Sabile Basha: Bacë Adem Demaçi – historia që ecën mes nesh

Tefik e Sabile Basha dhe heroi i kombit, Adem Demaçi

BACË ADEM DEMAÇI- HISTORIA QË ECËN MES NESH

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Gjatë udhëtimit tim të gjatë nëpër hulumtime e studime, pata një kënaqësi të veçantë: të njohi, qoftë edhe përmes faqeve të librave e zërave të tjerëve, figurën e atdhetarit dhe ilegalistit të njohur, Adem Demaçit. Fillimisht ai mu shfaq si emër—si legjendë e gjallë që qarkullonte nëpër rrëfime, kujtime dhe dëshmi të kohës. Një emër që të kujtonte se liria nuk është dhuratë, por mundim, durim dhe qëndresë.

Më pas, jeta—me ato kthesat e saj të papritura, që të vijnë si dhuratë e si sprovë njëkohësisht—ma hapi një derë që nuk e kisha menduar, mundësinë ta njoh Bacën edhe nga afër. Jo vetëm ta njihja si emër të madh e si figurë të dëgjuar, por ta takoja në përditshmëri, ta kuptoja në biseda, ta shihja në veprim. Dhe, më shumë se kaq, për disa vite radhazi pata fatin të jem anëtare e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Kosovë—aty ku Baca e mbante barrën e udhëheqjes me përkushtim e vendosmëri.

Ishin vite të rënda, ndër më të zymtat që e ka njohur vendi. Vite kur errësira nuk ishte vetëm mot i keq mbi qiell, por një gjendje e rëndë mbi shpirtin e Kosovës. Ishte ajo kohë kur fjala “të drejta” nuk tingëllonte si nocion i thjeshtë juridik, por si thirrje e rrezikshme; kur ta përmendje dinjitetin e njeriut do të thoshte të sfidoje një sistem që jetonte prej mohimit. Dhe fjala “liri” dukej si një premtim i largët, si një yll i mbetur diku në skaj të natës—i dukshëm, por i paarritshëm, të paktën ashtu na dukej atëherë.

Në atë atmosferë, të punoje për të drejtat e njeriut ishte si të ecje me një qiri të vogël në erë. Flaka dridhej nga çdo frymë kërcënuese, nga çdo hap i rëndë i frikës, nga çdo sy që të vështronte me dyshim. Por qiriu nuk duhej lënë të shuhej—sepse nëse shuhej ai, shuhej edhe shpresa; dhe nëse shuhej shpresa, errësira bëhej ligj. Prandaj ne e mbronim atë dritëz të brishtë, me sa mundnim, me sa guxim kishim, me sa besim na kishte mbetur.

Në kuadër të këtij angazhimi, takimet tona u bënë të shpeshta—pothuajse javore—dhe gradualisht fillova ta kuptoj më thellë peshën e punës që mbante mbi supe Baca. Detyra e tij nuk kufizohej në koordinim apo përfaqësim formal, ajo ishte një përballje e drejtpërdrejtë me mekanizmat e dhunës politike, me presionin psikologjik, me rrezikun e përhershëm dhe me sfida që kërkonin vendosmëri të jashtëzakonshme. Në atë kontekst, puna për të drejtat e njeriut nuk ishte thjesht mision humanitar—ishte veprim politik dhe moral në kuptimin më të rrezikshëm të fjalës.

Shpesh ndodhte që hapësirat ku zhvillonim takimet të vëzhgoheshin, të kontrolloheshin apo edhe të rrethoheshin nga policia e okupatorit. Këto situata nuk kishin vetëm karakter intimidues. Ato synonin të krijonin frikë, të thyenin ritmin e organizimit, të normalizonin pasigurinë si gjendje të përditshme. Por ajo që më mbeti si përshtypje e qëndrueshme ishte mënyra se si Baca i menaxhonte këto momente: me një gjakftohtësi të veçantë, me kontroll emocional dhe me një qartësi që nuk lejonte panik. Ai dukej se e kishte bërë rezistencën pjesë të disiplinës së vet, nuk lëkundej lehtë, nuk tërhiqej përballë presionit, dhe mbi të gjitha nuk e humbte drejtimin.

Prania e tij ishte si një zjarr i fshehtë që nuk bënte zhurmë, por ngrohte. Sa herë hynte në sallë, sikur ajri merrte një ritëm tjetër. Fjala bëhej më e matur, mendimi më i kthjellët, zemra më e fortë. Ai nuk na jepte thjesht shpresë—na e kultivonte atë, na e ushqente si një bindje që nuk duhej lënë të shuhej. Me qetësinë e tij, me qëndrimin e tij, me atë besim të palëkundur që e mbante si kurorë të padukshme, na frymëzonte dhe na shtynte të besonim se liria nuk ishte një ëndërr e largët, por një hap që po afrohej.

