Sabile Basha: Lëvizja ilegale patriotike shqiptare në Kosovë, 1945–1990 (57)

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

BUNKERI I ATDHETARIT HARADIN VIDISHIQIT (57)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Haradin Vidishiqi, i lindur në vitin 1895 në fshatin Vidishiq të Shalës së Bajgorës, u rrit në një mjedis ku fisnikëria dhe bujaria e familjes përbënin themelet e jetës së përditshme. Si fëmija i dytë i Kahriman Fazliut dhe Shahes, e lindur Bahtiri, ai u dallua që herët për zgjuarsinë dhe kureshtjen e tij të natyrshme. Familjarët vunë re që në moshë të hershme dashurinë e tij të pashuar për librat dhe tregimet, një prirje që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.

Duke ardhur nga një familje e kamur fshatare, dera e Vidishiqëve ishte gjithmonë e hapur për mysafirë, ndërsa oda e shtëpisë shndërrohej shpesh në vend kuvendesh e bisedash të gjata. Në atë ambient, Haradini pati rastin të takohej me shumë njerëz të urtë, dijetarë e patriotë të kombit, takime që i formësuan horizontin e tij shpirtëror dhe kombëtar.

Në rininë e tij, përveç dashurisë për dijen, ushqeu edhe një pasion të fortë për armët, të cilat gjendeshin në shtëpi për nevojën e mbrojtjes nga sulmet e shpeshta çetnike. Pikërisht këto rrethana ushqyen në të dashurinë për lirinë dhe atdheun, por edhe një urrejtje të thellë ndaj çdo forme të okupimit dhe robërisë.

Para përfundimit të Luftës së Parë Botërore, ai kaloi katër vite në Shkodër, për t’u kthyer më pas ilegalisht në vendlindje. Në vitin 1932 u martua me Mihanen, një grua bujare nga Lushta e Mitrovicës, me të cilën pati dy djem. Fillimisht, Haradini u mor me bujqësi, por shpejt e kuptoi se toka dhe e ardhmja e kombit ishin në rrezik. Kjo e shtyu të merrte pushkën në dorë, duke u rreshtuar në mbrojtje të trojeve shqiptare dhe të idealit për liri.

Që në rininë e hershme, Haradin Vidishiqi u bë pjesë e një rrethi burrash të njohur për guximin dhe qëndresën e tyre, duke u lidhur ngushtë me figura të shquara të kohës si Bislim Bajgora, Ukshin Kovaçica, Adem e Hetem Voca, e shumë të tjerë që përfaqësonin shpirtin luftarak të trevave shqiptare. Me një vendosmëri të pathyeshme dhe një trimëri të rrallë, ata u rreshtuan në mbrojtje të kufirit etnik verior, duke qëndruar si një digë e fortë kundër sulmeve të çetnikëve.

Pjesëmarrja e tyre nuk kufizohej vetëm në ruajtjen e vijës kufitare, ata morën pjesë aktive në të gjitha betejat dhe përleshjet e kohës, nga Novi Pazari deri në Kollashin, e në çdo vend ku jeta dhe siguria e shqiptarëve rrezikoheshin. Në çdo përballje, Haradini dhe shokët e tij bartnin me vete jo vetëm armët, por edhe një ndjenjë të thellë detyrimi moral e kombëtar, duke e konsideruar mbrojtjen e trojeve si një mision jetësor. Në këtë mënyrë, ai u bë jo vetëm dëshmitar, por edhe aktor i drejtpërdrejtë i një epoke të mbushur me përballje të ashpra për ekzistencën dhe dinjitetin kombëtar.

Kur shpërtheu Lufta e Dytë Botërore, Haradin Vidishiqi e priti atë jo si një njeri i papërgatitur, por si një burrë që prej kohësh ishte gdhendur në përvojën e mbrojtjes së vendit dhe në dashurinë e pashuar për lirinë. Ai e dinte mirë se rreziku nuk vinte vetëm nga pushtuesit e jashtëm, por edhe nga ideologjitë e huaja që kërkonin të rrënonin themelet e identitetit kombëtar. Kundërshtari i tij më i madh ideologjik ishte komunizmi, të cilin e shihte si një vegël të nënshtrimit dhe të shuarjes së frymës shqiptare.

