Lazim Miftari: Matë Hashani

MATË HASHANI

Kryengritja e vitit 1689 në krye me Pjetër Bogdanin. Një Rindërtim Përmes Historisë Gojore dhe Toponimisë

Nga Lazim Miftari, Studiues - Periudha e hulumtimit: 1990–1993

Abstrakt

Ky punim trajton figurën e Matë Hashanit, një udhëheqës vullnetarësh nga Malësia e Bujanocit gjatë Kryengritjes së vitit 1689, e cila përkoi me depërtimin e ushtrisë austriake në Kosovë. I bazuar në hulumtimet në terren të kryera në shtatë fshatrat e Malësisë së Hashanisë gjatë viteve 1990–1993, punimi synon të rindërtojë biografinë e këtij kapedani përmes kujtesës kolektive dhe dëshmive toponimike, duke argumentuar se figura të tilla përfaqësojnë hallkat e humbura të zinxhirit të qëndresës shqiptare ndër shekuj.

Fjalë kyçe: Matë Hashani, Kryengritja e 1689-ës, Malësia e Hashanisë, historia gojore, toponomia, Pjetër Bogdani, qëndresa shqiptare

1. Hyrje

Lufta e Madhe Austro-Osmane (1683–1699) shënon një nga kthesat më vendimtare për popullsinë shqiptare të Ballkanit. Depërtimi i ushtrisë austriake në Kosovë gjatë vjeshtës së vitit 1689, i udhëhequr nga Gjenerali Piccolomini, u shoqërua me një kryengritje masive të popullsisë vendase nën prijësinë shpirtërore dhe ushtarake të Imzot Pjetër Bogdanit, Kryepeshkop i Shkupit. Mijëra vullnetarë shqiptarë, të referuar në raportet austriake si "Arnautë", iu bashkuan forcave perandorake, duke krijuar një front rezistence që shtrihej nga Nishi deri në Shkup.

Megjithatë, historiografia zyrtare, e ndërtuar mbi baza dokumentare të arkivave osmane dhe evropiane, ka lënë jashtë vëmendjes një kategori të tërë udhëheqësish lokalë që vepruan në periferi të ngjarjeve të mëdha, por që ishin jetikë për suksesin e tyre. Një prej tyre është Matë Hashani, kapedan i grupeve vullnetare që operonin në aksin strategjik Vranjë–Nish. Figura e tij, e panjohur për tekstet e historisë, ka mbijetuar fuqishëm në kujtesën kolektive të shtatë fshatrave të Malësisë së Hashanisë, në odat e burrave dhe në toponimet që ende mbajnë emrin e tij.

Hulumtimi i kryer gjatë viteve 1990–1993 në terrenin e Malësisë së Bujanocit synon të shpëtojë nga harresa këtë figurë qendrore, duke ndërtuar një urë lidhëse midis historisë gojore dhe fakteve të dokumentuara të Kryengritjes së 1689-ës. Ky punim argumenton se historia e Matë Hashanit nuk është thjesht një rrëfim lokal, por një dëshmi e gjallë e mënyrës se si populli shqiptar e ruajti veten përmes besës, kujtesës dhe qëndresës ndaj pushtuesve të ndryshëm.

2. Konteksti Historik: Kryengritja e 1689-ës dhe Aleanca me Austrinë

Për të kuptuar rolin e Matë Hashanit, është e domosdoshme të vendoset figura e tij në kontekstin e gjerë gjeopolitik të fundit të shekullit XVII. Perandoria Osmane, pas dështimit për të marrë Vjenën më 1683, hyri në një fazë të tërheqjes graduale nga Evropa Qendrore. Lidhja e Shenjtë (Austria, Polonia, Venediku etj.) filloi një ofensivë të fuqishme që do të çonte në humbjen osmane të Hungarisë, Sllavonisë dhe pjesëve të mëdha të Serbisë së sotme.

