Sabile Basha: Lëvizja ilegale patriotike shqiptare në Kosovë, 1945–1990 (49)

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

BUNKERI I GJON SERREQIT (49)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Formimi i Komitetit Lokal të NDSH-së në fshatin Shipashnicë e Epërme

Pas mbërritjes në anën e Kamenicës, Gjon Serreqi e vlerëson të domosdoshme të vizitojë një nga ish-nxënësit e tij më të afërt, Ismet Dërmakun, i cili jetonte në fshatin Shipashnicë e Epërme. Ky veprim nuk ishte i rastësishëm, por një shprehje e lidhjes së ngushtë që Gjoni ruante me njerëzit që kishte ndikuar përmes arsimit dhe veprimtarisë së tij atdhetare. Siç ishte tashmë traditë për figurën e tij, ai pritet me përzemërsi e mikpritje në familjen Dërmaku, ku ndarja e të mirave të shtëpisë bëhej pa kursim – një dëshmi e respektit të thellë që gëzonte në mesin e popullit.

Gjatë qëndrimit të tij, Serreqi vëren me mprehtësi gjendjen sociale e politike që mbretëronte në fshat. I vetëdijshëm për potencialin që mbante bashkimi i njerëzve përballë sfidave të kohës, ai merr iniciativën për të propozuar themelimin e një komiteti lokal, të përbërë nga bashkëfshatarët e Ismetit. Kjo përpjekje, në thelb, synonte krijimin e një strukture organizative që do të shërbente si kanal për koordinimin e veprimtarisë kombëtare dhe ngritjen e vetëdijes qytetare në mesin e popullsisë vendase.

Megjithatë, sipas të dhënave të ruajtura në dokumentet e UDB-së, ky komitet nuk arriti të marrë funksionalitetin e synuar. Sipas burimeve të këtyre strukturave shtetërore represive, iniciativa nuk u konkretizua në një organizim efektiv. Kjo gjendje mund të interpretohet si pasojë e rrethanave të vështira politike të kohës, të cilat e pengonin çdo përpjekje për vetorganizim të shqiptarëve në hapësirat jashtë kontrollit të drejtpërdrejtë të pushtetit jugosllav.

Kësisoj, ndonëse iniciativa e Gjon Serreqit reflektonte një përkushtim të thellë për çështjen kombëtare dhe nevojën për strukturim të jetës shoqërore në frymën e rezistencës dhe ndërgjegjësimit kolektiv, ajo përballej me vështirësi që e tejkalonin vullnetin individual apo përkushtimin lokal. Megjithatë, kjo përpjekje mbetet një dëshmi tjetër e rolit të Gjon Serreqit si figurë që nuk qëndronte indiferent përballë realitetit, por që përpiqej të ndikonte në të përmes angazhimit konkret dhe ideve organizative.

Pas një qëndrimi disa ditor në Shipashnicë të Epërme, pas dy apo tre ditësh, u bë e qartë nevoja që Gjon Serreqi të zhvendosej në fshatin Tërrnocë, me qëllim të riorganizimit të Komitetit lokal në këtë zonë. Kjo lëvizje nuk ishte vetëm një veprim i zakonshëm në kuadër të aktiviteteve të tij politike dhe organizative, por një pjesë e një strategjie më të gjerë për forcimin e rrjetit të strukturave ilegale në pjesën lindore të Kosovës, në një periudhë kur përpjekjet për organizim kombëtar shqiptar zhvilloheshin nën trysninë e shtetit represiv jugosllav.

Për të siguruar lëvizjen dhe për të shmangur rreziqet e mundshme, Gjoni shoqërohet nga bashkëveprimtari i tij Osman Abazi dhe përcillet nga dy policë, Muharrem Alia dhe Alush Zeneli, të caktuar për këtë mision nga Isa Dujaka. Gjatë kësaj kohe, në rrjedhën e zhvillimeve, në Prishtinë kthehet edhe një nga nxënësit më të përkushtuar të Gjonit, Ismet Dërmaku, i cili menjëherë i bashkohet grupit në udhëtimin drejt Tërrnocit. Kjo dëshmon për lidhjen e fortë që Serreqi kishte krijuar me gjeneratën e re dhe për besnikërinë që ata ruanin ndaj vizionit të tij politik dhe kombëtar.

Në Tërrnocë, Gjon Serreqi qëndron për më shumë se dhjetë ditë, duke punuar për riorganizimin e strukturave ilegale dhe për konsolidimin e frymës së rezistencës. Qëndrimi i tij atje nuk kishte karakter vetëm simbolik, por ishte i përqendruar në rimëkëmbjen e një rrjeti të dëmtuar nga persekutimi dhe shpërbërja graduale që po ndodhte në disa zona.

