Memli Sh. Krasniqi: Reflektim i thellë mbi kohën dhe rrethanat

REFLEKTIM I THELLË MBI KOHËN DHE RRETHANAT

(Prof. dr. Sabile Keçmezi - Basha & Prof. dr. Tefik Basha “GJURMË UDHËTIMESH: NGA, KUR, KU...”, Prishtinë: Shtëpia Botuese “Artini”Prishtinë, 2026)

Nga Prof. Dr. Memli Sh. Krasniqi

Libri i autorëve Sabile Keçmezi - Basha dhe Tefik Basha “Gjurmë udhëtimesh: Nga, kur, Ku...”, përbën një nga botimet e para të udhëpërshkrimeve me elemente të theksuara të historisë personale. Në këtë vepër, udhëtimi nuk paraqitet vetëm si lëvizje në hapësirë, por edhe si një reflektim i thellë mbi kohën dhe rrethanat, ku ndërthuren përvoja personale me kujtesën kolektive të shqiptarëve në ish-Jugosllavi.

Në rrëfimet e këtij libri, e kaluara jo fort e largët përshkruhet me vëmendje të veçantë, duke treguar se si procesi i emancipimit kombëtar dhe atij personal shfaqej jo vetëm në formimin e një shtrese të re intelektuale, por edhe në krijimin e kushteve financiare, që mundësonin një jetë më dinamike sociale, përfshirë edhe udhëtimet e pushimet në zona të ndryshme të ish-Jugosllavisë dhe jashtë saj.

Bashkëshortët Basha i përkasin brezit të parë të intelektualëve shqiptarë që përjetuan dhe kontribuuan në periudhën e Rilindjes kulturore, politike dhe shoqërore të shqiptarëve në ish-RSF të Jugosllavisë - një periudhë që kulmoi me Kushtetutën e vitit 1974, e cila e afirmoi Kosovën si njësi përbërëse të federatës dhe me atribute të veçanta kushtetuese, duke zbutur në mënyrë të ndjeshme varësinë institucionale nga RS e Serbisë.

Autorët Basha, duke shfrytëzuar atmosferën emancipuese për shqiptarët në fund të viteve ’60 dhe gjatë viteve ’70 të shekullit XX, do të ndjekin studimet në Universitetin e Beogradit - në kryeqendrën e Republikës Shtypëse dhe të vetë Federatës Jugosllave. Autorja, Sabile Keçmezi, duke ndjekur njëkohësisht ëndrrën e saj dhe amanetin e babait të ndjerë, do të përcaktohej për studimet në fushën e shkencave politike, duke u bërë kështu gruaja e parë shqiptare në këtë disiplinë në ish-RSF të Jugosllavisë.

Ndërkohë, bashkëshorti i saj i ardhshëm, Tefik Basha, do të vijonte në të njëjtin universitet studimet pasuniversitare, duke ndjekur programin e magjistraturës në fushën e Gjeografisë dhe Demografisë.

Një tjetër element dallues i kësaj periudhe ishte “hyjnizimi” i shkollimit në mjediset shqiptare. Nën sundimin e pushtetit serb, malazez dhe maqedonas, shqiptarët përballeshin me mungesë të theksuar të kuadrove në të gjitha fushat, ndërsa gjuha shqipe kishte përdorim të kufizuar dhe përfaqësimi në pozita vendimmarrëse u takonte kryesisht serbëve, malazezve dhe maqedonasve.

Në këtë kontekst, vetëdija kolektive dhe ideali për arsimim u shndërruan në një aspiratë të përbashkët, që përshkonte të gjitha shtresat e shoqërisë shqiptare. Familjet shqiptare ishin të gatshme të sakrifikonin edhe ato pak të mira materiale që kishin për të siguruar shkollimin e fëmijëve dhe të të afërmve të tyre. Një shembull domethënës i këtij përkushtimi është rasti i autores Sabile Keçmezi, e cila, në hapat e parë të studimeve në Beograd, qëndroi te xhaxhai i saj, duke ndjekur kështu ëndrrën për arsimim në kushte jo të lehta.

Një tjetër pengesë e rëndësishme për shqiptarët e asaj periudhe ishte mosnjohja e gjuhës serbokroate, e cila, në dekadat para Plenumit të Brioneve (1966), përdorej nga pushteti serb si mjet për të penguar shkollimin e mëtejshëm të nxënësve shqiptarë. Gjuha, në këtë kontekst, shërbente si instrument i diskriminimit institucional dhe i përjashtimit nga mundësitë arsimore dhe profesionale.

