Lekë Mrijaj: Ernest Koliqi – Figurë poliedrike e hapjes së shkollave shqipe në Kosovë

MINISTRI I ARSIMIT DHE I KULTURËS SË SHQIPËRISË ERNEST KOLIQI – FIGURË POLIEDRIKE E HAPJES SË SHKOLLAVE SHQIPE NË KOSOVË

(Homazh në ditëvdekjen e Ernest Koliqi, 15 janar 1975)

Nga Lekë Mrijaj

Ky homazh, reflektim i kushtohet figurës së shquar të Ernest Koliqit, njërit ndër personalitetet më vizionare të arsimit dhe kulturës shqiptare, duke vënë në pah rolin e tij vendimtar në zhvillimin e arsimit shqip në Kosovë gjatë viteve '40 të shekullit XX.

Duke u mbështetur në librin "Gjeneza e familjes Mrijaj ndër shekuj" (Kujtime) të autorit Tomë Mrijaj, ky shkrim ndalet te një ngjarje me peshë të veçantë historike: udhëtimi i delegacionit nga Lugu i Drinit në Tiranë, në vjeshtën e vitit 1940, dhe pasojat e thella që ky akt pati për arsimin dhe kulturën shqiptare në Kosovë.

Historia e një kombi nuk ndërtohet vetëm nga ngjarje madhore shtetërore, por edhe nga veprime të ndërgjegjshme të njerëzve me përgjegjësi të lartë kombëtare. I tillë ishte edhe udhëtimi i delegacionit nga Lugu i Drinit drejt Tiranës në fund të vitit 1940. Ky udhëtim nuk ishte një veprim i zakonshëm, por një akt i guximshëm dhe largpamës, i lindur nga dashuria për gjuhën shqipe dhe nga ndjenja e detyrës për mbrojtjen e identitetit kombëtar shqiptar në Kosovë.

Delegacioni kryesohej nga ish-kryetari i komunës së Zllakuqanit, Nikollë Mrijaj, dhe shoqërohej nga Adem Dushi, si dhe nga burra të tjerë të njohur për përkushtimin e tyre atdhetar: Llesh Gjon Lleshi, Mark Duhani, Zef (Cubi) Përnoka, Mark Përgjoka, Mark Laska e të tjerë. Ata ishin përfaqësues të denjë të popullit të tyre, njerëz të respektuar dhe të përgjegjshëm, të cilët e ndienin mbi vete peshën e rëndë të presionit politik e kulturor që ushtrohej ndaj shqiptarëve të Kosovës në atë kohë.

Gjatë viteve '30–'40 të shekullit XX, Kosova përjetonte një gjendje tejet të rëndë arsimore dhe kulturore. Arsimi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar, ndërsa përdorimi i alfabetit cirilik dhe ndalimi i simboleve kombëtare synonin dobësimin dhe zhdukjen graduale të identitetit shqiptar. Në këto rrethana, shumë fëmijë shqiptarë rrezikonin të mbeteshin pa shkollim dhe pa njohje të gjuhës së tyre amtare.

Në këtë realitet të ashpër historik, gjuha shqipe nuk ishte thjesht mjet komunikimi, por shenjë e fortë e qëndresës dhe e mbijetesës kombëtare. Humbja e saj do të nënkuptonte humbjen e kujtesës historike dhe të vetëdijes kombëtare. Pikërisht kjo përgjegjësi e madhe i shtyu përfaqësuesit e delegacionit të udhëtonin drejt kryeqytetit të shtetit amë, Tiranës.

Takimi i asaj kohe me Ministrin e Arsimit dhe Kulturës, Ernest Koliqi, përbën pikën kyçe të kësaj historie. Delegacioni paraqiti kërkesën e tij me qartësi dhe vendosmëri: dërgimin e mësuesve shqiptarë në Kosovë, në mënyrë që fëmijët shqiptarë të mësonin shkrim e lexim në gjuhën e tyre amtare. Ernest Koliqi e kuptoi menjëherë se kjo nuk ishte një kërkesë e kufizuar lokale, por një nevojë e përgjithshme kombëtare.

Ai veproi pa humbur kohë dhe e shndërroi Ministrinë e Arsimit në një qendër organizimi dhe veprimi kombëtar. Me nismën e tij u angazhuan mësues dhe profesorë të përgatitur, si Rexhep Krasniqi, Mati Logoreci, Ahmet Gashi, si dhe dhjetëra arsimtarë të tjerë nga Shkodra dhe qytete të ndryshme të Shqipërisë. Ata lanë familjet dhe jetën e tyre të qetë për të shkuar në Kosovë dhe për të ndihmuar në hapjen e shkollave shqipe.

Si rezultat i këtij mobilizimi të madh arsimor, në Kosovë u hapën mbi 200 shkolla në gjuhën shqipe. Këto shkolla u shndërruan në qendra të ruajtjes së gjuhës, kulturës dhe vetëdijes kombëtare shqiptare. Kontributi i mësuesve, veçanërisht i atyre nga Shkodra, ishte vendimtar dhe pati ndikim të drejtpërdrejtë në formimin arsimor dhe kombëtar të brezave të rinj.

Me të drejtë, Ernest Koliqi konsiderohet figurë poliedrike e hapjes së shkollave shqipe në Kosovë. Në një kohë kur arsimi dhe kultura ndodheshin në gjendje të rëndë, ai hodhi "farën e dijes", nga e cila u ndërtua dhe u zhvillua më pas i gjithë sistemi arsimor shqiptar në këto troje. Rreth 200 mësues normalistë u dërguan në Kosovë me nismën e tij për të përhapur shkronjën dhe dijen shqipe.

Pasojat e kësaj vepre u ndjenë për shumë vite. Nxënësit e asaj kohe, të arsimuar në këto shkolla, u rritën me dashuri për gjuhën dhe atdheun dhe u bënë bartës të ndërgjegjes kombëtare shqiptare.

Prandaj, sot, në përvjetorin e 51-të të ndarjes nga jeta të Ernest Koliqit, kjo histori na kujton se e ardhmja e një kombi ndërtohet me dije, me shkollë dhe me njerëz të përkushtuar. Ajo dëshmon se gjuha dhe arsimi janë themelet më të forta mbi të cilat ngrihet e ardhmja e popullit shqiptar.

Klinë, më 15 janar 2026