Albert Zholi: Elina, vajza nga Suedia, që dashuroi djalin nga Konispoli

Elina, vajza nga Suedia, që dashuroi djalin nga Konispoli

-tregim-

Nga Albert Z. ZHOLI

Në mëngjeset e arta të Butrinti, mes kolonave të rrënuara dhe erës së kripur që vinte nga deti, ecte me bllok në dorë një studente suedeze me flokë si drita e diellit nordik. Quhej Elina. Kishte ardhur për stazh arkeologjie, për të prekur me gishta historinë e gurit, për të dëgjuar zërin e kohëve që flinin nën dhe. Aty njohu Abedinin, student nga Konispoli, djalë me sy të thellë dhe fjalë të kursyera. Ai punonte si asistent në ekspeditë, njihte çdo shtresë dheu, çdo rrënjë peme, çdo legjendë që rrotullohej mes liqenit dhe detit. Elina e vuri re që ditën e parë. Ai nuk e shikonte gjatë, por kur fliste për historinë, zëri i tij kishte një ngrohtësi që e bënte të harronte largësinë e Suedisë. Kur Abedini e ftoi në Konispol, qyteti u trazua lehtë nga kureshtja. Njerëzit dilnin në pragje për të parë vajzën me flokë të verdhë si gruri. Gratë pëshpërisnin me buzëqeshje, fëmijët e ndiqnin me sy të mëdhenj. Ajo, në vend që të ndihej e huaj, u ndje e përqafuar.

— "Sa e bukur është pamja," — tha ajo, duke parë kodrat dhe detin që shkëlqente shumë më tej.

— "Këtu është fundi i hartës," — buzëqeshi Abedini. — "Por për ne është fillimi." Në mbrëmje, në oborrin e shtëpisë së tij, mes aromës së bukës së sapopjekur dhe ullinjve të zinj, ai i tregoi për origjinën e tij. Familja e tij vinte nga Filati. Ishin familje e njohur, e pasur dhe patriotike. Në vitin 1944-1945, si shumë të tjerë, u dëbuan dhe u vendosën në Konispol.

— "Na morën shtëpitë, tokat... kujtimet," — tha ai me zë të ulët. — "Por jo emrin." Elina heshti gjatë. Ajo kishte lexuar për historinë e Çamërisë në libra, por kurrë nuk e kishte dëgjuar nga një zë që dridhej. - "Pra, ti je nga dy vende," — i tha ajo butë.

— "Jam nga toka që më rriti dhe nga toka që më mungon," — u përgjigj ai. Ajo u habit nga pesha e çështjes çame, nga dhimbja që jetonte ende në bisedat e pleqve, në këngët e vjetra, në fotografitë e zverdhura. Për një vajzë që vinte nga një vend i qetë si Suedia, historia këtu nuk ishte kapitull i mbyllur — ishte plagë e hapur. Por mes rrënojave të Butrintit, mes teatrit antik dhe pagëzimores, dashuria e tyre u rrit si një bimë e egër që çan gurin. Ajo i tregonte për borën e gjatë të veriut, për netët e bardha; ai i tregonte për detin e Jonit, për ullinjtë dhe për historinë që nuk harrohet. Një pasdite, teksa dielli perëndonte mbi gurët mijëravjeçarë, Elina i tha: - "Historia nuk është vetëm ajo që gërmojmë. Është ajo që jetojmë." Abedini e pa me sytë që tani nuk ishin më të kursyer. - "Atëherë le ta shkruajmë tonën," — i tha. Të ftoj të vish në Konispol...

**

Mbrëmja ra e butë mbi kodrat e Konispolit. Era sillte aromë portokallesh dhe deti dëgjohej larg si një frymëmarrje e thellë. Elina rrinte përballë Abedinit, me bllokun e saj të harruar mbi tavolinë. Këtë herë nuk donte të shkruante për gurë e kolona — donte të kuptonte plagën që ai mbante brenda. - "Më trego për familjen tënde... për Çamërinë," — i tha ajo me zë të ulët. Abedini heshti për pak. Pastaj filloi. Familja e tij kishte jetuar prej brezash në Filati, në një shtëpi të madhe me oborr dhe ullinj të vjetër. Ishin një fis i njohur, punëtorë e me emër të mirë. Por vitet e luftës sollën frikë e gjak. Në trazirat e fundit të Luftës së Dytë Botërore, xhaxhai i tij u vra.

— "E nxorën nga shtëpia," — tha Abedini me sytë të ngulitur në tokë. — "Nuk u kthye më."

Pas luftës, familja — njëmbëdhjetë veta — u detyruan të largoheshin dhunshëm nga tokat e tyre. Gjithë pasuritë jua rrëmbyen. Nën bajonetat Zerviste u larguan nga tokat e të parëve. Shpifën për çamët vetë që të iknin nga ajo tokë që e kish bekuar Zoti. Lanë pas tokat, pasuritë, ullinjtë, dhe më e dhimbshmja: varret e të parëve. U vendosën në Konispol, në skajin më jugor të Shqipërisë, me një valixhe kujtimesh dhe me heshtjen si mburojë. Elina e dëgjonte me sytë e mbushur. Për të, historia kishte qenë gjithmonë diçka e largët, e shkruar në libra universitarë. Këtu ajo merrte fytyrë, emra, varre të lëna pas.

— "A ke shkuar ndonjëherë në Filat?" — e pyeti ajo me drojë.