Pas përfundimit të këtij misioni, ai kthehet përsëri në anën e Kamenicës, duke vazhduar rrugëtimin e tij me një bashkudhëtar të ri – Lamë Breznicën – i cili për më shumë se një vit kishte jetuar në kushte të vështira ilegale. Kjo bashkëngjitje nuk ishte vetëm një akt simbolik bashkimi, por edhe një shenjë se fryma e qëndresës dhe përkushtimi për çështjen kombëtare nuk ishte shuar, pavarësisht rrethanave të vështira.

Në këtë etapë të angazhimit të tij, Gjon Serreqi merr një vendim të rëndësishëm, të organizojë një takim me pjesëtarët e strukturave ilegale në këtë anë, duke synuar krijimin e një koordinimi më të thelluar dhe forcimin e veprimtarisë kolektive. Ky vendim dëshmon për largpamësinë dhe vendosmërinë e tij për të ndërtuar një rezistencë të qëndrueshme, e cila mbështetej në organizim të mirëfilltë, në besim të ndërsjellë dhe në përkushtim të pakushtëzuar ndaj çështjes shqiptare.

Kjo periudhë e jetës dhe veprimtarisë së Gjon Serreqit paraqet një fazë tejet dinamike të angazhimit të tij, ku çdo veprim dhe vendim është i lidhur me sfida konkrete, por edhe me përpjekje të qarta për të ndërtuar një arkitekturë politike të qëndresës në terren. Ajo pasqyron rolin e tij jo vetëm si ideolog dhe organizator, por edhe si figurë që kishte aftësinë për të mobilizuar, për të frymëzuar dhe për të krijuar lidhje të qëndrueshme në funksion të një ideali të përbashkët.

Kuvendi i të arratisurve

Më datat 20 dhe 21 tetor të vitit 1946, në një kontekst të rënduar politik dhe në kushte tejet të vështira ilegale, do të mbahej një nga mbledhjet më të rëndësishme të organizimit të rezistencës shqiptare kundër regjimit komunist jugosllav. Ky kuvend i të arratisurve u zhvillua në një vend të njohur për konspiracionin dhe rëndësinë strategjike të tij, te vendi i quajtur “Te mulliri i Bajramit”, i vendosur në zemër të maleve të rajonit të Breznicës. Vetë zgjedhja e kësaj zone për të zhvilluar takimin flet për domosdoshmërinë e fshehtësisë dhe mbrojtjes që kërkonte organizimi politik shqiptar në kushtet e pas Luftës së Dytë Botërore, në një realitet ku çdo formë e kundërshtimit konsiderohej krim nga aparati represiv i shtetit.

Ky kuvend përfaqësonte jo vetëm një takim të radhës mes të përndjekurve politikë, por një moment kulmor të reflektimit strategjik dhe organizimit të mëtejshëm të veprimtarisë ilegale. Në të morën pjesë figura kyçe të rezistencës shqiptare në Kosovë, emra që përfaqësonin jo vetëm guximin individual, por edhe përkushtimin kolektiv për çështjen kombëtare. Gjon Serreqi, si mendje e spikatur dhe udhëheqës me vizion të qartë politik, ishte i pranishëm dhe luante rol qendror në orientimin ideor dhe organizativ të këtij takimi. Bashkë me të ishin edhe bashkëveprimtarët e tij të afërt: Osman Abazi (i njohur si Osmani), Lamë Breznica – simbol i qëndresës së gjatë në ilegalitet, si dhe Xhepë Shipashnica dhe Taip Dajkoci – të cilët përfaqësonin hallka të rëndësishme të organizimit në terren.

Gjithashtu, pjesëmarrës ishin edhe figura si Mehmet Toponica dhe Shaip Biçku, të cilët përfaqësonin zona të tjera të Kosovës lindore, si dhe Hasan Shipashnica dhe Januz Magura (Dazhnica), që e përforconin karakterin përfaqësues të kuvendit. Pjesëmarrja e vëllezërve Hamdi dhe Musli Beha, si dhe Ban e Hasan Bojkut nga Muçiverci, e zgjeronte rrethin e këtij takimi në një hapësirë më të gjerë gjeografike dhe njerëzore, duke treguar se kjo lëvizje nuk ishte e fragmentuar, por e ndërlidhur përmes një strukture të menduar mirë. I pranishëm ishte edhe Xhafer Zhunica, një tjetër dëshmitar i angazhimit të palëkundur ndaj idealeve kombëtare.

