Ilir Çumani: Ai zë ishte Vaçe Zela

AI ZË ISHTE VAÇE ZELA…

(Vaçe Zela - Zëri identitar dhe shpirtëror i një kombi të paepur)

Nga Ilir Çumani

Si sot, dymbëdhjetë vjet më parë, pushoi së rrahuri zemra dhe zëri më i bukur i të gjitha kohërave.

U shua një dritë që nuk ndriçonte vetëm skenën, por ndërgjegjen e një populli të tërë. Ishte ajo ditë e heshtur kur koha dukej se u përkul përpara një mungese të madhe dhe ajri u bë më i rëndë, sikur mbante mbi vete barrën e një dhimbjeje të përbashkët.

Në çastin kur ajo ia lëshoi trupin tokës, gjithçka u ndal. Jo si figurë e madhe skenike, por si ndjesi e vërtetë, e përjetuar me dhimbje të thellë, deri në asht.

Atëherë, edhe zëri i bilbilave nëpër degët e pemëve u ndërpre për një çast; dukej sikur edhe natyra ta kishte kuptuar se po humbiste një nga tingujt e saj më të rrallë.

Notat muzikore dhe partiturat, për herë të parë, nuk iu bindën as kompozitorëve më të mëdhenj; ato mbetën pezull, të paqarta, si fjalë që nuk gjejnë dot zë për t’u shprehur.

Në imagjinatën e dhimbjes kolektive, edhe lumejntë e ndalën rrjedhën e tyre, edhe qielli u mbush plot me re, edhe alpet u mbushën plot me dëborë si për t’u përkulur përpara një rituali mortor që nuk ishte vetëm i një familjeje, por i një kombi të tërë.

Sepse ajo nuk ishte thjesht një artiste e madhe… Ajo ishte Vaçe Zela, zëri më brilant që rrodhi aq ngrohtë dhe aq ëmbël nëpër “Këngë e Ligjërime”, ai zë që përcolli ndër breza po aq dinjitetshëm frymën më solemne dhe po aq krenare “Për Ty Atdhe”!

Ajo ishte një epokë, një gjuhë e përbashkët ndjenjash, një zë ku shqiptarët kishin mësuar të dëgjonin vetveten.

Me ikjen e saj, nuk u shua vetëm një jetë, por u mbyll një kapitull i artit tonë epokal, ai kapitull ku kënga kishte dinjitet, magji, thellësi dhe shpirt… Shpirt! Vetëm shpirt!

Dhimbja e asaj dite nuk ishte e zhurmshme, por e përmbajtur, e thellë, e heshtur. Ishte dhimbja më e përveçme që nuk klithte si kumtet rituale vetëm me të qara të brendshme, por një dhimbje që qëndroi pezull mbi qytete e fshatra, mbi çdo shtëpi, mbi kujtimet, mbi kohën.

Edhe sot është një dhimbje që nuk kërkon fjalë, sepse vetë mungesa flet. Dhe në atë heshtje të rëndë, secili e kuptoi se kishte humbur jo vetëm këngëtaren më të madhe të skenës shqiptare, por një copëz SHQIPËRI, një pjesë të vetes, një zë që kishte shoqëruar dashuritë, mallin, brengat, aspiratat, idealet, shpresën dhe ëndrrat e brezave të tërë.

Që prej asaj dite, zëri i saj nuk është më trup, por kujtesë. Nuk është as frymë, por jehonë. E megjithatë, sa herë që këngët e saj rikthehen, duket sikur ajo ende qëndron diku, mbi skenën e padukshme të shpirtit tonë kolektiv, duke na kujtuar se disa zëra nuk vdesin kurrë; ata vetëm shndërrohen në përjetësi.

Me zërin e saj, Vaçe Zela i dha një formë të rrallë ndërmjetësimi shpirtit individual dhe fatit historik të një populli. Në timbrin e saj u ngulitën dhimbjet, qëndresat, shpresat, krenaria dhe ndrojtja e shqiptarëve në një shekull të trazuar.