Haradini nuk kursehej në fjalë e as në vepra kur vinte puna për t’u përballur me partizanët. Me zë të prerë e të vendosur, ai përsëriste shpesh se “e keqja më e madhe e kësaj toke janë okupuesit dhe zullumqarët partizano-çetnikë, të cilët kërkojnë të gllabërojnë çdo gjë shqiptare”. Këto fjalë nuk ishin thjesht një deklaratë politike, ato ishin një betim i sinqertë para vetes, shokëve dhe historisë, se për aq kohë sa ai do të kishte jetë, nuk do t’u lejonte atyre të realizonin synimet e tyre. Me guximin dhe krenarinë e një luftëtari të vërtetë, trimi i Shalës së Bajgorës premtonte se kurrë nuk do t’i lejonte të fshiheshin nën hijen e flamurit të tij, as pushtuesit, as tradhtarët e brendshëm. Ai ishte i bindur se, pavarësisht vështirësive, ata nuk do të ia arrinin qëllimit.

Pas vendosjes së pushtetit të ri në Mitrovicë, autoritetet, duke njohur guximin e pashoq dhe vendosmërinë e hekurt të Haradin Vidishiqit, e emëruan komandant të Postëkomandës së Xhandarmërisë Shqiptare në Sanxhak. Ky funksion, ndonëse i rëndësishëm, nuk e kufizoi lëvizjen e tij, sepse Haradini shpesh e ndërronte vendndodhjen e zyrës, duke mbuluar pothuajse gjithë zonën që ndodhej nën kontrollin gjerman. Ky fleksibilitet dhe prani e përhershme në terren e bënte një figurë të pakapshme dhe të vështirë për t’u goditur nga kundërshtari.

Miqësia e ngushtë, e ndërtuar mbi besim dhe sakrifica të përbashkëta, me luftëtarë të shquar si Bislim Bajgora dhe Hetem Voca, shpejt dha rezultatet e para të prekshme: për një periudhë të konsiderueshme kohe, kufiri verior nuk pa këmbë çetniku të shkelte për të sulmuar fshatrat shqiptare. Kjo ishte një fitore e heshtur, por vendimtare, që rridhte nga koordinimi, vigjilenca dhe gatishmëria për të ndërhyrë në çdo çast.

Një nga episodet më të njohura të kësaj periudhe ndodhi në verën e vitit 1943, afër fshatit Keçekollë. Një grup çetnikësh, duke përfituar nga elementët e befasisë, sulmuan kosëtarët që punonin në livadhet e fshatit, duke vrarë dy prej tyre. Lajmi i kësaj tragjedie arriti shpejt në veshët e Haradin Vidishiqit. Pa humbur asnjë minutë, ai u drejtua me shpejtësi drejt vendit të ngjarjes dhe reagoi me vendosmëri. Çetnikët, të vetëdijshëm për rrezikun që përfaqësonte prania e tij, u tërhoqën duke u strehuar në një shpellë aty pranë. Por Haradini, duke përdorur aftësitë e tij të spikatura si strateg gueril dhe guximin personal, i rrethoi dhe i likuidoi të gjithë në vend.

Kjo ngjarje nuk ishte thjesht një përplasje ushtarake, ajo shënoi konfirmimin e reputacionit të tij si një luftëtar i pamposhtur dhe si një strateg që e kuptonte mirë terrenin, psikologjinë e armikut dhe fuqinë e goditjes së shpejtë. Për çetnikët, emri i Haradin Vidishiqit u kthye në sinonim të humbjes së pashmangshme – aq sa, kur merrnin vesh se përballë tyre ishte ai, preferonin të tërhiqeshin pa luftë, duke mos u kthyer më.

Haradin Vidishiqi, në rrugëtimin e tij të gjatë dhe të palëkundur në shërbim të çështjes kombëtare, gëzonte një miqësi të ngushtë dhe një shoqëri të pathyeshme me një nga figurat më të ndritura të patriotizmit shqiptar – profesor Ymer Berishën. Ai nuk ishte thjesht bashkudhëtar në ideal, por edhe bashkëluftëtar i vendosur, që merrte pjesë në çdo aksion dhe veprimtari atdhetare që organizonte profesori, duke e shndërruar këtë bashkëpunim në një aleancë të vërtetë strategjike për lirinë e kombit.