Shpesh na e thoshte—jo me patetizëm, por me një siguri të brendshme—se një ditë bota do ta kuptojë qëllimin tonë. Se e vërteta nuk mund të mbahet përgjithmonë nën zhurmën e propagandës, se dhimbja e një populli nuk mund të fshihet përgjithmonë pas mureve të heshtjes. Ishte sikur ta shihte kohën si një rrymë që, sado të pengohet, në fund e gjen shtegun e vet. Dhe ne, duke e dëgjuar, e ndienim se nuk ishim vetëm, se përtej frikës dhe errësirës, ekzistonte një dritë që po rritej ngadalë, por me këmbëngulje.

Në takimet tona të shpeshta, ai nuk fliste thjesht për ditët që po kalonim—për lodhjen, frikën, rreziqet e një kohe të vështirë—por e hapte bisedën gjithmonë drejt horizontit. Ishte si të përpiqej ta ngrinte shikimin tonë përmbi mjegullën e ditës, përmbi barrën e të tanishmes, që të mos mbeteshim peng i errësirës. Dhe me një qetësi të çuditshme, gati si një njeri që e kishte parë fundin e tunelit dhe e dinte se drita nuk ishte iluzion, na fliste për të nesërmen: për një jetë më të mirë, për një Kosovë që do të merrte frymë më lirshëm.

Por shpresa e tij nuk ishte asnjëherë e lehtë, as e paketuar si fjalë ngushëlluese. Ai e thoshte me një sinqeritet që të vinte përballë përgjegjësisë: jeta mund të bëhet më e mirë, po kjo nuk ndodh vetvetiu. Liria nuk vjen si rastësi, as si dhuratë që e sjell koha në duar; ajo ndërtohet, punë pas pune, hap pas hapi, me sakrifica të vogla e të mëdha. Dhe pikërisht këtu qëndronte thelbi i mesazhit të tij: nëse duam një të ardhme më të ndritshme, atëherë duhet të jemi të gatshëm ta paguajmë çmimin e saj me angazhim, me përkushtim dhe me punë.

Ai na kujtonte se vendi dhe populli nuk janë fjalë që i mbajmë vetëm në zemër—janë detyrë që e mbajmë mbi supe. Na shtynte ta kuptonim se secili prej nesh ka një pjesë të vogël të kësaj historie për ta mbajtur gjallë: një kontribut, një zë, një qëndrim, një veprim. Dhe edhe kur fjalët e tij tingëllonin si porosi, ato mbeteshin të buta, sepse vinin nga një njeri që vetë e kishte provuar peshën e angazhimit deri në skajin më të dhimbshëm.

Në ato momente, shpresa e tij na ngjante si një farë e hedhur në tokë: nuk mjafton ta admirosh farën, duhet ta ujitësh. Duhet mund, duhet durim, duhet besim, që ajo të mbijë. Dhe ai, me zërin e tij plot bindje, na e përsëriste si një lutje e arsyeshme: “Do të vijë dita kur jeta jonë do të jetë më e mirë—por ajo ditë kërkon zemrat e duart tona.”.....

Dhe vërtet ndodhi ashtu. Erdhi lufta—ajo stuhia e madhe që tronditi tokën, qiellin dhe ndërgjegjen e botës. Erdhi me dhimbje, me sakrifica, me plagë që ende flasin. Por brenda asaj furtune, u hap edhe një portë që s’mund të mbyllej më: porta e njohjes, porta e drejtësisë së vonuar, porta e zërit që më në fund u dëgjua. Bota pa. Bota kuptoi. Bota e pranoi se ajo që kërkonim nuk ishte privilegj, por e drejtë; jo kapriço, por dinjitet.

Dhe Kosova—pas gjithë asaj—u ringjall. U ngrit nga hiri i vet, jo pa dhimbje, por me një bukuri që nuk mund ta shpjegosh vetëm me fjalë. U ringjall si feniksi: duke dalë nga shkrumbimi me një pamje të re, më e fortë, më e vetëdijshme për veten, më e dashur sepse ishte e fituar me çmim. Si një vend që kishte kaluar nëpër zjarr e kishte dalë prej tij me plagë, por edhe me dritë.