Në vjeshtën e vitit 1689, ushtria austriake nën komandën e Gjeneral Piccolominit depërtoi thellë në Ballkan, duke marrë Nishin dhe duke ecur drejt Kosovës. Për popullsinë shqiptare, kryesisht katolike në veri dhe të krishterë ortodokse në jug, ardhja e austriakëve u pa si një mundësi e artë për t'u çliruar nga sundimi osman. Noel Malcolm, në veprën e tij "Kosovo: A Short History", thekson se kryengritja ishte aq masive sa gjenerali austriak raportonte për mijëra vullnetarë që i bashkoheshin ushtrisë së tij, duke shërbyer si udhërrëfyes, spiunë dhe luftëtarë të parë.

Pjetër Bogdani, si udhëheqësi shpirtëror dhe politik i shqiptarëve të Kosovës, luajti rolin kryesor në organizimin e kësaj lëvizjeje. Ai njihte mirë rëndësinë e aleancës me një fuqi të madhe evropiane dhe arriti të mobilizonte fiset shqiptare në një shkallë të paparë më parë. Megjithatë, suksesi i kësaj lëvizjeje varej nga njerëz si Matë Hashani – udhëheqësit lokalë që njihnin terrenin, gëzonin besnikërinë e fiseve dhe dinin të zbatonin taktikat e luftës malore që ushtrisë austriake i mungonin. Lidhja e Matës me Bogdanin ishte e drejtëpërdrejtë dhe e ngushtë:  Bogdani përfaqësonte idealin e çlirimit dhe lidhjen me Evropën, ndërsa Matë Hashani përfaqësonte fuqinë ekzekutuese në terren, aftësinë për të mbledhur burrat dhe për t'i drejtuar në luftë.

3. Matë Hashani: Nga Mbledhësi i Vullnetarëve te Legjenda e Qëndresës

3.1 Prejardhja dhe roli në Kryengritje

Matë Hashani, sipas dëshmive gojore të mbledhura në fshatrat e malësisë - Gjergjeci – vendlindja e tij – ishte një burrë i besës, i njohur për guximin dhe drejtësinë e tij. Në kohën e depërtimit austriak, ai u bë kapedan i grupeve vullnetare që vepronin në zonën ndërmjet Vranjës dhe Nishit. Roli i tij ishte dyfish: nga njëra anë, ai siguronte kalimin e sigurt të ushtrisë austriake nëpër grykat malore; nga ana tjetër, ai organizonte sulme të befasishme kundër postave osmane, duke shkaktuar kaos në prapavijën e ushtrisë armike.

Rëndësia e tij strategjike qëndronte në faktin se ai kontrollonte një territor kyç për komunikimin midis Nishit, të pushtuar nga austriakët, dhe Kosovës, ku po përgatitej ofensiva e mëtejshme. Malësia e Hashanisë, për shkak të terrenit të thyer dhe pyjeve të dendura, përbënte një bazë të përkryer për luftën guerile, një taktikë që ushtria e rregullt osmane e kishte të vështirë ta përballonte.

3.2 Ngjarja e Nishit: Arratisja që u bë Epope

Pika kulmore e historisë së Matë Hashanit, dhe një nga momentet më dramatike të qëndresës shqiptare në atë periudhë, është arratisja e tij nga ekzekutimi në Nish. Sipas rrëfimeve të mbledhura në terren gjatë viteve 1990–1993,pasi e rimorën Nishin forcat osmane, Matë Hashani u kap në një përleshje në afërsi të Nishit dhe u dënua me vdekje nga autoritetet osmane. Ai u dërgua në Nish për t'u varur publikisht, në një shesh të qytetit, si një mësim për kryengritësit e tjerë.

Megjithatë, në momentin kur litarin ia vunë në qafë, një grup i vogël bashkëluftëtarësh të tij, të armatosur lehtë dhe mbi kuaj të shpejtë, sulmoi rrufeshëm sheshin. Duke shfrytëzuar kaosin dhe befasinë, ata arritën të rrëmbejnë Matën nga litari dhe të zhdukeshin në malet përreth, përpara se forcat osmane të reagonin.