Ai mori frymë thellë. - "Po. Njëherë. Isha i ri. Shkova me babanë. Por me frikë... Na ndiqnin me sy. Dihej që ishim çamë." Ai i tregoi se si kishin ecur nëpër rrugët e qytetit si të huaj në vendin e tyre. Si kishin kërkuar shtëpinë e vjetër, që tani ishte e banuar nga të tjerë. Si babai i tij kishte ndalur para një gardhi dhe kishte thënë vetëm: "Këtu kam lindur."

— "Nuk hymë brenda," — tha Abedini. — "Vetëm pamë nga larg. Ishte si të shikoje jetën e dikujt tjetër." Elina u habit nga kjo tragjedi e heshtur, nga ndjenja e përjashtimit që zgjaste breza. Ajo kishte ardhur në Butrinti për të gërmuar qytetërime të lashta, por tani kuptonte se drama më e madhe ishte ajo e njerëzve të gjallë. - "Si mund të jetohet me një dhimbje të tillë?" — pëshpëriti ajo. Abedini e pa drejt në sy. - "Duke mos harruar. Por edhe duke mos lejuar që urrejtja të të verbojë." Në atë çast, Elina e kuptoi se historia e Çamërisë nuk ishte vetëm histori dëbimesh e humbjesh. Ishte edhe histori dinjiteti, mbijetese dhe dashurie për rrënjët.

***

Kur në sheshin e Konispolit shpërthyen tingujt e magjik të klarinetës dhe nisi Vallja e Osman Takës. Abedini nuk e pa skenën — ai pa historinë. Ai iu afrua Elinës dhe i foli me zë të ulët:

"Kur ktheheshin nga xhamia motra dhe gruaja e Osman Taka, komandanti turk i ndaloi. Ua uli shamite me dorë, vetëm për t'u parë fytyrën. 'Sa të bukura jeni', u tha me përbuzje." Elina shtrëngoi duart. "Motra ia tregoi Osmanit e turpëruar. Të nesërmen ai nuk duroi. Vrau patrullën — katër ushtarë dhe komandantin. Një ushtar e la gjallë, që t'i tregonte të vërtetën Pashait." U dha urdhri të kapej. U kap. Kur e çuan për ta varur, përpara Hasan Beut dhe gruas Xhemile Hanëmit, ai kërkoi një dëshirë të fundit:- "Të hedh një valle dhe një krëhër." "Hidhe," – tha Pashai dhe krehu. Dhe ai kërceu. Jo si kriminel. Jo si i mundur. Por si burrë që kishte mbrojtur nderin. Hapat binin mbi tokë si goditje zemre. Gjunjët përkuleshin e ngriheshin si dallgë. Kraharori hapur. Sytë drejt qiellit. Një valle sfide, krenarie, faljeje dhe hakmarrjeje bashkë. Në fund, në këmbë u ngrit edhe gruaja e Pashait, Xhemile Hanëmi.

Ajo i tha:- "Pasha, fale për këtë valle." Dhe Pashai e fali. Muzika në Konispol vazhdonte. Valltarët rrotulloheshin si në legjendë. Elina ishte zbehur. Lotët i rridhnin pa e kuptuar. Ajo nuk po shihte thjesht një valle — po shihte një burrë që vrau për nder, që sfidoi vdekjen me art, dhe që u shpëtua nga bukuria e shpirtit të tij. Ngadalë, ajo u mbështoll në trupin e Abedinit. "Nuk është vetëm histori..." – pëshpëriti ajo.

"Është plagë... dhe madhështi." Dhe vallja vazhdonte — si kujtesë që nderi mund të gjykohet, por kurrë të poshtërohet. Vallja po mbaronte. Hapat e fundit u shuan si jehonë mbi gurët e sheshit në Konispol. Por mes tyre kishte lindur diçka tjetër. Një dashuri. Jo e lehtë. Jo e zakonshme. Një dashuri me mister brenda. Elina vinte nga një botë tjetër – e rritur mes qyteteve, mes një historie që e kishte dëgjuar ndryshe, me libra që flisnin me një gjuhë tjetër për të njëjtat ngjarje.

Abedini mbante në gjak Çamërinë, shpërnguljen, varret e lëna pas, rrëfimet që nuk shkruheshin në libra, por pëshpëriteshin në oda. Dy botë. Ajo – kureshtare, e ndjeshme, me sy që kërkonin të kuptonin. Ai – i heshtur, me një dhimbje krenare që nuk e shpjegonte lehtë. Mes tyre nuk ishte vetëm tërheqja. Ishte historia. Ishte kujtesa. Ishte një vijë e padukshme që i ndante dhe një forcë e çuditshme që i afronte. Kur ajo u mbështet në kraharorin e tij, ai ndjeu se për herë të parë dikush po përqafonte jo vetëm trupin e tij, por edhe plagën e tij. "Elina," – i tha me zë të ulët –

"Ne vijmë nga dy rrëfime të ndryshme." Ajo ngriti sytë:

"Po... por zemra nuk flet me libra historie."

Në atë çast, mes muzikës së Osman Taka që vazhdonte si jehonë e largët, lindi një dashuri që mbante brenda sfidën e pajtimit. Ishte dashuri që kërkonte guxim. Sepse të bashkoje dy botë do të thoshte të përballeshe me paragjykime, me kujtime të dhimbshme, me pyetje pa përgjigje. Por ndonjëherë misteri është pikërisht ajo që e bën dashurinë të thellë. Dhe ajo natë në Konispol nuk ishte thjesht një koncert. Ishte fillimi i një historie ku dy rrënjë të ndryshme kërkonin të mbinin në të njëjtën tokë. Dhe ndërsa nata mbulonte Konispolin, ajo e ndjeu se një dashuri e re po lindëte dhe po lidhej jo vetëm me të tashmen, por edhe me një të shkuar që kërkonte të dëgjohej.