Dhe në atë ringjallje, unë e shihja edhe një herë kuptimin e pranisë së tij: ai na kishte mësuar të besonim në lirinë edhe kur ajo dukej e pamundur; na kishte mësuar se një popull mund të rrëzohet, por nuk duhet të pranojë të mbetet i rrëzuar. Prandaj, kur Kosova u ngrit, më dukej sikur po vërtetohej një fjali e thënë prej kohësh: liria vjen—kur e kërkon me zemër, kur e mbron me sakrificë, dhe kur e mban gjallë me shpresë.

Në këtë mënyrë, për mua, Baca nuk përfaqësonte vetëm një emër të madh të rezistencës shqiptare, ai ishte një model i një forme udhëheqjeje etike—udhëheqje që ndërtohej mbi qëndrueshmërinë, mbi vetëpërmbajtjen dhe mbi një besim të palëkundur se dinjiteti njerëzor duhej mbrojtur edhe kur kostoja personale ishte e lartë. Dhe pikërisht kjo e bënte praninë e tij jo vetëm të rëndësishme për punën tonë konkrete, por edhe edukative: çdo takim me të ishte një mësim se si rezistenca mund të shndërrohet në kulturë, në sjellje dhe në përgjegjësi.

E pikërisht aty—në atë terr që dukej sikur nuk mbaronte—prania e Bacës kishte peshën e një busulle. Ai nuk e bënte rrugën më të lehtë, por ta bënte më të qartë. Ai nuk e mohonte rrezikun, por ta mësonte frikën të mos të sundonte. Si një orientim i heshtur, ai të kujtonte kahun edhe kur horizonti dukej i mbyllur, edhe kur rruga dukej pa dalje. Dhe kjo ishte fuqia e tij, të mbante gjallë drejtimin në kohë kur shumëçka kërkonte të na e humbte atë.

Në ato çaste, fjala e tij ishte si një urë: na lidhte me një kohë tjetër, me një Kosovë që po bëhej realitet, por që në mendjen e tij kishte filluar tashmë të jetonte. Dhe ne, duke e dëgjuar, e kuptonim se frymëzimi nuk ishte vetëm ndjenjë—ishte edhe orientim. Ishte ajo forcë e padukshme që të bënte të mos e shohësh errësirën si fund, por si një provë që mund të kapërcehet.

Kështu, të jetosh në një kohë të pakohë dhe të kesh pranë një njeri që fliste me gjuhën e të ardhmes, ishte një fat i madh. Sepse, kur bota rreth teje ngushtohet, një zë i tillë ta hap horizontin. Dhe kur horizonti hapet, edhe shpirti e gjen guximin të ecë.

E pastaj, pas përfundimit të luftës, kur vendi nisi të marrë frymë ndryshe dhe shpresa u kthye të ecë nëpër rrugë, fati e deshi që të jem anëtare e kryesisë së Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës—një institucion që në ato vite të reja kërkonte jo vetëm ringritje, por edhe kuptim. Atë Lidhje e udhëhiqte me përkushtim Baca i madh-Adem Demaçi, sikur të ishte një urë mes dhimbjes së kaluar dhe fjalës së lirë që duhej të ndërtohej. Ishte një devotshmëri që nuk kishte nevojë për zhurmë. Mjaftonte mënyra si ai e mbante fjalën, si i jepte dinjitet mendimit dhe si e ngrinte bisedën në një nivel ku shpresa nuk ishte vetëm emocion, por projekt.

Ishte privilegj të marrësh pjesë në ato takime. Aty, ai fliste me një elokuencë që të bënte të ndaloje frymën, dhe me një entuziazëm që të ngjante si diell i mbetur pezull mbi vitet e errëta. Fliste për ditët e lirisë jo si për një ëndërr të rastit, por si për një përgjegjësi që duhet mbajtur me duar të pastra. Fliste edhe për ditët që vinin—për të nesërmen—me atë besim të palëkundur që nuk i përkiste të kaluerës, por përvojës: besimit të një njeriu që kishte parë prangat, kishte provuar mungesën, dhe prapë kishte zgjedhur të mos e ulte kokën.

Dhe në çdo fjali të tij, dukej sikur përsëritej një e vërtetë e thjeshtë: se njeriu mund të burgoset, por ideali jo; se mund t’i mbyllen dyert, por jo dritaret e shpresës; se liria vjen, por duhet pritur me zemër të fortë dhe mendje të kthjellët. Në atë mënyrë, Baca nuk ishte vetëm një emër në historinë tonë—ai ishte një frymë që i jepte kuptim fjalës “qëndresë” dhe një zë që e mësonte shpresën të flasë me gjuhë njerëzore.

