimi i bunkerit, Gjon Serreqi dhe bashkëveprimtarët e tij ndërmorën një studim të detajuar të terrenit, duke analizuar me kujdes çdo aspekt që lidhej me përshtatshmërinë strategjike dhe mbrojtëse të vendndodhjes. Kjo analizë përfshinte jo vetëm faktorët natyrorë si mbulimi i pyllëzuar, qasja e kufizuar dhe mundësitë për fshehje, por edhe konsiderata të tilla si afërsia me burime uji, rrugët e tërheqjes, distanca nga shtëpitë e fshatarëve dhe mundësia për të operuar pa u vënë re.

Ky veprim pasqyronte një qasje të mirëfilltë metodologjike dhe tregon se veprimtaria ilegale nuk mbështetej në improvizim, por në vendimmarrje të menduara mirë, të ndërtuara mbi analizë racionale dhe planifikim pragmatik. Bunkeri, në këtë kuptim, nuk ishte vetëm një strukturë fizike mbijetese, por simbol i vendosmërisë për të rezistuar dhe për të krijuar një pikë reference të qëndrueshme për organizimin e mëtejshëm politik.

Në një analizë më të thelluar, ky akt nënvizon edhe dimensionin ideologjik të lëvizjes. Qëndresa ndaj pushtetit nuk kufizohej në aksione spontane, por institucionalizohej në forma konkrete që synonin vazhdimësinë e veprimit. Përmes ngritjes së bunkerëve si qendra të veprimit të fshehtë, lëvizja ilegale shqiptare në Kosovë ndërtonte një arkitekturë të vetën të qëndresës, që mbështetej njëkohësisht në forcën e vullnetit dhe në disiplinën e mendimit strategjik.

Në rrethanat e veprimit të organizuar ilegal dhe në një klimë të ashpër përndjekjeje politike, vendimmarrja për ndërtimin e një bunkeri nuk ishte thjesht çështje teknike, por një akt me peshë strategjike dhe konspirative. Që në fazën fillestare të planifikimit, ishte e qartë se zgjedhja e vendit ku do të ndërtohej bunkeri duhej të udhëhiqej nga kritere të rrepta sigurie, funksionaliteti dhe vëzhgueshmërie.

Së pari, u theksua domosdoshmëria që ai të pozicionohej në një vend të fshehtë, që nuk binte në sy dhe që nuk zgjonte dyshime as nga kalimtarët rastësorë, e as nga ndonjë element armiqësor i infiltruar. Kjo fshehtësi vizuale ishte jetike për të ruajtur jo vetëm jetën e atyre që do të strehoheshin aty, por edhe për të mbrojtur rrjetin e tërë të veprimtarëve të angazhuar në lëvizjen ilegale. Por përtej izolimit vizual, vendi i bunkerit duhej të përmbushte një kusht tjetër të rëndësishëm, të ofronte një pamje të qartë dhe të gjerë mbi hapësirat përreth, veçanërisht mbi ato zona ku mund të vëreheshin lëvizjet e njerëzve apo patrullimet e forcave të milicisë.

Këto kritere tregonin se bunkeri nuk do të ishte një vend që shërbente vetëm për strehim, por një pikë vëzhgimi dhe mbikëqyrjeje, që do të mundësonte marrjen e informacioneve të drejtpërdrejta për lëvizjet në terren dhe shmangien në kohë të ndonjë rreziku të papritur. Po ashtu, afërsia me burimet natyrore të ujit përbënte një kriter tjetër themelor, duke qenë se mungesa e ujit do ta bënte të pamundur qëndrimin e zgjatur dhe do të rrezikonte vetë qëllimin e ngritjes së bunkerit. Prania e pyjeve dhe terrenit malor gjithashtu përbënte një avantazh të dyfishtë, siguronte një mbulesë natyrore për fshehje dhe ofronte mundësi të shumta për tërheqje dhe lëvizje të lirë në rast rreziku.

Pas shqyrtimit të të gjithë këtyre faktorëve, u vendos që bunkeri të ndërtohej në zonën malore të Shipashnicës, një territor që i përmbushte me përpikëri të gjitha kërkesat strategjike dhe mbrojtëse të ngritura nga grupi i Gjon Serreqit. Ndërtimi i bunkerit, pavarësisht kushteve të vështira, përfundoi brenda një afati jashtëzakonisht të shkurtër – vetëm pesë ditë – gjë që dëshmon jo vetëm për mobilizimin dhe vendosmërinë e grupit, por edhe për shkallën e organizimit të tyre në terren.

