Sabile Basha: Lëvizja ilegale patriotike shqiptare në Kosovë, 1945–1990 (52)

JATAKËT DHE BUNKERËT E LIRISË

NDËRHYRJA E ISA DUJAKËS NË “ZBULIMIN” E BUNKERIT (52)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në një kthesë të papritur dhe të rëndësishme për rrëfimin, Isa Dujakës – tashmë i vetëdijshëm për zbulimin e pashmangshëm të rezistencës dhe për rrezikun që rëndonte mbi të – arrin të hyjë në qelinë e Asllanit. Ai nuk vjen për të ushtruar dhunë, por për të dhënë një mesazh thelbësor, përmes një bisede të përmbajtur e të matur, i thotë Asllanit se situata kishte ndryshuar – Gjon Serreqi dhe pjesëtarët e tjerë të grupit ishin larguar nga bunkeri, prandaj tani ai mund të fliste pa frikën se do t’i rrezikonte jetën.

Ky moment shënon një ndërthurje të fuqishme mes lojës së konspiracionit dhe etikës së brendshme që ekzistonte edhe ndër ata që ishin pjesë e aparatit shtetëror. Veprimi i Dujakës nuk ishte thjesht akt mëshire, por dëshmi e një ndërgjegjeje që në rrethana ekstreme tentonte të shpëtonte atë që ende mund të shpëtohej – jetën e një të riu që kishte rënë pre e dhunës shtetërore për shkak të përkushtimit të tij ndaj një ideali më të madh.

Në këtë rrëfim shpaloset dramatizmi i një realiteti historik ku kufijtë midis miqësisë dhe armikut, midis përkrahësit dhe persekutuesit, janë të paqarta dhe të lëvizshme. Por një gjë mbetet konstante: ndjenja e nderit dhe e përgjegjësisë që, në rrethana ekstreme, vjen nga njerëz që ndryshe nga pritshmëritë, guxojnë të veprojnë në mënyrë njerëzore dhe etike – edhe brenda një sistemi të dhunshëm dhe represiv.

Pas një sërë zhvillimesh dramatike dhe torturash të pamëshirshme që tronditën jo vetëm individin, por edhe vetë ndërgjegjen kolektive të një kohe të errët, vjen momenti tragjik i rrëzimit të heshtjes. Në një atmosferë të rënduar nga frika, dhuna dhe ndjenja e tradhtisë që rëndonte mbi çdo hap, Isa Dujaka – togeri që lëvizte mes rolit të tij zyrtar dhe ndërgjegjes së ndërlikuar morale – del nga dhomat e errëta të hetuesisë me një ndjenjë të zymtë triumfi.

Ai e shpall “fitoren” e tij me një krenari të heshtur, të mbështjellë jo me lavdi, por me dhembje dhe zhgënjim: Asllan Dërmaku, i riu që kishte qëndruar stoik ndaj torturave për ditë me radhë, ishte thyer. Dhuna sistematike dhe torturat çnjerëzore, të ushtruara me intensitet dhe qëllim të qartë – për të nxjerrë informacion që do të çonte në shkatërrimin e të gjithë rrjetit të rezistencës – kishin arritur më në fund qëllimin e tyre. Përballë dhimbjes së padurueshme dhe përballë dilemës jetike midis jetës dhe heshtjes, trupi i drobitur dhe shpirti i copëtuar i Asllanit nuk mundën më të qëndronin. Bunkeri u përmend. E fshehta u zbulua. Ideali, për një moment, u mposht nga forca brutale e shtypjes.

“Triumfi” i Isait, megjithatë, nuk është një triumf i lavdishëm; ai është përfaqësues i një fitore të dhunës mbi njeriun, i një sistemi që përpiqet të rrënojë çdo akt guximi dhe përkushtimi për liri. Fjalët e tij, ndoshta të thëna me një nënqeshje të zymtë apo me një ndjenjë të brendshme justifikimi, përmbajnë dramën e një kohe ku e vërteta nuk dilte në dritë përmes drejtësisë, por përmes plagëve të trupit dhe thyerjes së shpirtit.