Ndër të gjitha iniciativat ku Haradini dha kontributin e tij të çmuar, veçohet organizata politike-patriotike shqiptare “Besa Kombëtare”, e udhëhequr nga vetë Ymer Berisha. Kjo organizatë, ndonëse me jetë të shkurtër, shënoi një periudhë të dendur veprimtarie që la gjurmë të pashlyeshme në kujtesën e lëvizjes kombëtare. Ajo arriti të zgjonte jehonë dhe të frymëzonte qindra të rinj, duke mbjellë ndjenja krenarie dhe vendosmërie për të mos pranuar robërinë.

Formimi i “Besës Kombëtare” nuk ishte një akt i zakonshëm, por një ngjarje e menduar me kujdes dhe e ngarkuar me simbolikë të lartë. Më 28 nëntor 1944, pikërisht në ditën e flamurit kombëtar, në fshatin Abria e Epërme të komunës së Skenderajt, në ndërtesën e Shkollës fillore të fshatit, u mblodhën patriotë nga zona të ndryshme të Kosovës për të themeluar këtë organizatë. Në këtë kuvend themelues, profesor Ymer Berisha erdhi i shoqëruar nga një grup i madh patriotësh dhe nxënësish të Shkollës Normale-Gjimnazit “Sami Frashëri” nga Prishtina, të gatshëm për të marrë pjesë në ngritjen e një platforme të re kombëtare.

Kuvendi i parë i “Besës Kombëtare” ishte më shumë sesa një mbledhje politike, ai ishte një betim solemn për vazhdimin e rezistencës dhe një thirrje e hapur për bashkim kombëtar. Haradin Vidishiqi, i lidhur shpirtërisht me idealin e lirisë, jo vetëm që mori pjesë, por u angazhua plotësisht për t’i dhënë jetë e forcë këtij organizimi, duke e parë atë si një shpresë të re për çlirimin e trojeve shqiptare.

Në kontekstin e ashpër të pasluftës, territoret shqiptare në Kosovë dhe në hapësirat përtej kufirit politik u gjendën nën një regjim të pamëshirshëm ushtarak, i cili ushqente dhe zbatonte dhunën përmes dy shtyllave kryesore të shtypjes: formacioneve të armatosura çetnike dhe aparatit të organizuar të komunistëve sllavë. Ky binom represiv ushtronte një diktaturë të hapur, ku kontrolli mbi popullsinë shoqërohej me masa të egra terrori, të planifikuara për të shtypur çdo gjurmë të rezistencës kombëtare.

Situata u përkeqësua ndjeshëm pas vrasjes së Milladin Popoviqit, më 13 mars 1945, e cila u përdor si një pretekst i përshtatshëm nga OZN-a (Shërbimi Sekret Jugosllav) për të justifikuar publikisht një valë të re dhune dhe spastrimesh politike. Kjo ngjarje u shndërrua në alibi zyrtare për një fushatë të gjerë gjenocidale ndaj shqiptarëve, duke synuar në veçanti likuidimin fizik dhe politik të elitës intelektuale shqiptare, e cila përfaqësonte mendimin kritik dhe frymën udhëheqëse të kombit.

Përballë këtij realiteti, prijësit e Mbrojtjes Kombëtare dhe komandantët e njësive vullnetare të Frontit Nacional Shqiptar, të cilët kishin arritur t’i shpëtonin përndjekjes dhe ekzekutimit, nuk u dorëzuan. Ata ndërmorën përpjekje të vazhdueshme për të rigrupuar, organizuar dhe konsoliduar forcat politiko-ushtarake shqiptare, duke synuar krijimin e një strukture të re të quajtur Ushtria Demokratike Popullore Shqiptare.