Kjo ngjarje nuk ishte thjesht një aksion ushtarak i guximshëm. Ajo ishte mishërimi i zbatimit të "Besës" – detyrimit moral që një grup luftëtarësh ka ndaj prijësit të tij. Në kodin e Malësisë, humbja e kapedanit ishte turpi më i madh për një fis. Prandaj, sulmi në Nish nuk ishte thjesht një përpjekje për të shpëtuar një jetë, por një akt i shenjtë për të ruajtur nderin e kolektivit. Ky akt tregon gjithashtu për:

• Nivelin e lartë të organizimit të kalorësisë së lehtë shqiptare.

• Ekzistencën e një rrjeti spiunazhi dhe informacioni brenda qytetit të Nishit.

• Dobësinë e administratës osmane në një qytet që po përballej me rrethime të njëpasnjëshme dhe me një popullsi lokale armiqësore.

4. Malësia e Hashanisë: Gjeografia e Rezistencës

Hulumtimi në terren vërteton se emri i Matë Hashanit është i lidhur ngushtë me një mikro-rajon të tërë që sot njihet si "Malësia e Hashanisë". Ky rajon, i vendosur në territorin e sotëm të komunës së Bujanocit, përfshin shtatë fshatra që funksiononin si një njësi e vetme logjistike dhe mbrojtëse:

1. Gjergjec – Vendlindja e Matë Hashanit

2. Feraj (Novosellë)

3. Suharnë

4. Zarbicë

5. Priboc

6. Çarr

7. Ramabuçë

Këto fshatra, të vendosura në lartësi mbi 800-1200 metra, të rrethuara nga pyje ahu e pashtershme, krijonin një fortesë natyrore pothuajse të pathyeshme. Banorët e tyre ndanin të njëjtën besë, të njëjtat zakone dhe, mbi të gjitha, kujtesën e përbashkët për kryengritjen e 1689-ës. Në odat e burrave të këtyre fshatrave, krenaria kolektive për Matë Hashanin është ende e gjallë, dhe rrëfimet për të janë përcjellë brez pas brezi, duke e ruajtur atë nga harresa.

Terreni i thyer i Malësisë i shërbente qëndresës në disa mënyra:

• Pamundësia e depërtimit të kalorësisë: Ushtria osmane ishte e specializuar në luftë në fusha të hapura. Në malësi, ku shtigjet ishin të ngushta dhe të thepisura, avantazhi i tyre humbiste.

• Vrojtimi dhe alarmi: Nga majat e maleve, banorët mund të shihnin lëvizjet e ushtrisë osmane me orë të tëra përpara se ato të arrinin në fshatra, duke pasur kohë të mjaftueshme për t'u tërhequr në pyje.

• Vetëqëndrueshmëria: Fshatrat malorë ishin ekonomikisht të pavarur. Ata prodhonin ushqimin e tyre, rrisnin bagëtinë dhe kishin burimet e tyre ujore, duke i bërë rezistentë ndaj rrethimeve të gjata.

5. "Dushku i Matës": Toponimi si Dëshmi e Gjallë e Historisë

Nëse kujtesa gojore është një arkiv i gjallë, toponimia është dëshmia e saj e ngurtësuar në peizazh. Në fshatin Priboc, në një terren mjaft të thepisur dhe të mbuluar me pyje ahu, gjendet mikrotoponimi "Dushku i Matës" dhe shpella përkatëse. Ky vend shënon fazën e dytë të jetës së Matë Hashanit: periudhën e fshehjes pas arratisjes nga Nishi.

5.1 Analiza e terrenit dhe rëndësia strategjike

"Dushku i Matës" nuk është një vend i rastësishëm. Ai ndodhet në një lartësi nga e cila kontrollohet vizualisht një pjesë e madhe e luginës poshtë. Çdo lëvizje e ushtarëve osmanë në drejtim të fshatit mund të vërehej me orë të tëra përpara se ata të arrinin në vendstrehim. Shpella aty pranë ofronte strehim natyror dhe mundësi për të mbajtur zjarr pa u zbuluar. Terreni përreth është aq i vështirë sa që edhe sot ai është i arritshëm vetëm në këmbë, gjë që e bënte të pamundur depërtimin e kalorësisë osmane.