Ky kuvend shënon një moment të rëndësishëm në përpjekjet për të krijuar një kohezion më të madh mes pjesëtarëve të organizatave ilegale shqiptare, për të ndarë informacione, për të ndërtuar strategji të përbashkëta dhe për të koordinuar veprimet në kushtet e represionit të ashpër politik. Ai dëshmon qartë se, pavarësisht rrethanave të papërshtatshme dhe rrezikut permanent për jetën, ekzistonte një vullnet i pathyeshëm për të mbrojtur identitetin, të drejtat dhe dinjitetin e shqiptarëve në Jugosllavi.

Në një këndvështrim më të gjerë historik, ky kuvend nuk mund të shihet vetëm si një episod i veçuar i qëndresës shqiptare, por si pjesë e një zinxhiri të qëndrueshëm rezistence që nisi qysh me përfundimin e luftës dhe vazhdoi për dekada me radhë, duke krijuar bazat për ndërgjegjësimin kombëtar dhe lëvizjet e mëvonshme për liri dhe vetëvendosje. Kuvendet e tilla, të mbajtura larg syve të pushtetit dhe në zemër të natyrës, do të mbeten gurë themeltarë në historinë e rezistencës shqiptare dhe në kujtesën kolektive të një populli që nuk reshti së ëndërruari për liri.

Para se të niste zyrtarisht punimet kuvendi i të arratisurve në malet e Breznicës, Gjon Serreqi, si figurë udhëheqëse me përvojë dhe vizion të qartë politik, ndërmori një veprim vendimtar që pasqyronte seriozitetin dhe karakterin strategjik të takimit. Duke qenë i vetëdijshëm për rrezikun që e shoqëronte çdo aktivitet të organizuar në rrethana ilegale dhe për rëndësinë e ruajtjes së konspiracionit, ai iu drejtua pjesëmarrësve me një kërkesë të prerë: të bënin të qartë pozicionin e tyre para se të fillonte diskutimi. Pyetja thelbësore që ai shtroi ishte: “Kush dëshiron të qëndrojë me mua dhe kush zgjedh të largohet?”. Kjo kërkesë nuk ishte thjesht test besnikërie, por një akt i matur dhe i domosdoshëm për të siguruar funksionalitetin dhe sigurinë e grupit, si dhe për të eliminuar çdo mundësi të infiltrimit apo rrjedhjes së informacionit të ndjeshëm.

Gjoni theksoi qartë se ata që zgjedhin të largohen nuk duhet të kenë dijeni mbi vendimet që do të merren dhe as mbi drejtimin që grupi do të ndjekë pas kuvendit. Kjo deklaratë, përveçse e përcaktonte vijën ndarëse midis angazhimit të plotë dhe hezitimit, pasqyronte gjithashtu qasjen e tij organizative dhe të kujdesshme ndaj çdo hapi që ndërmerrej. Ishte një akt i domosdoshëm për të ndërtuar një bërthamë të besueshme e të vendosur, e cila do të mbante mbi supe barrën e rëndë të përballjes me sistemin represiv të kohës.

Si pasojë e kësaj kërkese, tre individë – Mehmet Toponica, Shaip Biçku dhe Jonuz Magura – vendosën të tërhiqen nga grupi, duke u distancuar nga pjesëmarrja e mëtejme në strukturën që po projektohej. Kjo tërheqje, edhe pse nuk përjashton domosdoshmërisht përkushtimin e tyre ndaj çështjes kombëtare, shënon një moment dallues të ndarjes së rrugëve dhe prioriteteve mes individëve që, ndonëse kishin qëllime të përbashkëta, nuk ndanin të njëjtin nivel të përfshirjes apo gatishmërie për sakrificë.

Ndërkohë, edhe dy figura të tjera që deri atëherë ishin pjesë e grupit të Gjonit – Hasan Shipashnica dhe Musli Beha – zgjodhën të largoheshin, duke e reduktuar përbërjen e grupit aktiv. Në fund, mbetën vetëm nëntë persona, të cilët, me bindje dhe vendosmëri, zgjodhën të qëndronin pranë Gjon Serreqit dhe të vazhdonin rrugëtimin e tyre politik në kushte të vështira, por me vetëdije të plotë për qëllimin dhe rrezikun që i priste.

Ky akt seleksionimi nuk mund të shihet thjesht si ndarje mekanike e individëve, por si moment i rëndësishëm i artikulimit të një bërthame të qëndrueshme ideologjike dhe organizative. Ai shënon kalimin nga një grup i gjerë me simpati të përbashkëta në një rreth të ngushtë dhe të disiplinuar bashkëvepruesish, të gatshëm për veprim konkret dhe rezistencë aktive. Në këtë mënyrë, Gjon Serreqi e ndërtoi strukturën e tij mbi themele të qarta besimi, transparence dhe përkushtimi, duke e kthyer grupin e nëntë vetave në një bërthamë të vërtetë të veprimtarisë ilegale dhe të qëndresës shqiptare në vitet e pasluftës.