Zëri i Vaçe Zelës ishte një instrument i papërsëritshëm: i fuqishëm pa qenë agresiv, i butë pa qenë i brishtë, i ngrohtë pa rënë në sentimentalizëm banal.

Ajo zotëronte një kontroll absolut të frymëmarrjes, një frazim të qartë dhe një ndjeshmëri të jashtëzakonshme për dinamikën emocionale të këngës. Çdo interpretim i saj ishte një dramë e përmbajtur, ku asnjë notë nuk ishte e tepërt.

Vaçja nuk këndonte vetëm melodinë – ajo e mishëronte këngën, duke e kthyer interpretimin në akt krijues më vete.

Për këtë arsye, shumë këngë që ajo interpretoi i mbijetuan kohës, ndërsa vetë ajo u bë standardi i pakapërcyeshëm i interpretimit vokal shqiptar.

Në marrëdhënien e Vaçe Zelës me tekstin poetik ndodhi një simbiozë e rrallë.

Ajo dinte t’i jepte fjalës peshë semantike dhe emocionale, pa e shndërruar këngën në recitim. Në interpretimin e saj, fjala nuk humbte në muzikë, por ringjallej plot energji dhe kolorit përmes saj.

Këngët që ajo këndoi – dashuri, atdhe, mall, ndarje, shpresë – u bënë referenca simbolesh të shejnta popullore moderne, të transmetuara brez pas brezi. Vaçe Zela ishte ura ku letërsia lirike shqiptare gjeti zërin e saj më të dëgjueshëm.

Psikologjikisht, Vaçe Zela përfaqësonte figurën e nënës simbolike të emocioneve shqiptare.

Zëri i saj kishte një efekt qetësues, por edhe mobilizues e frymëzues njëherazi.

Ajo dinte të përçonte dhimbjen pa dëshpërim dhe gëzimin pa ekzagjerim. Ky ekuilibër emocional e bëri të besueshme, të dashur të admirueshme dhe të domosdoshme.

Në një shoqëri të mbyllur, ku emocionet shpesh censuroheshin ose kanalizoheshin, Vaçja u bë hapësirë e ligjshme e ndjenjës, një formë e shëndetshme e katarsisit kolektiv.

Socialisht, Vaçe Zela ishte një figurë unifikuese dhe përbashkuese. Ajo u dëgjua njësoj nga fshati dhe qyteti, nga intelektuali dhe punëtori, nga brezat e rritur dhe ata që vinin pas.

Në një kohë polarizimesh ideologjike, ajo mbeti territor i pacënueshëm artistik dhe moral i përbashkët shpirtëror.

Vaçja nuk u identifikua kurrë me një rol të imponuar politikisht; ajo qëndroi mbi rrethanat, duke u bërë zë i njerëzores, jo i doktrinës. Prandaj dashuria për të ishte dhe mbetet autentike.

Antropologjikisht, Vaçe Zela mishëron një figurë të veçantë të gruas shqiptare: e fortë pa qenë sfiduese, e ndjeshme pa qenë e dobët, dinjitoze pa qenë e largët. Ajo ndërtoi një model femëror ku autoriteti buron nga integriteti, jo nga imponimi.

Në skenë, ajo ishte e përmbajtur, pothuaj rituale. Çdo dalje e saj kishte diçka nga ceremonialja popullore, ku zëri shndërrohet në mjet transmetimi të kujtesës kolektive.

Vaçe Zela nuk është thjesht pjesë e historisë së muzikës shqiptare, por pjesë më kulmore e strukturës emocionale të kombit.

Zëri i saj vazhdon të dëgjohet edhe sot, jo vetëm në regjistrime, por në mënyrën si shqiptarët ndiejnë, kujtojnë dhe shpresojnë.

Ajo ishte dhe mbetet këngëtarja më e madhe e të gjitha kohërave, jo sepse këndoi më shumë apo më fort, por sepse këndoi më thellë – deri aty ku arti bëhet fat dhe zëri shndërrohet në kujtesë të përjetshme…

Ajo ishte dhe mbetet Vaçe Zela!

Tiranë, e premte - 6 shkurt, 2026