E ndjeja veten realisht të privilegjuar që e njihja Bacën nga afër dhe që, me kalimin e kohës, kisha të drejtën morale ta quaja mik. Kjo ndjenjë nuk lidhej vetëm me afërsinë personale, por me një lloj vetëdijeje kolektive që ai e mishëronte në mënyrë të rrallë: në perceptimin tim, ai ishte figura prindërore, vëllazërore dhe mbrojtëse për të gjithë shqiptarët—një njeri te i cili kërkohej jo thjesht fjalë, por orientim, qëndresë dhe guxim.

Ishte vërtet një privilegj ta takoje dhe të bisedoje me të—jo thjesht sepse ishte një emër i njohur, por sepse prania e tij kishte një peshë që të detyronte të qetësoje zërin, të përqendroje mendimin dhe të matje fjalën. Në ato çaste, edhe heshtja bëhej e kuptimshme, sepse përballë tij njeriu e ndiente se po hynte në një hapësirë ku historia nuk rrinte vetëm në libra, por merrte frymë përmes një njeriu të gjallë.

E them me sinqeritet: përpara se ta njihja nga afër, sa herë dëgjoja për bëmat e tij, në mendjen time ishte ndërtuar, pa e kuptuar, një figurë gati e pamundur. E kisha vendosur në një lartësi ku zakonisht i vendosim heronjtë e rrallë, ata që nuk duken më si njerëz të zakonshëm, por si krijesa të një bote mitike. Më dukej si një “div” me përmasa jashtë tokësore—një lloj shtylle e ngritur mbi kohën, mbi frikën, mbi dobësitë njerëzore. Ishte ajo bindje e lindur nga rrëfimet, nga legjenda e gjallë që pëshpëritej nëpër oda, nëpër korridore, nëpër zemrat e një populli që kishte nevojë të besonte se diku ekzistonte një njeri që nuk thyhej.

Dhe pastaj erdhi momenti i takimit. Kur e pashë, ndjeva një lloj tronditjeje të ëmbël—jo sepse ai nuk përputhej me figurën time, por sepse realiteti e kishte një mënyrë të veçantë për ta bërë edhe më të madh. Për një çast, sikur nuk u besoja syve: ishte ai, i gjallë, i prekshëm, prezent—jo në skenën e tregimeve, por në dritën e zakonshme të ditës. Dhe prapë, çuditërisht, kjo afërsi nuk ia zbriti asgjë madhështisë së tij; përkundrazi, e thelloi.

Sepse atëherë kuptova diçka: heroizmi më i rrallë nuk është ai që rri larg e i paprekshëm, por ai që jeton në një trup të thjeshtë njeriu dhe prapë është i jashtëzakonshëm dhe nuk dorëzohet. Ta shihje nga afër ishte të kuptoje se forca e tij nuk vinte nga ndonjë magji, por nga një vendosmëri e brendshme—nga një shpirt që e kishte bërë atdheun pjesë të vetes, e lirinë një betim të përditshëm.

Prandaj, edhe pas takimit, në mendjen time ai mbeti—madje u bë edhe më shumë—figura më e adhuruar dhe më e respektuar e atdhetarizmit. Jo si një hije legjendare që s’e prek dot, por si një dritë e gjallë. Një njeri që e mbante lart emrin e lirisë me dinjitet, dhe që me praninë e tij të mësonte se respekti i vërtetë nuk lind nga largësia, por nga e vërteta që e sheh përballë.

Kështu, takimet me të nuk ishin vetëm biseda; ishin si një shkollë e heshtur e përgjegjësisë. Në fund të çdo fjale të tij, mbetej një mesazh i qartë: e ardhmja nuk është thjesht diçka që e presim—është diçka që e meritojmë duke kontribuar, duke u angazhuar dhe duke e dashur vendin jo vetëm me ndjenjë, por me vepër.

Ta takoje Bacën ishte, në njëfarë mënyre, si të përplaseshe ballë për ballë me vetë historinë—jo me atë histori të zbukuruar që shkruhet në faqe të pastra e lexohet me qetësi, por me historinë e zhveshur, të ashpër, të vrazhdë, që ka erë qelish, pranga, britma dhe heshtje të detyruar. Ishte si ta shihje nga afër se si një epokë e tërë mund të rëndojë mbi një njeri, t’ia gdhendë shpinën me plagë të padukshme dhe prapë të mos ia thyejë shtyllën kurrizore.

Sepse baca e kishte kaluar historinë në mënyrën më të egër—atë pjesën barbare të saj, ku pushteti nuk debaton, por shtyp; ku e drejta nuk argumentohet, por mohohet; ku fjala “atdhe” bëhet arsye për burg, e dashuria për lirinë quhet faj. Ta dëgjoje përjetimin e tij ishte si të dëgjoje kërcitjen e një dere burgu që mbyllet, por edhe tingullin e një zemre që refuzon të mbyllet bashkë me të.