Në analizë të fundit, ndërtimi i këtij bunkeri nuk mund të kuptohet thjesht si një veprim teknik, por si një akt politik me peshë të madhe simbolike dhe praktike, një përpjekje për të krijuar një hapësirë të qëndrueshme mbijetese dhe organizimi, një vatër rezistence e fshehur në zemër të natyrës, që synonte të garantonte vazhdimësinë e veprimtarisë kombëtare përballë një shteti që synonte shuarjen e çdo zëri kundërshtues.

Pasi përfundoi ndërtimi i bunkerit në malet e Shipashnicës, grupi i Gjon Serreqit u vendos aty në mënyrë të përhershme, me një strategji të qartë: të ruanin fshehtësinë absolute dhe të minimizonin çdo kontakt me botën e jashtme. Qëllimi nuk ishte thjesht të strehoheshin, por të krijonin një qendër konspirative të sigurt, ku aktiviteti i tyre do të mbetej i padukshëm për strukturat shtetërore dhe për banorët e zakonshëm të fshatrave përreth. Në këtë mënyrë, u vendos që të shmangnin lëvizjet nëpër fshatra dhe të mos krijonin asnjë gjurmë që do të mund të çonte në zbulimin e tyre. Strategjia e qëndrueshmërisë dhe vetë-mjaftueshmërisë në kushte të ashpra ilegale u bë bosht i veprimit të tyre.

Në funksion të kësaj strategjie, grupi mori një vendim të rëndësishëm logjistik, të sigurohej me rezerva ushqimore të mjaftueshme për të përballuar dimrin pa pasur nevojë të dilte nga bunkeri. U kërkua që secili nga anëtarët e grupit që kishte familje në fshatrat përreth të kontribuonte me nga 100 kilogramë miell. Ky veprim përveç funksionit praktik, kishte edhe një dimension simbolik të fortë, përfshirjen e heshtur të familjeve dhe popullsisë lokale në rezistencë, përmes mbështetjes materiale dhe morale të të arratisurve. Kjo mbështetje në natyrë ishte forma më diskrete dhe më e sigurt e solidaritetit.

Kontributet konkrete nuk vonuan të realizoheshin. Taip Selimi, Hamdi Beha dhe Ban Bojku sollën secili nga 100 kilogramë miell, duke përmbushur detyrimin e tyre ndaj grupit dhe kauzës. Edhe Shaip Biçku, i cili më herët ishte larguar nga grupi, vendosi të rikthehej dhe të kontribuonte me të njëjtën sasi, gjë që dëshmon për një rimendim dhe riangazhim të tij në lëvizje. Për më tepër, Komiteti i Tërrnocit, si strukturë mbështetëse, kontribuoi me 140 kilogramë të tjera miell, duke dëshmuar për ekzistencën e një rrjeti të organizuar solidariteti dhe logjistike ilegale.

Në total, grupi kishte në dispozicion 650 kilogramë miell, një sasi që konsiderohej e mjaftueshme për të përballuar muajt e ftohtë të dimrit. Përveç kësaj, në rezervat e tyre përfshiheshin edhe disa kilogramë fasule, që do të plotësonin nevojat themelore ushqimore. Ky organizim i kujdesshëm ushqimor dëshmon për një nivel të lartë të planifikimit strategjik dhe përkushtimit kolektiv. Ata nuk ishin thjesht të arratisur që kërkonin mbijetesë, por një grup i strukturuar që vepronte në mënyrë të organizuar, me vetëdije të plotë për rëndësinë e ruajtjes së vetvetes dhe të vijueshmërisë së veprimtarisë politike edhe në rrethana të skajshme.

Në këtë mënyrë, bunkeri u shndërrua në një qendër jetese kolektive, të ndërtuar mbi bazën e disiplinës, solidaritetit dhe sakrificës – një mikrobotë e rezistencës shqiptare ndaj pushtetit që përpiqej ta fshinte çdo formë të mendimit të lirë dhe të organizimit kombëtar.

Ndërtimi i bunkerit të Gjon Serreqit në malet e Shipashnicës së Epërme u realizua në përputhje të rreptë me udhëzimet dhe standardet që vetë ata i kishin përcaktuar, duke reflektuar jo vetëm mendjemprehtësinë strategjike të tij, por edhe qasjen e disiplinuar dhe sistematike në organizimin e veprimtarisë ilegale. Bunkeri nuk ishte produkt i një ndërtimi spontan apo i përkohshëm, por një strukturë e ndërtuar me një logjikë të qartë mbrojtjeje, funksionaliteti dhe konspiracioni. Në këtë kuptim, ai nuk përfaqësonte thjesht një strehë fizike, por një mjedis të organizuar në mënyrë të tillë që të shërbente si qendër operative për veprimtarinë e rezistencës.