Përmes këtij procesi organizativ, që përfshinte kontakte të fshehta, koordinim të kujdesshëm dhe mobilizim të burimeve njerëzore e materiale, patriotët shqiptarë synonin të realizonin bashkimin e të gjitha forcave antikomuniste shqiptare. Vizion i tyre ishte ngritja e një ushtrie me karakter tërësisht gjithëkombëtar, e aftë të mbronte lirinë dhe integritetin e trojeve shqiptare, si dhe të shërbente si një alternativë e vërtetë politike dhe ushtarake përballë pushtetit represiv të vendosur nga Beogradi.

Pas ngjarjeve tragjike që tronditën thellë strukturat e rezistencës shqiptare – likuidimit të Adem Vocës së bashku me familjarët e tij, vrasjes në pritë të dy shokëve të ngushtë të Haradin Vidishiqit dhe ekzekutimit të profesorit atdhetar Ymer Berisha – vjeshta e vitit 1946 e gjeti Haradinin në një fazë të re të përndjekjes dhe mbijetesës. I ndjekur pandërprerë nga forcat jugosllave, ai gjeti strehë të përkohshme në fshatin Novosellë e Begut të Vushtrrisë, te një prej familjeve më të besuara dhe të lidhura me të, ajo e vëllezërve Rizah, Rifat dhe Ferat Bunjaku.

Bunjakët ishin një familje e njohur për ndershmërinë, besnikërinë dhe mikpritjen e tyre tradicionale. Lidhjet mes tyre dhe Haradinit nuk ishin thjesht miqësore, por edhe familjare, pasi motra e Haradinit, Shaha, ishte e fejuar me Feratin. Prandaj, kur Haradini trokiti në derën e tyre, ata e pranuan pa hezitim, të vetëdijshëm se një gjest i tillë mikpritjeje mund t’u sillte pasoja të rënda nga pushteti. Për ta, detyra e besës dhe nderit qëndronte mbi frikën.

Për të siguruar mbrojtjen e mikut të tyre, Bunjakët ndërtuan me mjeshtëri një bunker të fshehur në ahurin e bagëtive. Ky vendstrehim u pajis me një gyp ajrosjeje, i cili ishte maskuar aq mirë nga jashtë sa asnjë vështrim i zakonshëm nuk mund ta zbulonte. Brenda kësaj hapësire të ngushtë e të errët, Haradini kaloi tetë muaj të gjatë, duke qëndruar në heshtje dhe vigjilencë, ndërsa jashtë vazhdonte gjuetia e pamëshirshme kundër tij.

Por qetësia e tij nuk do të zgjaste. Një spiun nga fshati i tij, Vidishiq, i dorëzuar interesave të OZN-së së Mitrovicës, dha një lajmërim të fshehtë, duke shprehur dyshimin se personi i kërkuar mund të ishte strehuar në shtëpinë e Bunjakëve. Ky informacion ishte i mjaftueshëm për të vënë në lëvizje makinerinë represive. Komandanti i divizionit ndëshkues, Milija Kovaqeviq, i njohur me nofkën e frikshme “Çiça”, urdhëroi menjëherë një batalion të tërë çetniko-komunist që të nisej drejt Novosellës së Begut. Shtëpia e Bunjakëve u rrethua me një shpejtësi dhe një forcë të tillë ushtarake, sa dukej sikur aty brenda strehohej një ushtri e tërë, e jo një burrë i vetëm, por i pathyeshëm në vendosmërinë e tij.

Dimri i acartë i shkurtit të vitit 1947, me netët e tij të holla si thika dhe erërat që sillnin mbi fshat stuhi dërrmuese bore, do të mbetej gjatë në kujtesën e banorëve të Novosellës së Begut dhe rrethinës së saj. Mbrëmja kishte zbritur si një mbulesë plumbi mbi fshat, duke sjellë një heshtje të rëndë, të cilën e shqyen vetëm ulërimat e erës dhe krismat e dëborës nën këmbë.

Në atë natë të zymtë, shtëpia e Bunjakëve u bë shënjestra e një rrethimi të hekurt. Forcat e OZN-së, të vendosura për të shuar çdo qelizë të rezistencës, e mbyllën atë në të katër anët, duke e kthyer oborrin e saj në një skenë të frikshme ku çdo lëvizje kontrollohej. Pa trokitur dhe pa paralajmërim, ata hynë në odën e mysafirëve, aty ku axha Rizah, i zoti i shtëpisë, po merrte abdes për t’u falur në aksham. Momenti i qetësisë shpirtërore u ndërpre në mënyrë brutale. Duar të huaja e kapën me dhunë, e nxorën jashtë zbathur, dhe ia lidhën duart me forcë në oborr, ku tashmë qëndronin të zënë rob edhe dy vëllezërit e tij.