Dhe megjithatë—kjo është ajo që e bënte edhe më të jashtëzakonshëm—ai kurrë nuk u ankua. Nuk e përdori vuajtjen si dekor të vetes, as si monedhë për të kërkuar privilegje. Nuk u dëshpërua, nuk u ankua për të gjitha ato që kishte përjetuar, sikur t’i kishte lënë pas si një barrë që s’ia vlen të bartësh edhe më tej, por që nuk lejohet as të harrohet. Ai e mbante kujtesën pa helm, dhimbjen pa zhurmë, dhe plagët pa tepri. Në vend të ankesës, kishte një qetësi të fortë; në vend të ligështimit, një dinjitet që të bënte të mendoheshe gjatë.

Ishte krenar për rrugën që kishte kaluar—jo krenar në kuptimin e mburrjes, por në kuptimin e pajtimit të thellë me vetveten: se kishte zgjedhur rrugën e drejtë, edhe kur ajo rrugë ishte më e vështira. Krenaria e tij ishte ajo lloj krenarie që lind kur njeriu e di se nuk e ka tradhtuar ndërgjegjen, nuk e ka shitur bindjen, nuk e ka ulur kokën atje ku duhej ta mbante lart.

Dhe shpesh, me një thjeshtësi që të godiste më shumë se çdo fjalim, ai e përsëriste si një betim të përhershëm: sa herë që atdheu do të ketë nevojë, ai është gati të nisë nga e para. Ta dëgjoje këtë fjali ishte si të shihje një njeri që nuk e mat jetën me rehatinë personale, por me domosdoshmërinë e një ideali. Si të kuptoje se për disa njerëz, rruga e sakrificës nuk mbaron me një kapitull; ajo mbetet një gjendje e brendshme, një gatishmëri, një dritë që s’fiket.

Prandaj, ta takoje Bacën nuk ishte vetëm takim me një njeri. Ishte takim me një epokë, me një provë të madhe morale, me një qëndresë që s’u bë zhurmë, por u bë karakter. Dhe në fund, ajo që të mbetej në mendje ishte kjo: historia mund të jetë barbare, por njeriu mund të zgjedhë të mos bëhet barbar me të. Ai zgjodhi të mbetej njeri—i fortë, i qetë, i gatshëm, edhe po të duhej, ta niste përsëri nga fillimi.

Kur e shihje dhe kur e dëgjoje, nuk të shkonte mendja se mbi supet e tij kishin kaluar njëzet e tetë (28 ) vite burg. Nuk e shihje atë rrudhë të dëshpërimit që zakonisht e lë dhuna në fytyrat e njerëzve; nuk ia lexoje në sy atë mjegull të rëndë që mbetet pas traumës; nuk ia ndjeje në trup atë lodhje të pashpresë që shpesh e thyen njeriun, edhe kur del nga qelia. Përkundrazi, ai kishte një qetësi të çuditshme dhe një qëndrueshmëri që të bënte të mendoje: si është e mundur që koha e burgut të mos e ketë rrënuar, por ta ketë gdhendur?

Mbase sepse ai e kishte kthyer vuajtjen në disiplinë dhe frikën në përmbajtje. Në vend që burgimi t’i bëhej plagë që i rridhte, i ishte bërë provë që e kishte forcuar. Ishte si një shkëmb që e godet vala vazhdimisht: vala mund ta lagë, mund t’ia gërryejë skajet, por nuk e zhvendos nga vendi. Dhe pikërisht kjo e bënte praninë e tij kaq të fuqishme—sepse nuk vinte nga një heroizëm i zhurmshëm, por nga një forcë e brendshme, e heshtur, e mbajtur me dinjitet.

Shpesh na e përsëriste me një thjeshtësi që të dukej si ligj i jetës: e rëndësishme është ta dimë për çfarë po luftojmë. Sepse kur njeriu e njeh qartë arsyen e betejës së vet, dhimbja nuk zhduket, por merr kuptim; frika nuk ikën, por vihet nën kontroll; pengesat nuk bëhen fund, por bëhen shkallë. Ai e thoshte edhe një fjali tjetër—si vazhdim i së parës, si përfundim i natyrshëm i saj: kur njeriu ka një qëllim, zakonisht edhe ia del. Dhe në zërin e tij kjo nuk tingëllonte si slogan, por si përvojë e jetuar, e paguar shtrenjtë, e vërtetuar me çdo vit të humbur në qeli.