Megjithatë, me njohjen e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në Kosovë dhe me themelimin e Universitetit të Prishtinës në vitin 1970, pozita e privilegjuar e gjuhëve të tjera dhe roli i tyre si mjete përjashtuese ndaj shqiptarëve filluan të dobësoheshin ndjeshëm. Ky zhvillim solli një kthesë thelbësore në procesin e emancipimit kulturor dhe arsimor të shqiptarëve në Kosovë.

Prandaj, ndryshe nga periudhat e mëhershme, mosnjohja e gjuhës serbokroate nuk përbënte më pengesën e parë përjashtuese për të vazhduar studimet. Përkundrazi, siç dëshmon vetë autorja, ndonëse nuk e zotëronte gjuhën serbokroate, ajo kishte përgatitur provimet në atë gjuhë përmendësh - në mënyrë të përkushtuar dhe të disiplinuar. Ndryshe nga shumë prej kolegëve të saj, të cilët shpesh vinin në provim të papërgatitur, ajo spikaste me seriozitetin dhe përpjekjen e saj të palodhur. Ky përkushtim nuk kalon pa u vërejtur: edhe profesori e vlerëson si shembull të jashtëzakonshëm të punës dhe disiplinës, duke kritikuar hapur studentët serbë për mungesën e seriozitetit të tyre.

Njëkohësisht, çifti Keçmezi-Basha, përveç angazhimeve studimore, kohën e lirë e shfrytëzuan edhe për të vizituar muzetë e qytetit të Beogradit. Ndër më mbresëlënësit për ta ishte Muzeu i Nikolla Tesllës, veprat dhe zbulimet e të cilit dëshmonin për një teknologji që kishte fuqinë të ndryshonte të ardhmen e njerëzimit.

Në të njëjtën kohë, periudha e viteve ’70 të shekullit XX krijonte mundësi të reja për shtresën e re intelektuale shqiptare, duke u ofruar hapësira për të vazhduar studimet dhe specializimet edhe jashtë kufijve të ish-RSF të Jugosllavisë.

Kështu, në vitin 1976, Tefik Basha do të udhëtonte për specializim në Moskë, kryeqendrën e ish-BRSS-së, të cilën më pas do ta vizitonte edhe Sabile Keçmezi. Natyrisht, ndër përshtypjet më të fuqishme që do t’u linte ky qytet ishte metroja madhështore e Moskës, ku çdo stacion ngjante me një galeri arti. Po ashtu, ndër vendet që i tërhoqën vëmendjen ishin Mauzoleu i Leninit dhe Muzeu i Kozmosit - dëshmi të një epoke të fuqisë shkencore, ideologjike dhe kulturore të Bashkimit Sovjetik.

Po atë vit, më 1976, çifti do të vizitonte edhe Greqinë, ndërsa në vitin 1985, gjatë një udhëtimi në Selanik, do të kishin rastin të shihnin shtëpinë e Hasan Prishtinës, e cila tashmë ishte shndërruar në shkollë për të verbrit - një përjetim me domethënie të thellë historike dhe emocionale.

Ndërsa në Bullgari, ku për një periudhë të gjatë i kalonin pushimet verore, çifti Basha do të njihte edhe vendbanime historike shqiptare, si Arbanasi dhe Mandrica, ndër të tjera.

Nga vizita në Itali në vitin 1977, autorja Sabile Keçmezi përshkruan kontrastin e madh midis bollëkut të të mirave materiale në vendet kapitaliste dhe mungesës së theksuar të tyre në shtetet socialiste. Ajo vëren se farmerkat, në atë kohë, kishin fituar statusin e një simboli të rinisë dhe të modernitetit në shoqëritë e mbyllura të Lindjes.

Rruga e hapur për punësim dhe avancim profesional të kësaj elite të re shqiptare u bë një mundësi reale për përfshirjen e tyre të menjëhershme në jetën akademike dhe institucionale. Si rezultat, Tefik Basha filloi punën në Institutin Albanologjik, ndërsa Sabile Keçmezi u angazhua në Institutin e Historisë, duke u bërë pjesë aktive e zhvillimit shkencor dhe kulturor të Kosovës.

Ndonëse autorët do të riktheheshin në Beograd, ku në vitin 1983 Tefik Basha do të përfundonte studimet e doktoratës, atmosfera në këtë qytet kozmopolit tashmë kishte ndryshuar ndjeshëm pas demonstratave të vitit 1981. Ky ndryshim ndihej jo vetëm në jetën publike, por edhe në qasjen institucionale ndaj shqiptarëve. Këtë e dëshmon edhe autorja, e cila gjatë hulumtimeve në arkivat e Beogradit, personalisht përjetoi refuzimin për të pasur qasje në dokumentet që, sipas skedarëve arkivorë, kishin të bënin me shpërnguljet e shqiptarëve në Turqi nga viti 1945 e tutje.