5.2 Sistemi i mbrojtjes popullore

Ajo që e bën këtë toponim vërtet të veçantë është fakti se ai dëshmon për ekzistencën e një sistemi të tërë mbrojtjeje popullore. Banorët e fshatrave përreth (Priboc, Gjergjec, Çarr, Feraj, Suharnë, Zarbicë dhe Ramabuçë) e dinin se Matë Hashani ndodhej atje dhe e furnizonin rregullisht me ushqim, duke rrezikuar jetën e tyre. Në traditën gojore, ky akt konsiderohet si detyrimi më i lartë i nderit – mbrojtja e atij që ka luftuar për të gjithë.

Ky model i "fshehjes në horizont" dhe i mbështetjes nga popullata lokale nuk është i izoluar. Ai do të përsëritej shekuj më vonë gjatë lëvizjes kaçake të vitet 1920 dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore. "Dushku i Matës" hyn në kategorinë e toponimeve mbrojtëse – vendeve të shenjtëruara nga qëndresa, që shërbejnë si kujtesë e gjallë se çdo brez shqiptarësh ka gjetur mënyrën për t'i rezistuar pushtuesit.

Fakti që nuk ka asnjë të dhënë për rikapjen e Matë Hashanit dëshmon për dështimin e plotë të aparatit ndëshkues osman përballë kësaj fortece natyrore dhe njerëzore. Ai vdiq në mal, i lirë, dhe u varros në një vend që ende sot njihet vetëm nga disa banorë të zonës.

6. Metodologjia e Hulumtimit: Sfidat e Historisë Gojore

Hulumtimi i kryer gjatë viteve 1990–1993 u mbështet kryesisht në intervistat me banorët e moshuar të shtatë fshatrave të Malësisë së Hashanisë. Kjo periudhë ishte veçanërisht e rëndësishme, pasi ajo përkoi me një kohë kur brezi i fundit që kishte trashëguar rrëfime të pastra nga të parët ishte ende gjallë. Pas luftërave të viteve 1990 dhe shpërnguljeve të mëdha të  vitit 1999, një pjesë e kësaj kujtese rrezikon të humbasë përgjithmonë.

Sfida kryesore e këtij hulumtimi ishte verifikimi i të dhënave. Historia gojore, ndryshe nga dokumenti i shkruar, është e ndjeshme ndaj shtrembërimeve, idealizimit dhe anakronizmave. Për këtë arsye, u zbatua një metodologji e krahasimit të shumëfishtë:

• Krahasimi ndër-fshatrash: E njëjta ngjarje (si arratisja nga Nishi) u verifikua në të gjitha fshatrat e Hashanisë , duke siguruar që bërthama e saj ishte e qëndrueshme.

• Krahasimi me toponiminë: Ekzistenca e "Dushkut të Matës" dhe e vendeve të tjera të lidhura me të shërbente si verifikim fizik i rrëfimeve gojore.

• Krahasimi me kontekstin historik të dokumentuar: Ngjarjet e përshkruara u vendosën në kuadër të asaj që dihet nga burimet austriake dhe osmane për Kryengritjen e 1689-ës, duke konfirmuar koherencën e tyre kronologjike dhe logjike.

7. Përfundim

Matë Hashani nuk është thjesht një figurë lokale e Malësisë së Bujanocit. Ai përfaqëson prototipin e luftëtarit shqiptar të shekullit XVII – një njeri që gërshetoi aspiratat pro-evropiane (lidhjen me Austrinë dhe Pjetër Bogdanin) me metodat tradicionale të luftës malore dhe me kodin e pacenueshëm të Besës. Rasti i tij dëshmon se historia shqiptare nuk është shkruar vetëm në kryeqytete dhe në oborret e mbretërve, por edhe në odat e fshatrave malore, në shtigjet e thepisura dhe në emrat e vendeve që mbajnë gjallë kujtimin e të rënëve për liri.