Ky akt është një dëshmi e fuqishme e asaj se si dhuna institucionale, e organizuar dhe e mbështetur nga aparati shtetëror, përdorte çdo mjet për të çmontuar strukturat e rezistencës. Por përtej aspektit politik dhe represiv, ai ngre pyetje të thella mbi kufijtë e qëndresës njerëzore, mbi atë se çfarë do të thotë të jesh hero në kushte çnjerëzore, dhe mbi faktin se edhe rrëfimi i së vërtetës, nën torturë, nuk është akt tradhtie, por pasqyrim i kufijve fizikë e psikologjikë që çdo njeri ka.

Rrëzimi i Asllanit përballë dhunës nuk duhet parë si dështim personal, por si pasojë e drejtpërdrejtë e një regjimi që ndërtoi gjithë mekanizmin e vet mbi frikën dhe shkatërrimin e vlerave më themelore njerëzore. Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia: jo në rrëfimin e një të riu të pamundur, por në ftohtësinë e një sistemi që e detyroi ta bënte këtë, përmes vuajtjes së skajshme.

Menjëherë pas marrjes së informacionit që për shumë javë kishte mbetur i paarritshëm për strukturat e sigurimit, reagimi i aparatit shtetëror nuk vonoi. Tashmë të pajisur me të dhëna të sakta për vendndodhjen e bunkerit ku strehohej “Grupi i Gjon Serreqit”, forcat policore – të cilat për një kohë të gjatë kishin vepruar në terr informativ – përjetuan një shpërthim entuziazmi të përzier me ndjenjën e dominimit dhe kontrollit të rikthyer. Ky ishte momenti i shumëpritur nga aparati i dhunës shtetërore: një rast i rrallë për të demonstruar jo vetëm forcën operative, por edhe aftësinë për të dekonspiruar dhe eliminuar elementët që sfidonin rendin politik të kohës.

Në një atmosferë të mbushur me frymën e triumfit policor, filloi përgatitja intensive e një operacioni të madh: përfshirja e forcave të shumta të policisë, të mbështetura nga njësitë e ushtrisë jugosllave, u planifikua me kujdes dhe shpejtësi. Ky mobilizim i menjëhershëm dhe i gjerë nuk ishte thjesht reagim ndaj një informacioni operacional – ai përfaqësonte një strategji më të thellë të shtrirjes së frikës dhe të ndëshkimit simbolik, me qëllim jo vetëm kapjen e grupit të rezistencës, por edhe dërgimin e një mesazhi të qartë për të gjithë ata që mund të mendonin të sfidonin autoritetin shtetëror.

Fakti që lajmi për vendndodhjen e bunkerit u prit me gëzim në radhët e policisë dëshmon për natyrën represive dhe të pashmangshme të regjimit: triumfi i tyre nuk buronte nga mbrojtja e ligjit apo rendit publik, por nga mundësia për të shkatërruar një simbol të qëndresës, një bërthamë të rezistencës që kishte arritur të mbijetojë në kushte të jashtëzakonshme. Ky gëzim operativ, i shoqëruar nga një mobilizim masiv ushtarako-policor, i parapriu një veprimi të dhunshëm dhe pa mëshirë që kishte për synim të shuante jo vetëm një grup konkret njerëzish, por vetë idealin që ai grup përfaqësonte.

Në këtë kuptim, përgatitjet e forcave nuk ishin vetëm taktike, por edhe ideologjike – një ndërhyrje me peshë politike e psikologjike, për të afirmuar pushtetin e një regjimi që jetonte me ankthin e çdo shenje rezistence dhe që e ndëshkonte me brutalitet çdo shpresë për liri. Prandaj, dalja e Asllanit nga heshtja, e nxjerrë përmes torturës, përbënte për ta një rast të artë që do të shfrytëzohej me gjithë makinerinë shtetërore të dhunës dhe frikës.

Në skenën dramatike të zbrazjes së një vendstrehimi që për një kohë të gjatë kishte shërbyer si vatër e rezistencës dhe shpresës për liri, ngjarjet marrin trajtën e një përballjeje të heshtur ndërmjet dy botëve – asaj të qëndresës dhe asaj të shtypjes. Pas rrëfimit të detyruar nën torturë, Asllan Dërmaku udhëhiqet në drejtim të bunkerit nga forcat e UDB-së, me qëllimin për të konfirmuar dhe konkretizuar zbulimin e shumëpritur.