Pamja e grave dhe fëmijëve që tërhiqeshin zvarrë në borën e ngrirë, me sytë e hapur nga tmerri, e rëndoi edhe më shumë atmosferën. Krismat e urdhrave të ushtarëve përziheshin me të qarat e fëmijëve, ndërsa kërcënimi i hapur – “Do t’ju vrasim të gjithëve, një nga një, nëse nuk e dorëzoni Haradin Vidishiqin” – rëndonte mbi ajër si një dënim i paralajmëruar.

Në atë çast dramatik, kur frika dhe nderi përplaseshin dhunshëm brenda shpirtit të secilit, axha Rizah, me një vendosmëri që buronte nga një ndjenjë e thellë përgjegjësie dhe besnikërie, mori përsipër detyrën e vështirë. Ai vendosi të njoftonte vetë Haradinin për rrethimin dhe rrezikun që kishte pllakosur mbi shtëpinë e tyre, duke e ditur se një hap i tillë mund të vuloste edhe fatin e tij.

Para se të merrte vendimin e tij të fundit, Haradini u përball me fjalët e rënda e të sinqerta të mikut të tij të shtëpisë, një testament i besës dhe i ndershmërisë shqiptare. Me një ton të qartë dhe pa asnjë shenjë lëkundjeje, ai i tha: “Na nuk të kemi tradhtuar, as nuk të kemi dhënë bukë për të të sjellë në sherr. Për ne, mos u dorëzo vetëm për të na shpëtuar, sepse qysh në fillim kemi qenë të gatshëm ta pranojmë edhe këtë fund. Jemi gati të vdesim, i madh e i vogël, por besën e dhënë nuk e shkelim kurrë.”

Këto fjalë, të ngarkuara me një peshë morale që tejkalonte çdo frikë njerëzore, e vunë Haradinin përballë një dileme të hidhur. Ai e kuptonte qartë se rrethimi i hekurt nuk i linte asnjë rrugë shpëtimi dhe se çdo përpjekje për rezistencë do të sillte pasoja të tmerrshme për familjen që po e mbronte me jetën e saj. Në një akt të vetëdijshëm sakrifice, ai vendosi të dorëzohej – jo nga frika e vdekjes, por për të mbrojtur mikun e tij më besnik dhe familjen e tij nga shfarosja.

Megjithatë, Haradini kishte një kërkesë të vetme për komandantin e forcave ndëshkuese, arrestimi i tij të bëhej pa përdorim dhune, sidomos para grave, fëmijëve dhe burrave të shtëpisë që i kishin ofruar strehë. Ky ishte një gjest dinjiteti dhe respekti, një përpjekje për të ruajtur sadopak nderin dhe qetësinë shpirtërore të atyre që kishin rrezikuar gjithçka për të. Komandanti, në pamje të parë, e pranoi kërkesën, duke premtuar se arrestimi do të kryhej me korrektësi dhe pa skena poshtëruese. Por, ky premtim u shoqërua me një paralajmërim të prerë, nëse Haradini do të tentonte të përdorte armët, e gjithë familja Bunjaku do të pushkatohej pa mëshirë.

Në këtë pikë, vendimi i Haradinit ishte i pashmangshëm – ai do të dorëzohej, duke mbajtur mbi supe barrën e një sakrifice që nuk kishte të bënte vetëm me jetën e tij, por me mbrojtjen e nderit të një dere shqiptare.

Haradini, pasi mori vendimin e rëndë që të dilte nga bunkeri për të shpëtuar jetën e mikut dhe familjes së tij, u shfaq para ushtarëve me një qetësi të ftohtë, që vetëm burrat e vendosur mund ta mbajnë në çaste të tilla. Me një gjest të vetëdijshëm dhe të matur, ai hodhi në tokë pushkën dhe katër bombat dore që mbante me vete – shenja e dorëzimit të tij jo si akt dorëzimi të shpirtit, por si sakrificë e ndërgjegjshme për të mbrojtur të tjerët.