Vendndodhja e tij ishte zgjedhur me kujdes të jashtëzakonshëm: i ngritur në rrëzë të malit, në territorin e Shipashnicës së Epërme, në një distancë ajrore prej rreth 1500 metrash nga stacioni i milicisë, bunkeri kishte një pozicion të tillë që e bënte të vështirë për t'u zbuluar, por të lehtë për të monitoruar zonën përreth. Kjo distancë, edhe pse relativisht e afërt, nuk komprometonte sigurinë, për shkak të vendosjes së tij në një terren të mbuluar dhe të fshehtë, që përjashtonte çdo vëzhgueshmëri të drejtpërdrejtë.

Një aspekt veçanërisht i rëndësishëm i projektimit të bunkerit ishte dalja e tij e padukshme – një element kyç për sigurinë e grupit. Kjo dalje sekrete siguronte një rrugë të fshehtë ikjeje në rast të ndonjë sulmi të papritur apo rreziku të afërt, pa ekspozuar asnjëherë vendndodhjen e saktë të bunkerit apo lëvizjet e brendshme të grupit. Ky element pasqyron një vetëdije të lartë për rrezikun dhe nevojën për fleksibilitet operacional në kushtet e jetës në ilegalitet.

Sa i përket dimensioneve të brendshme, bunkeri ishte ndërtuar në mënyrë që të ofronte hapësirë të mjaftueshme për një grup të vogël, pa u bërë i rëndë për terrenin apo i lehtë për t’u diktuar nga jashtë. Me madhësi të përafërt me një odë tradicionale shqiptare, i aftë të strehojë rreth 12 deri në 13 persona, ai ishte konceptuar si një hapësirë jetese kolektive, ku çdo detaj – nga lartësia e tavanit, e përshtatur për një individ me shtat mesatar, deri te organizimi i brendshëm – ishte në funksion të qëndrueshmërisë dhe vetë-mjaftueshmërisë.

Sot, vendndodhja e këtij bunkeri, që ende ndodhen gjurmët e tij, ende mbartin kujtesën e një përpjekjeje të jashtëzakonshme për mbijetesë, për organizim të qëndresës kombëtare dhe për ruajtjen e identitetit në rrethana ekstreme represioni. Ky vend, tashmë pjesë e kujtesës kolektive, është dëshmi e gjallë e mendimit të strukturuar politik dhe të përkushtimit të palëkundur të figurave si Gjon Serreqi, të cilët e panë qëndresën jo si një akt të vetëm heroik, por si një proces të vazhdueshëm, të organizuar dhe të mbështetur në vizion afatgjatë.

Ndërtimi dhe funksionalizimi i bunkerit të Gjon Serreqit në malet e Shipashnicës së Epërme nuk përfaqësonte vetëm një akt mbijetese fizike, por një manifestim të planifikimit të hollësishëm teknik dhe të mendimit strategjik të zhvilluar në kushte të jashtëzakonshme konspirative. Një ndër aspektet më domethënëse të këtij planifikimi ishte sistemi i ngrohjes dhe përgatitjes së ushqimit, i konceptuar në mënyrë të tillë që të ruante sigurinë maksimale, të minimizonte rrezikun e zbulimit dhe njëkohësisht të përmbushte nevojat themelore të jetesës së përbashkët në kushte ilegale.

Në ballin e brendshëm të bunkerit ishte vendosur oxhaku – një element i përhershëm në arkitekturën tradicionale shqiptare, por që këtu kishte një funksion krejtësisht të veçantë dhe një konstruksion të përshtatur për rrethanat e jashtëligjshme të jetesës. Sistemi i nxjerrjes së tymit ishte projektuar me kujdes të jashtëzakonshëm: në vend që të dilte drejt për drejt nga oxhaku, tymi kalonte përmes një qynke të gjatë që ishte fshehur nën dhe, duke u larguar në mënyrë të padukshme nga vendndodhja reale e bunkerit. Ky detaj teknik e reduktonte ndjeshëm mundësinë e lokalizimit të vendstrehimit nga strukturat shtetërore represive, të cilat përdornin çdo shenjë fizike si pikë orientimi për kapjen e të arratisurve.