Në një akt që mbart ngarkesë të thellë psikologjike, Asllani, tashmë i rraskapitur fizikisht dhe shpirtërisht, afrohet vetë drejt bunkerit. Ai i thërret me zë të lartë ish-bashkëpunëtorëve të tij, me qëllim që të provohet prezenca e ndokujt në brendësi. Por përgjigjja që merr është heshtja – një heshtje që tingëllon si jehonë e zbrazëtisë, por edhe si dëshmi e zgjuarsisë dhe vigjilencës së atyre që, ndonëse të ndjekur, kishin ditur të shmangnin kapjen në çastin vendimtar.

Më vonë, pasi nuk merr asnjë sinjal, Asllani hyn brenda. Aty përballet me një realitet të ftohtë dhe një boshllëk të ftohtë simbolik: bunkeri është tërësisht i zbrazur. Nuk ka më zëra, nuk ka më prani njerëzore – vetëm shenjat e asaj që sapo kishte qenë një hapësirë e gjallë, një qendër ilegale që ushqehej me besim dhe përkushtim. Për të bindur edhe zyrtarët e UDB-së se nuk kishte asnjë person në brendësi, ai i fton të hyjnë vetë.

Kur forcat e sigurimit futen në bunker, përballen me një pamje që, për ta, është zhgënjyese por njëkohësisht tronditëse: zjarri ende i pashuar që jepte shenja jete të freskëta, disa gjurmë ushqimi që dëshmonin për një largim të menjëhershëm dhe të planifikuar, por asnjë njeri, asnjë gjurmë e drejtpërdrejtë që mund të sillte arrestime ose ndëshkime të menjëhershme.

Ky moment është domethënës jo vetëm në aspektin narrativ të ngjarjes, por edhe në atë simbolik e historik. Ai shpalos dy realitete të kundërta: nga njëra anë, fuqinë e një regjimi që përmes torturës arrin të depërtojë në sekretet më të mbrojtura, dhe nga ana tjetër, zgjuarsinë, maturinë dhe disiplinën e një lëvizjeje ilegale që di të shmanget edhe në momentin më të vështirë. Zjarri ende i gjallë dhe ushqimet e papërfunduara janë më shumë se objekte – janë dëshmi të një jete të përkohshme, të një pranie që u tërhoq në çastin e fundit për të shpëtuar idealin që përfaqësonte.

Në këtë mënyrë, zbrazja e bunkerit nuk përbën vetëm një humbje për UDB-në, por edhe një fitore të heshtur për rezistencën, e cila, ndonëse në tërheqje, vazhdonte të mbijetonte përtej hapësirave fizike – në mendjet, në idealet dhe në strategjitë e atyre që luftonin për liri.

Pas 11 shkurtit 1947, pas zbulimit të vendndodhjes së bunkerit dhe konfirmimit të boshatisjes së tij, forcat e UDB-së intensifikojnë ndjeshëm aktivitetin operativ, duke nisur një fushatë të gjerë ndjekjeje dhe kontrolli në gjithë zonën përreth. Nis kështu një gjah sistematik dhe i pamëshirshëm ndaj pjesëtarëve të Grupit të Gjon Serreqit – një ofensivë që, për nga natyra, nuk synonte vetëm kapjen fizike të individëve të shpallur si “armiq të rendit”, por edhe shuarjen e çdo gjurme të rezistencës së organizuar shqiptare.

Kjo fazë përbën një ndër momentet më të tensionuara të qëndresës ilegale, pasi presioni shtetëror arrin kulmin, ndërsa siguria e pjesëtarëve të grupit bëhet gjithnjë e më e brishtë. Megjithatë, falë vendosmërisë, maturisë dhe aftësisë së tyre për të operuar në fshehtësi, anëtarët e grupit arrijnë t’i shmangen ndjekjes së drejtpërdrejtë për disa ditë. Gjatë kësaj kohe, grupi shpërndahet në mënyrë strategjike, duke humbur gjurmët në një territor të vështirë e të njohur mirë për ta. Vetëm herë pas here, në forma të papërcaktuara, shfaqen gjurmë të zbehta të pranisë së tyre – ndonjë shenjë në shtigje malore, ndonjë kontakt i rastësishëm, apo ndonjë lëvizje e dyshimtë që ngjall alarm në mesin e autoriteteve.