Ushtarët e kapën menjëherë dhe e lidhën fort, duke e bërë të paaftë për çdo lëvizje. Bora e madhe që kishte mbuluar gjithçka deri në gjunjë dhe përtej, u bë pengesë edhe për ecjen e tyre, ndaj trupin e lidhur të Haradinit e vendosën mbi një trinë, një mjet i thjeshtë bore, për ta transportuar. U nisën drejt Vushtrrisë, por atje nuk e futën në burg siç mund të pritej. Urdhri i Milija Kovaqeviqit, komandantit famëkeq të njohur për mizorinë e tij, ndryshoi rrjedhën e fatit të Haradinit, batalioni, bashkë me të burgosurin e tyre, duhej të nisej drejt Shalës së Bajgorës.

Pas një marshimi të lodhshëm, ata arritën në fshatin Tërstenë. Komandanti, bashkë me disa prej xhelatëve të tij, zgjodhën të vendoseshin në kullën e Mustafës, duke e bërë atë selinë e tyre të përkohshme. Ndërkohë, Haradinin e lanë në duart e dy ekzekutorëve të pamëshirshëm – një jevgu dhe një serbi nga Gojëbula – të cilët, për tre ditë me radhë, e rrahën dhe e torturuan në mënyrat më çnjerëzore. Çdo goditje, çdo malltretim, kishte për qëllim jo vetëm thyerjen e trupit të tij, por edhe përpjekjen e kotë për të thyer shpirtin e një njeriu që e kishte ngritur jetën e vet mbi besë, liri dhe dinjitet.

Ekzekutimi i Haradin Vidishiqit u krye me një mizori që mbetet e ngulitur në kujtesën historike si një shembull i egërsisë së pushtuesit dhe besnikërisë së pashoqe të një trimi që nuk u përkul kurrë. Për aktin final të zhdukjes së tij, u kujdesën pikërisht ata dy xhelatë famëkeq, të cilët për ditë me radhë e kishin torturuar pa mëshirë. Vendi i ekzekutimit ishte zgjedhur me qëllim, një kodër e vetmuar mbi Tërstenë, ndërmjet Gumnishtës dhe Tërstenës, ku era e ftohtë bartte si jehonë krismat e dhimbjes dhe aktin e fundit të një jete të përkushtuar ndaj lirisë.

Trupi i pajetë i këtij atdhetari të madh nuk iu dorëzua familjes menjëherë. OZN-a, me një qëllim të qartë për të shtuar dhimbjen dhe për të ngulitur frikën, e mbajti për tre javë rresht, duke e lejuar sjelljen e tij në shtëpi vetëm pas kësaj kohe. Ajo që ndodhi më pas la të gjithë të pranishmit të habitur e të tronditur. Trupi i Haradinit ishte ruajtur në mënyrë të jashtëzakonshme, sikur ai të ishte zhytur në një gjumë të thellë e të qetë, pa asnjë shenjë të kalbëzimit, si një dëshmi e heshtur e pastërtisë së shpirtit të tij.

Megjithatë, trupi i tij bartte mbi vete një gjuhë tjetër të vërtetës, shtatëdhjetë e dy plagë të hapura nga therjet me thikë, të ngulitura thellë në mishin e tij, tregonin pa fjalë për torturën e përbindshme dhe mënyrën çnjerëzore të vrasjes. Këto shenja ishin vula e një krimi të rëndë, por edhe dëshmi e pathyeshmërisë së një njeriu që nuk u dorëzua as në çastet e fundit.

Varrimi i tij, i mbajtur pas tri javësh, ishte një akt i heshtur dhimbjeje dhe nderimi, ndërsa heshtja e popullit ishte më e rëndë se çdo britmë. Dekada më vonë, pas plot 54 vjetësh, djemtë e tij, si një shenjë nderimi të vonuar por të pashlyeshëm, ngritën një lapidar në vendin ku ai ishte varrosur, duke e kthyer atë kodër në një pikë pelegrinazhi për kujtesën kombëtare.