Në të vërtetë, ai e dinte qëllimin. E dinte si e di udhëtari yllin e tij në natë: edhe kur qielli është i errët, ylli mbetet drejtimi. Për të, liria nuk ishte fjalë e bukur, as ndonjë premtim që e thoshte rasti—ishte busulla e jetës së tij. Kjo qartësi e qëllimit e bënte të dukej se gjithçka tjetër, krahas saj, ishte e vogël, e arritshme, e mundshme. Sepse kur e ke një ideal të madh në zemër, puna e përditshme nuk të tremb; sakrifica nuk të duket e tepërt; frika nuk të duket e pakapërcyeshme.

Dhe kështu, pranë tij, edhe ne ndiheshim ndryshe. Detyrat që na prisnin, sfidat që na dukeshin të rënda, rreziqet që na rrinin mbi kokë—fillonin të zvogëloheshin, jo sepse zhdukeshin, por sepse merrnin përmasat e vërteta. Ai na mësonte, pa bërë moral, se kur njeriu e sheh qartë përse ekziston një betejë, atëherë “e pamundura” nuk është më mur, por është thjesht një derë që kërkon guxim për t’u hapur.

Prandaj, të flisje me të ishte si të kuptoje një të vërtetë të thjeshtë e të thellë: burgjet mund ta mbajnë trupin të mbyllur, por nuk e mbyllin dot mendjen që ka qëllim; vitet mund të merren, por nuk e marrin dot kuptimin. Dhe ai, me atë qetësi dhe besim të palëkundur, ishte dëshmia e gjallë se njeriu që e njeh arsyen e luftës së vet, zakonisht edhe ia del—sepse nuk ecën më vetëm me këmbë, por ecën me ideal.

Të jetosh në një kohë të pakohë—në ato vite kur dita dukej si natë dhe e nesërmja si një fjali e cunguar—ishte si të ecje nëpër një rrugë pa tabela, ku çdo hap duhej bërë me zemër në dorë. Ishin kohë kur njeriu ndiente se jeta po kalonte përmes një mjegulle të dendur, ku shpresa shpesh dukej si luks, e qetësia si diçka e huaj. Por pikërisht në ato kohë, kur gjithçka dukej e ngrirë, kur koha sikur kishte humbur ritmin e vet, të kishe pranë njerëz që të frymëzonin, ishte një dhuratë e rrallë—një lloj dritëzimi që të shpëtonte nga humbja e kuptimit.

Prandaj, po: duhet të mburremi dhe të jemi krenar që e kishim mes nesh. Sepse ai nuk ishte vetëm njeri—ai ishte vetë historia që ecte pranë nesh, jo si kujtim i së shkuarës, por si zë i së ardhmes. Ishte një histori që nuk fliste me gjuhën e pluhurit dhe të arkivave, por me gjuhën e vizionit; një histori që nuk na e përmendte vetëm çmimin e vuajtjes, por na e tregonte edhe domethënien e saj. Në praninë e tij, e shkuara nuk shndërrohej në peshe që të rrëzon, por në një mësim që të ngre.

Ne e shihnim pothuajse çdo ditë atë njeri që e kishte sfiduar errësirën—jo vetëm errësirën e një sistemi, por errësirën që provon ta pushtojë shpirtin e njeriut kur gjithçka e shtyn të dorëzohet. Ai e kishte përballuar atë terr dhe kishte dalë prej tij pa u shuar. Dhe kjo, vetëm kjo, ishte një mrekulli e heshtur: të shihje se si një njeri, edhe pasi ka kaluar nëpër pranga dhe qeli, mund të mbetet i kthjellët, i drejtë, i palëkundur.

Ishte privilegj ta dëgjoje. Sepse kur ai fliste për të nesërmen, nuk e bënte si dikush që kërkon të ngushëllojë veten me iluzione. Fliste me një entuziazëm që të kujtonte pranverën, edhe kur përreth frynte dimër; fliste sikur e kishte të ngulitur në mendje një pamje të qartë të ditëve që do të vinin. Dhe kjo të bënte të ndaloje e të mendoje: ndoshta e ardhmja nuk vjen vetëm nga rrethanat, por edhe nga njerëzit që dinë ta thërrasin, ta mbajnë gjallë, ta ndërtojnë me fjalë e me qëndrim.