Hulumtimi i kryer gjatë viteve 1990–1993 ka shpëtuar nga harresa një figurë qendrore të Malësisë së Hashanisë, duke ofruar një bazë të shëndoshë për përfshirjen e tij në tekstet e ardhshme të historisë së Shqipërisë dhe Kosovës. Më e rëndësishmja, ai tregon se kujtesa kolektive e popullit shqiptar, e ruajtur me fanatizëm ndër shekuj, përbën një burim të paçmuar historik, po aq të vlefshëm sa çdo dokument arkivor.

Matë Hashani i takon asaj kategorie heronjsh që nuk kanë nevojë të rizbulohen; ata kanë qenë gjithmonë aty, të ruajtur në kujtesën e popullit. Ajo që na takon neve, historianëve dhe studiuesve, është t'ua japim atyre vendin që meritojnë në altarin e kujtesës sonë kombëtare, aty ku kanë qenë gjithmonë për banorët e Malësisë së Hashanisë.

Bibliografia dhe Referencat

[1] Shënime nga terreni, mbledhur në fshatrat Gjergjec, Priboc, Feraj, Suharnë, Zarbicë, Çarr dhe Ramabuçë (1990–1993). Dëshmi gojore nga pleqtë e odave të Malësisë së Hashanisë.

[2] Malcolm, Noel. Kosovo: A Short History. New York University Press, 1998. (Veçanërisht kapitulli "The Austrian Invasion and the Great Migration").

[3] Shënime të autorit mbi organizimin e kalorësisë së lehtë shqiptare gjatë Kryengritjes së 1689-ës, bazuar në dëshmitë gojore dhe krahasimin me burime të tjera.

[4] Krahasime midis taktikave të qëndresës së Matë Hashanit dhe lëvizjes kaçake të shekullit XX; analizë e toponimeve mbrojtëse në Malësinë e Hashanisë.

[5] Dokumente të referuara nga raportet austriake të vitit 1689 (përmendje indirekte në dëshmitë gojore dhe në analizat e Malcolmit).

[6] Dr. Baftijar Kryeziu, Onomastika e Hashanisë, Prishtinë 2000 faqe 74.

Informatorët:

1. Ilaz Selimi – nga fshati Feraj (1928–1998), njohës i mirë i historisë së shkruar dhe gojore shqiptare.

2. Hamid Selimi – nga fshati Feraj (1929–2012), njohës i mirë i kulturës shpirtërore shqiptare – enciklopedi në vetvete.

3. Zymrite Hiseni–Xhaferi – nga fshati Feraj (e lindur në Priboc), (1896–1999), kroniste e kujtesës, njohëse e ngjarjeve të Luftës së Parë Botërore dhe të Luftës së Dytë Botërore.

4. Fatime Ferati–Miftari – nga fshati Feraj (e lindur në Zarbicë), (1935–1995), njohëse e mirë e kulturës shpirtërore shqiptare – frymëzim për autorin.

5. Rexhep Selmani – nga fshati Zarbicë (1910–1995), njohës i mirë i historisë gojore në oda.

6. Adem Pajaziti – nga fshati Zarbicë, profesor universitar (1946–2017), njohës i mirë i gjuhës dhe historisë kombëtare.

7. Haxhi Rizah Nuhiu – nga fshati Suharnë (1918–2004), njohës i mirë i pajtimit të gjaqeve dhe ngatërresave.

8. Xhemail Pajaziti – nga fshati Ramabuçë (1898–1991), njohës i mirë i historisë gojore, i rregullave dhe rendit organizativ për brenda Malësisë së Hashanisë.

9. Shaban Azizi – nga fshati Ramabuçë (1915–2016), njohës i mirë i historisë gojore të Hashanisë.

10. Ramiz Abdullahu – nga fshati Priboc (1926–2024), njohës i mirë i historisë gojore.

11. Hafiz Ilaz Hiseni – nga fshati Priboc (1929–2021), njohës i mirë i trashëgimisë kulturore – humorit.

12. Ismet Tafili – nga fshati Priboc, 1960, njohës i mirë i trashëgimisë kulturore të Anamoravës, Luginës së Preshevës dhe të Hashanisë.

Prishtinë

28 Shkurt 2026