Një element karakteristik që autorët e theksojnë është fakti se, pas demonstratave të vitit 1981, për shqiptarët në përgjithësi - e veçanërisht për ata në Kosovë, “Piemontin” shqiptar në ish-RSF të Jugosllavisë - mirëqenia materiale filloi të shihej si çështje dytësore. Ajo u vendos në plan të dytë përballë dëshirës gjithnjë në rritje që, me veprime konkrete dhe me përkushtim, të punohej për realizimin e statusit të Kosovës si republikë. Kjo shihej si mënyra më e mundshme dhe më e drejtë për shkëputjen e plotë nga varësia politike e RS të Serbisë.

Kjo frymë e përgjithshme atdhetare, që kishte përfshirë të gjithë shqiptarët, u manifestua jo vetëm përmes kundërshtimit të gjerë ndaj ndryshimeve kushtetuese të vitit 1989, por edhe përmes organizimit të menjëhershëm të sistemit të mëvetësishëm arsimor. Në këtë kuadër, edhe shtëpia e çiftit Basha u kthye në një hapësirë mësimore, duke u vënë në shërbim të Katedrës së Gjeografisë dhe të përpjekjeve për ruajtjen e arsimit shqip në rrethana të jashtëzakonshme.

Pas çlirimit të Kosovës në vitin 1999, autorja, në vitin 2001, u zgjodh deputete në përbërjen e parë të Parlamentit të Kosovës pas luftës. Gjatë mandatit të saj, ajo pati mundësinë të vizitonte një sërë institucionesh ligjvënëse në vende të ndryshme të botës, si në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Gjermani, Itali, Kroaci, Bosnjë, Shqipëri dhe të tjera.

Ndër vizitat që i lanë përshtypje të veçantë ishte ajo në SHBA, ku ajo ishte dëshmitare e një momenti domethënës: gjatë një seance, pas fjalimit të Rada Trajkoviqit, e cila ankohej për shpërnguljet e serbëve nga Kosova, kongresisti Eliot Engel reagoi duke theksuar se në vendet e lira, njerëzit kanë të drejtë të lëvizin lirshëm dhe të zgjedhin vetë nëse duan të qëndrojnë apo të largohen. Ky reagim, që afirmonte vlerat demokratike dhe të drejtën për lëvizje të lirë, la mbresa të thella tek autorja.

Autorja, gjatë vizitës në Bibliotekën e Kongresit Amerikan, kishte vërejtur mungesën e theksuar të librave shkencorë me temë Kosovën - një boshllëk i ndjeshëm që, për fat të keq, nuk është mbushur as pas më shumë se njëzet vjetësh nga ajo vizitë.

Në përfundim të vlerësimit të këtij libri të çiftit bashkëshortor Basha, do të veçoja dy elemente që, sipas mendimit tim, e karakterizojnë identitetin dhe qëndrueshmërinë e shqiptarëve të Kosovës në dekadat e fundit të historisë së tyre.

Elementi i parë lidhet me shqiptarët e shpërngulur në Turqi, të cilët, pavarësisht nga ndarja prej vendlindjes, kanë arritur të ruajnë lidhjen shpirtërore me Kosovën. Shumë prej tyre janë bërë ndërmarrës të suksesshëm në Turqi dhe, me krenari, kompanive të tyre u kanë dhënë emra që lidhen me vendbanimet e paraardhësve të tyre. Një shembull domethënës është “Laqiq Grupi” në Bursë, që mban emrin e fshatit Laçiq të Dardanës (ish-Kamenicës), si një shenjë e kujtesës dhe identitetit të rrënjosur thellë.

Elementi i dytë ka të bëjë me kultivimin e një nacionalizmi qytetar te brezat e rinj - një ndjenjë përkatësie që shkon përtej emocioneve dhe rrënjoset në përgjegjësinë ndaj vendit. Shembull i gjallë i kësaj qasjeje është vajza e tyre, Arta, e cila, ndonëse kishte marrë një ofertë prestigjioze nga Instituti i Teknologjisë në Masaçusets (MIT) për të vazhduar karrierën akademike në një nga qendrat më të njohura ndërkombëtare të shkencës, zgjodhi të kthehej dhe të kontribuonte në vendin e saj. Ajo u rrit me bindjen se njohuritë dhe përvoja janë më të vlefshme kur vihen në shërbim të atdheut - ndaj edhe motoja e saj shpirtërore mbetet: Made in Kosova, për Kosovën.

Prishtinë, më 7 korrik 2025