Baca fliste pa dorashka. Fjala e tij nuk dinte të vishej me zbukurime të rreme, as të fshihej pas rrotullimeve të kota. Ishte i drejtpërdrejtë, i kthjellët, i prerë si shpatë—jo për të plagosur, por për të çarë mjegullën e hipokrizisë dhe për ta nxjerrë të vërtetën në dritë. Në një kohë kur shumëkush mësonte të heshtte për të shpëtuar veten, ai e kishte bërë guximin mënyrë të të folurit. Dhe kur e shihte të padrejtën, nuk dinte ta duronte. Nuk e mbante brenda, nuk e gëlltiste, nuk e shtynte për “një herë tjetër”. Pakënaqësinë e shprehte hapur, me atë ndershmëri që s’të lë vend për keqkuptim—sepse për të, e drejta ishte parim, jo dekor.

Por ajo që e bënte edhe më të veçantë ishte se kjo ashpërsi e tij nuk ishte kurrë kundër njeriut; ishte kundër padrejtësisë. Ai e respektonte njeriun, e trajtonte me dinjitet dhe e ruante krenarinë e secilit, sikur ta kishte amanet. Ishte nga ata njerëz që, edhe kur të qortojnë, ta ruajnë fytyrën; edhe kur të thonë të vërtetën, ta thonë në mënyrë që të ngrit, jo të shkel. Kishte një etikë të brendshme që nuk e lejonte të poshtëronte askënd, sepse e dinte se fjalët mund të jenë plagë po aq sa edhe dhuna.

Për ato pak vite sa ishim në LKSH, në gjithë atë bashkë udhëtim të shkurtër, unë kurrë nuk kam vërejtur që ai—as me dëshirë, as me pahir—të fliste për ndokënd në mënyrë përçmuese. Nuk e përdorte gjuhën si gur për të goditur tjetrin, as nuk e kthente bisedën në gjyq të ulët. Edhe kur nuk pajtohej, ai e ruante masën e respektit. Në një botë ku shpesh njeriu e gjen më lehtë fjalën e rëndë sesa fjalën e drejtë, ai zgjidhte drejtësinë.

Ai e çmonte njeriun. Jo si koncept abstrakt, por si qenie me brishtësi, me histori, me plagë, me ëndrra. Dhe prej kësaj vinte edhe drejtësia e tij, ishte i barabartë me të gjithë, i drejtë me çdokënd, pa favorizime, pa luhatje, pa maska. Kishte një ndjenjë të fortë të masës morale—si një peshore e brendshme që nuk e lejonte t’i bënte dikujt padrejtësi, qoftë edhe me një fjali.

Prandaj, kur e kujtoj, më del përpara një njeri i fortë në parim dhe i butë në dinjitet: një shpatë kundër padrejtësisë, por një dorë e hapur për njeriun. Dhe kjo, në thelb, është e rrallë: të jesh i rreptë me të keqen, por i drejtë e fisnik me të tjerët—të mos e ulësh askënd, edhe kur vetë ke arsye të zemërohesh.

Është e vërtetë se ai është shuar në botën e përtejme—por kjo shuarje ka qenë vetëm e trupit. Sepse ka njerëz që ikin fizikisht, por nuk largohen kurrë nga jeta e një populli. Ata nuk mbeten vetëm si emra në gur, as si data në kalendar; ata shndërrohen në frymë, në udhërrëfyes, në një prani të padukshme që ecën bashkë me ne. Dhe kështu është edhe Baca Adem Demaçi: ai jeton në mesin e shqiptarëve, jo vetëm si hero, por si dritë e një ideali që nuk shuhet.

Sakrifica e tij, idetë e tij dhe vetë jeta e tij janë një shembull që nuk guxon të harrohet, as të anashkalohet. Sepse ai nuk e jetoi jetën për vete—ai e ktheu jetën në shërbim, në mision, në përkushtim të plotë ndaj vendit dhe popullit të vet. Dhe këtu qëndron madhështia: te fakti se ai i dha atdheut jo tepricën, por gjithçka. I dha vitet, shëndetin, rehatinë, sigurinë—e në vend të tyre mori mbi vete barrën e dhimbjes dhe peshën e qëndresës. Ka njerëz që i kërkojnë lirisë vetëm ta shijojnë; ai ishte nga ata që e ndërtuan lirinë duke u bërë gur i themeleve të saj.

I lumtur është ai popull që ka pasur një Bacë Adem Demaç. Sepse jo çdo popull ka fatin të ketë në mesin e vet një njeri që e mban të gjallë ndërgjegjen kolektive, një njeri që e bën guximin normë dhe qëndresën traditë. Në kohë frike, ai ishte shpresë; në kohë heshtjeje, ai ishte zë; në kohë hutimi, ai ishte busull. Dhe kur një popull ka një figurë të tillë, ai popull ka një pasuri që nuk matet me asgjë materiale: ka një model për ta imituar, një standard për t’u matur, një emër që e mëson se dinjiteti nuk blihet, por fitohet.