Në këtë klimë ndjekjeje të ethshme, më 11 shkurt 1947, Gjon Serreqi bashkë me Osman Abazin marrin një vendim të guximshëm dhe jetik: për të dytën herë, nisin rrugëtimin drejt fshatrave Laçiç dhe Desivojcë – një terren i vështirë dhe i ashpër, por që për ta ofronte qoftë mundësi strehimi, qoftë edhe lidhje të besueshme me njerëz të përkushtuar ndaj çështjes. Mes datave 12 dhe 24 shkurt, ata gjejnë strehë në një plevicë të braktisur në Desivojcë – një hapësirë modeste dhe pa kushte, por që për ta simbolizonte më shumë se një vendstrehim fizik: ajo përfaqësonte vazhdimësinë e rezistencës dhe vullnetin për të mos u dorëzuar përballë një armiku që zotëronte makinerinë e dhunës dhe ndëshkimit.

Plevica, si vend i përkohshëm mbijetese, kthehet në një arenë heshtjeje, reflektimi dhe qëndrueshmërie. Brenda saj, Gjoni dhe Osman Abazi nuk ishin thjesht të fshehur nga sytë e pushtetit – ata ishin të përkushtuar ndaj një ideali që po vijohej me çdo frymëmarrje të vështirë, me çdo natë të ftohtë, dhe me çdo ditë të mbushur me ankthin e zbulimit. Kjo periudhë e qëndrimit në plevicë është një dëshmi tjetër e sakrificës së tyre, e vendosmërisë që i udhëhiqte dhe e besimit se edhe në kushtet më ekstreme, nuk duhej të lejohej që dhuna e një sistemi të shkatërronte thelbin moral të qëndresës.

Pas një periudhe të gjatë qëndrueshmërie në fshehtësi, përplot mundime, ankth dhe sakrificë, një kapitull tragjik i historisë së rezistencës ilegale shqiptare në Kosovë mbyllet me aktin e dorëzimit. Më 24 shkurt 1947, Osman Abazi – i njohur si Gagica – dorëzohet në duart e organeve shtetërore, në rrethana ende të paqartësuara plotësisht, por që pa dyshim ishin të ngarkuara me presion psikologjik dhe rrethim të gjithanshëm. Ky akt shënon një moment vendimtar për fatin e të gjithë grupit, veçanërisht për Gjon Serreqin, udhëheqësin emblemë të qëndresës nacionaliste të asaj kohe.

Në orët e vona të natës mes 24 dhe 25 shkurtit, vetëm disa orë pas dorëzimit të bashkëveprimtarit të tij, Gjoni arrestohet nga forcat e UDB-së. Kapja e tij nuk ishte vetëm një fitore operative për regjimin jugosllav, por edhe një akt simbolik i përmbysjes së një figure që përfaqësonte rezistencën intelektuale dhe politike të shqiptarëve kundër pushtetit represiv. Ky arrestim, që vjen pas disa muajsh të tërë ndjekjesh, sakrificash dhe përpjekjesh për mbijetesë, shënon mbylljen dramatike të një etape të lëvizjes ilegale dhe të përpjekjes për të ruajtur frymën kombëtare në kushtet e terrorit shtetëror.

Pas arrestimit, Gjon Serreqi përballet me një proces gjyqësor të inskenuar, të zhvilluar në Gjyqin e Qarkut të Prishtinës, në prill të vitit 1947. Ky gjyq, ashtu si shumë të tjerë të kohës, nuk kishte asgjë të përbashkët me standardet e drejtësisë, por ishte më tepër një akt politik, një ritual ndëshkimi i paracaktuar që synonte jo vetëm eliminimin fizik të individëve, por edhe shkatërrimin simbolik të rezistencës që ata përfaqësonin. Në fund të prillit, pas një procesi të përshpejtuar dhe të njëanshëm, Gjon Serreqi, bashkë me tre veprimtarë të tjerë, dënohet me dënimin më të rëndë: me vdekje- pushkatim.