Oxhaku ndizej ekskluzivisht gjatë orëve të natës – një vendim i qëllimshëm dhe strategjik. Pikërisht në ato orë përgatitej ushqimi ditor dhe piqej buka, ndërsa errësira shërbente si mburojë natyrore ndaj çdo syri vëzhgues. Ky rregull, i pashkruar por i rreptë, përbënte një komponent të rëndësishëm të disiplinës së brendshme të grupit dhe të vetë mbijetesës së tij.

Një pjesë e thëngjillit që krijohej gjatë natës ndahej dhe ruhej me kujdes për përdorim gjatë ditës, veçanërisht për ngrohjen e hapësirës së brendshme të bunkerit dhe për përgatitjen e ushqimit në mangall. Kjo zgjidhje praktike kishte për qëllim të shmangte çdo nevojë për ndezje të zjarrit gjatë ditës, duke eliminuar çdo rrezik që lidhej me daljen e tymit në dritë të diellit. Në këtë mënyrë, thëngjilli bëhej jo vetëm burim nxehtësie, por edhe mjet mbijetese të heshtur në një botë të ngujuar e të kërcënuar nga çdo lëvizje e panevojshme.

Ky sistem ngrohjeje dhe ushqimi, i projektuar dhe i zbatuar me përpikëri, dëshmon për nivelin e lartë të organizimit dhe përkushtimit të pjesëtarëve të grupit të Gjon Serreqit. Ai pasqyron se edhe në kushtet më të rënda të izolimit dhe përndjekjes, rezistenca shqiptare zhvillohej jo vetëm mbi bazën e idealit, por edhe mbi një mendësi praktike, efikase dhe inteligjente që synonte të harmonizonte mbijetesën fizike me qëndrueshmërinë politike dhe morale. Bunkeri nuk ishte thjesht një strukturë mbrojtjeje, por një qendër jetese që funksiononte si organizëm i gjallë – i disiplinuar, i menduar dhe i vetëdijshëm për rolin e tij në historinë e qëndresës.

Rrethimi i bunkerit të ngritur në malet e Shipashnicës së Epërme ishte konceptuar dhe realizuar me një vëmendje të veçantë ndaj mbrojtjes natyrore dhe artificiale, duke kombinuar zgjuarsinë e njeriut me avantazhet që ofronte terreni. Bunkeri, edhe pse i vendosur në një pozicion të fshehtë, nuk mbështetej vetëm në izolimin fizik, por në një sistem të tërë mbrojtës, që përbënte një strukturë të menduar mirë për të përballuar çdo rrezik të mundshëm nga armiku.

Në mjedisin përreth, mbizotëronin drurë të ulët, por të dendur, që krijonin një perde të natyrshme pamore dhe ndihmonin në fshehjen e objektit nga vëzhgimi ajror apo nga vrojtimi tokësor. Ky mbulim natyror nuk kishte vetëm funksion estetik apo ekologjik, por shërbente si një komponent i rëndësishëm i mbrojtjes konspirative të vendstrehimit. Pranë bunkerit kalonte edhe një përrua (prroskë), burim i mundshëm uji, por edhe element që i shtonte dinamikën natyrore të vendndodhjes, duke e bërë më të vështirë për syrin e jashtëm të dallonte një strukturë të ndërtuar aty.

Në hyrje të bunkerit ishte ngritur një mur me gurë – një mur i vogël mbrojtës që, përveç funksionit të tij si mbrojtje fizike, mund të shërbente edhe si pozicion për pusi në rast sulmi të befasishëm. Ky element ishte pjesë e një sistemi më të gjerë mbrojtës që përfshinte edhe hyrjen e bunkerit, e cila nuk ishte e drejtpërdrejtë, por vendosur në fund të një kanali zigzag, të ndërtuar me qëllim specifik strategjik. Ky kanal i përthyer, me kahe të ndërprera, mundësonte jo vetëm hyrje të fshehtë dhe të sigurt për anëtarët e grupit, por edhe shërbente si korridor mbrojtës në rast të një përballjeje të armatosur. Nga ky pozicion, grupi mund të vendoste pusinë e tij në drejtim të fushës së hapur përballë bunkerit, përkatësisht në drejtim të Stacionit të Milicisë së Shipashnicës, që ndodhej përballë në vijë ajrore.