Jam e vetëdijshme se jeta dhe vepra e tij do të mbeten amanet dhe kujtesë për jetë e mot. Sepse amaneti i tij nuk është thjesht një fjalë e lënë pas, por një detyrë e pashkruar: të mos e ulësh kokën, të mos e shesësh parimin, të mos e harrosh se liria ka çmim dhe se e drejta kërkon zë. Kujtimi i tij nuk duhet të kufizohet vetëm në përvjetorë, në kurora lulesh dhe fjalime ceremoniale. Ai duhet të jetojë në përditshmërinë tonë, në mënyrën si flasim, si veprojmë, si i ruajmë njëri-tjetrit dinjitetin, si i kundërvihemi padrejtësisë, si e ndërtojmë shoqërinë që ai e ëndërroi.

Ta kujtojmë çdo ditë dhe në çdo moment—kjo do të thotë ta mbajmë të gjallë frymën e tij në vendimet tona. Sepse heroi i vërtetë nuk është ai që e thërrasim vetëm kur na duhet një simbol, por ai që e marrim si udhërrëfyes kur na duhet drejtim. E si mund të quhet ndryshe një njeri që nuk kurseu asgjë për vendin e vet, veçse hero? Ai ishte dhe mbeti hero i popullit të Kosovës—dhe i shqiptarisë kudo që gjendet ajo, sepse ai nuk i përkiste vetëm një vendi, por i përkiste një ideali që e tejkalon kufirin e hartës: idealit të lirisë, të dinjitetit dhe të së drejtës për të qenë vetvetja.

Prandaj, edhe pse trupi i tij pushoi, emri i tij nuk pushon. Ai vazhdon të ecë ndër ne si një kujtesë e gjallë: se ka jetë që nuk mbarojnë me varrimin, sepse kanë marrë një formë tjetër—formën e amanetit. Dhe amaneti i Bacës Adem Demaçit është që ne të jemi më të drejtë, më të guximshëm, më të përgjegjshëm—që lirinë ta ruajmë me vepër, ashtu siç ai e fitoi me sakrificë.

Lavdi heroit dhe shqiptarit të madh, Bacë Adem Demaçit—atij njeriu që nuk e pati kurrë jetën të lehtë, por e pati gjithmonë të drejtë; që nuk e zgjodhi rrugën e rehatisë, por rrugën e dinjitetit. Emri i tij nuk është thjesht një kujtim, por një thirrje që mbetet gjallë në ndërgjegjen tonë: thirrje për guxim, për qëndresë, për besim në liri edhe kur ajo duket larg.

Lavdi Bacës që e mbajti mbi shpinë peshën e një kohe të egër dhe nuk u thye. Atij që e pranoi burgun si çmim, por nuk pranoi kurrë të burgoset shpirti. Sepse prangat mund t’i mbërthejnë duart, por nuk e mbërthejnë dot mendjen që e ka të qartë drejtimin, as zemrën që e ka bërë atdheun betim. Baca e bëri lirinë jo slogan, por mënyrë jetese—dhe këtë e pagoi me vite, me dhimbje, me sakrifica të pashprehura.

Lavdi Bacës që e deshi popullin e vet dhe e mbrojti dinjitetin e tij. Që e tha të vërtetën pa frikë, pa maskë, pa dorashka, sepse nuk dinte të pajtohej me padrejtësinë. Në fjalën e tij kishte drejtësi; në qëndrimin e tij kishte qetësi; në praninë e tij kishte një dritë që i mbante gjallë të tjerët. Ai ishte zë i të pambrojturve, shpresë e të shtypurve, dhe kujtesë se populli nuk duhet të mësohet kurrë të jetojë në gjunjë.

Lavdi Bacës që na mësoi se liria nuk është vetëm ditë feste, por ditë pune; jo vetëm flamur, por përgjegjësi; jo vetëm fitore, por kujtesë e përhershme e çmimit që është paguar. E sot, edhe pse ai nuk është mes nesh fizikisht, ai mbetet në ne—në gjuhën e guximit, në rrëfimet e qëndresës, në ëndrrën e një populli më të drejtë. Ai është një emër që nuk shuhet, sepse është bërë pjesë e themeleve të lirisë sonë.

Lavdi, Bacë Adem Demaçi—hero i Kosovës dhe i shqiptarisë, amanet i përjetshëm i dinjitetit dhe i guximit. Në çdo kohë që kërkon dritë, emri yt është Diell. Në çdo moment që kërkon drejtim, jeta jote është busull.

LAVDI

26 shkurt 2026

Prishtinë