Ky vendim nuk ishte thjesht rezultat i një akti juridik, por një goditje e qëllimshme e aparatit shtetëror kundër çdo përpjekjeje për afirmim të subjektivitetit politik shqiptar në Kosovë. Pushkatimi i Gjon Serreqit nuk ishte vetëm një eliminim fizik i një individi të rrezikshëm për pushtetin – ai përfaqësonte përpjekjen për të fshirë nga kujtesa kolektive një figurë që mishëronte idealin e lirisë, dijes dhe përkushtimit kombëtar.

Në këtë mënyrë, prilli i vitit 1947 nuk shënon vetëm fundin e jetës së një njeriu, por një plagë të thellë në historinë e rezistencës shqiptare në Jugosllavi. Megjithatë, ndonëse u mbyll me një pushkatim, rrëfimi për Gjon Serreqin nuk përfundoi aty. Ai vazhdoi të jetojë në vetëdijen e popullit si simbol i qëndresës intelektuale, i lirisë së mendimit dhe i vendosmërisë për të mos u nënshtruar as përballë dhunës më ekstreme. Dënimi me vdekje nuk mundi të shuajë idealin që ai përfaqësonte – përkundrazi, ai e shndërroi atë në dëshmi të pavdekshme të sakrificës për atdheun.

Pas refuzimit përfundimtar të ankesave që ishin parashtruar nga të dënuarit, procesi gjyqësor ndaj Gjon Serreqit dhe tre bashkëveprimtarëve të tij hyri në fazën e pakthyeshme të ekzekutimit të vendimit. Pa asnjë hapësirë për rishqyrtim të drejtësisë apo për reflektim institucional, shteti jugosllav, përmes aparatit të tij të kontrolluar nga ideologjia represive, e çoi në fund aktin e ndëshkimit të planifikuar më herët – jo mbi bazën e provave, por mbi synimin për të shuar një bërthamë të rëndësishme të rezistencës shqiptare.

Natën ndërmjet 31 gushtit dhe 1 shtatorit të vitit 1947, në një atmosferë të errët dhe të mbushur me peshën e tragjedisë, katër të dënuarit me vdekje u nxorën nga qelitë dhe u dërguan drejt vendit të ekzekutimit: në zonën e izoluar të Taukbahçes në Prishtinë. Ky vend, tashmë i ngulitur në kujtesën kolektive si simbol i dhimbjes dhe sakrificës, do të bëhej dëshmitar i fundit i një akti që synonte të shkatërronte jo vetëm trupin, por edhe kujtimin dhe idealin që këta burra bartnin.

Pushkatimi i tyre, i kryer në errësirën e natës, pa prani publike, ishte pjesë e një strategjie frikësimi dhe fshirjeje së zërit të rezistencës nga hapësira publike. Regjimi kishte për qëllim jo vetëm eliminimin fizik të një rreziku politik, por edhe zhdukjen e simbolikës që këta të rinj përfaqësonin – të dijes, të veprimit të ndërgjegjshëm dhe të përkushtimit ndaj çështjes kombëtare shqiptare. Zgjedhja e natës për kryerjen e dënimit nuk ishte e rastësishme: ajo shfaqte frikën e shtetit nga ndriçimi i së vërtetës dhe dëshirën për ta mbuluar krimin me heshtje.

Megjithatë, as ekzekutimi dhe as përpjekja për të fshirë gjurmët e tyre nuk arriti ta shuajë ndikimin historik të këtij akti. Përkundrazi, pushkatimi i Gjon Serreqit dhe shokëve të tij u shndërrua në një moment themelor të vetëdijes kombëtare shqiptare në Kosovë – një kujtesë e dhimbshme, por gjithashtu një burim i pashterrshëm frymëzimi për brezat që pasuan. Ata nuk u zhdukën nga historia; përkundrazi, u ngritën mbi të, si martirë të rezistencës dhe të vullnetit për të jetuar të lirë. Taukbahçja, nga një vend ndëshkimi, u kthye në një hapësirë kujtese – jo vetëm për vdekjen e tyre, por për jetën që ata zgjodhën të jetonin me dinjitet, deri në frymën e fundit.

Vijon