Mbështetjen më të fuqishme mbrojtëse bunkeri e kishte në pjesën e pasme, ku mbështetej drejtpërdrejt në trupin masiv të malit të Shipashnicës. Ky varg malor i dendur dhe i pakalueshëm vazhdonte pandërprerë deri në zonën e Gurit të Zi në Desivojcë, duke ofruar një mburojë natyrore pothuajse të pakalueshme nga mbrapa. Ky konfigurim topografik jo vetëm që siguronte mbrojtje fizike, por edhe mundësi për tërheqje strategjike nëse rreziku vinte nga përpara.

Në tërësi, pozicionimi dhe fortifikimi i bunkerit pasqyron një koncept mbrojtjeje të avancuar për kushtet e kohës, të ndërtuar mbi tre parime themelore: fshehje, kontroll të terrenit dhe mundësi për mbrojtje aktive. Ai nuk ishte vetëm një hapësirë strehimi, por një nyje mbijetese dhe rezistence, ku çdo detaj – nga shkurret, prroska dhe gurët, e deri te kanalet e përthyera – ishin pjesë e një logjike të ndërgjegjshme për t’i mbijetuar represionit dhe për të vazhduar qëndresën. Kësisoj, bunkeri i Gjon Serreqit përfaqëson jo vetëm një strukturë materiale, por një arkitekturë të qëndresës së organizuar, të menduar dhe të skalitur në thellësitë e natyrës dhe të idealit.

Nga burimet e hetuesisë që lidhen me procesin penal ndaj pjesëtarëve të grupit të Gjon Serreqit, të cilët ishin strehuar në bunkerin e ndërtuar në zonën malore të Shipashnicës së Epërme gjatë periudhës, fundi i tetorit 1946 deri më 10 shkurt 1947, del qartë se aktiviteti i grupit karakterizohej nga një diskrecion i skajshëm dhe një izolim i vetëdijshëm nga rrethina. Këto të dhëna, të nxjerra nga materialet hetimore që mbajnë natyrën e një dokumentacioni zyrtar dhe që mbështeten në dëshmitë e anëtarëve të kapur më vonë, ofrojnë një pasqyrë të qartë të natyrës së jetës ilegale dhe të kujdesit të vazhdueshëm për ruajtjen e fshehtësisë operative.

Sipas dëshmisë së Osman Abazit, një ndër bashkëveprimtarët më të afërt të Gjonit, grupi kishte ndjekur një qasje të qëllimshme të izolimit, duke shmangur çdo kontakt të drejtpërdrejtë me banorët lokalë apo me rrjetin e veprimtarëve të Lëvizjes për Lirimin e Tokave Shqiptare (LpLTSH). Ai deklaron në mënyrë kategorike: “Askush nga fshatrat e afërt të këtij mali nuk ka ditur për ne dhe me askënd nuk kemi qenë të lidhur”. Ky konstatim tregon për shkallën e lartë të konspiracionit që ishte mbajtur, një konspiracion që nuk buronte vetëm nga frika e kapjes, por nga një vetëdije e thellë për rrezikun që përbënte edhe informimi më i vogël për ekzistencën e bunkerit.

Megjithatë, edhe në rrethanat më të kontrolluara, nuk mund të shmangeshin plotësisht kontaktet me botën e jashtme. Një përjashtim i vetëm është regjistruar në hetuesi: kontakti me bariun lokal Asllan Maksut Dërmeku (1926–1985), banor i Shipashnicës, i cili, krejt rastësisht, duke çuar dhitë e fshatit në kullotë, kishte ndeshur në vendndodhjen e bunkerit – dhe kjo, sipas dëshmive, kishte ndodhur rreth një muaj pas përfundimit të ndërtimit të tij. Kjo rrethanë, sado e rastësishme, dëshmon për faktin se edhe në kushtet më të skajshme të izolimit, mundësia e ekspozimit nuk mund të përjashtohej plotësisht.

E gjithë kjo periudhë dëshmon për një përpjekje të vazhdueshme për të ruajtur konspiracionin, për të mbijetuar në një klimë të egër represive dhe për të organizuar qëndresën në kushte të izolimit ekstrem. Strategjia e veprimit të kufizuar, kontaktet minimale dhe vetë-mjaftueshmëria absolute nuk ishin shprehje të mbylljes, por forma të domosdoshme mbijetese në një realitet ku çdo informacion i rrjedhur mund të sillte pasoja fatale. Bunkeri i Gjon Serreqit, në këtë prizëm, nuk është vetëm një simbol fizik i rezistencës, por edhe një ilustrim konkret i filozofisë së jetës në ilegalitet – të mbështetur në disiplinë, vetëkontroll dhe përkushtim të plotë ndaj idealit.