Sabile Basha: E vërteta për UÇK-në nuk guxon të heshtë

E VËRTETA PËR UÇK-NË NUK GUXON TË HESHTË

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Rastësia ka një mënyrë të çuditshme për të na gjetur pikërisht atëherë kur nuk presim asgjë—kur mendja është e lodhur nga dita, kur duam vetëm pak qetësi dhe një dritë të zbehtë ekrani për të shoqëruar mbrëmjen. Kështu më ndodhi sonte, më 20 shkurt 2026, kur, pa ndonjë plan të veçantë, e hapa televizorin dhe mu ndal syri te emisioni “Frontal” në TV 7. Ishte një nga ato momente kur njeriu mendon se po kërkon thjesht një program për të kaluar kohën, por në të vërtetë koha po i sjell diçka që e zgjon.

Teksa emisioni rridhte, e kuptova se mysafiri i mbrëmjes ishte profesori dhe ish ambasadori z. Ahmet Shala. E dëgjova të fliste për librin e tij të ri, të sapopromovuar, me titullin domethënës: “Kur heshtja flet”. Vetë ky titull, si një paradoks i bukur, të shtyn të mendosh se ndoshta më shumë se fjalët, janë heshtjet ato që ruajnë të vërtetat më të thella; se ndonjëherë, ajo që nuk thuhet e mban peshën më të rëndë.

Ai fliste për situatën e tanishme—në vend dhe në botë—me një siguri që nuk vinte nga zhurma, por nga qartësia. Ishte ai që e njihte hartën e kohës sonë, jo vetëm si një radhë lajmesh, por si një rrjet lidhjesh dhe pasojash. Dhe unë, duke e dëgjuar, ndjeva se sa rrallë na bie të dëgjojmë dikë që e sheh të tashmen jo me sy të mjegulluar nga emocionet e çastit, por me një vështrim të gjerë, të kthjellët, gati panoramik.

Dhe në fund, ajo rastësi e mbrëmjes më la një ndjenjë të çuditshme: si të kisha marrë diçka të vyer pa e kërkuar. Si të më ishte kujtuar se ende ekzistojnë zëra që e marrin seriozisht fjalën, dhe se ndonjëherë—pikërisht kur duket se gjithçka është zhurmë—heshtja vërtet flet.

Sepse jeta ka një paradoks të hidhur: kur gjithçka shkon mirë, kur dritat janë ndezur dhe rruga duket e shtruar, ndihma bëhet e lehtë për t’u premtuar, madje edhe për t’u përmendur. Por në të vërtetë, atëherë njeriu nuk e ndien urgjencën; e mban zemrën në distancë dhe e quan mirësinë një dekor. Ndërsa kur vjen halli—kur dita rëndon, kur sytë mbushen me frikë dhe dera e shpresës duket e mbyllur—atëherë ndihma nuk është luks, por frymëmarrje. E megjithatë, pikërisht atëherë shpesh shfaqet heshtja jonë, një heshtje që nganjëherë vjen nga lodhja, nganjëherë nga frika, e nganjëherë nga një lloj komoditeti i ftohtë: “s’kam ç’të bëj”, “s’më takon”, “është vonë” etj.

Dhe këtu, fjalët e profesorit të nderuar ranë si një gur i rëndë në ujë të qetë: jo për të tronditur kot, por për të zgjuar rrethin e mendimit. Ai e tha me plot gojën, pa rrotulla, pa kujdesin e asaj lloj diplomacie që shpesh e zbraz kuptimin: as tani, as nesër, nuk është vonë për të bërë diçka. Jo vonë—kjo frazë, e thjeshtë në dukje, mban brenda një filozofi të tërë: se përgjegjësia nuk ka orar; se ndërgjegjja nuk duhet të presë “momentin e duhur”; se solidariteti nuk është ngushëllim pas ngjarjes, por veprim gjatë zjarrit.

Dhe pastaj ai e drejtoi fjalën te ata-patriotët tanë—ata që tashmë gjashtë vjet i numërojnë ditët jo me kalendar të zakonshëm, por me ritmin e rëndë të mureve, në burgun e Sheveningenit të Hagës. Gjashtë vjet: një kohë që në letër duket numër, por në jetë është rraskapitje. Janë dimra që kalojnë pa ngrohtësi, vera që vijnë pa liri, mëngjese që zgjohen me të njëjtin hekur në mendje. Është një pritje që ha durimin, një gjykim që shndërrohet në jetë të pezulluar, dhe një familje që e vuan dënimin në heshtje, edhe pse nuk ka hyrë kurrë brenda atyre mureve.

Në atë çast, gjithçka që është shkruar më parë m’u duk si një provë e brendshme: a kanë qenë fjalët tona vetëm analiza? A kanë qenë vetëm mendime të sistemuar? Apo kanë qenë thirrje për veprim, për ndërgjegje, për prani njerëzore? Sepse ndihma nuk matet vetëm me deklarata të mëdha; ajo matet me këmbëngulje, me kujdes, me mënyrën si një shoqëri i mban afër të vetët kur i godet fati. Ndihma është edhe e përditshme: të mos harrosh, të mos e lësh temën të vyshket, të mos e shndërrosh dhimbjen në lajm, e pastaj ta mbyllësh si kapitull të konsumuar.

Sepse kur njerëzit tanë janë në hall, atëherë nuk mjafton të jemi spektatorë. Nuk mjafton të jemi të ndjeshëm vetëm në biseda. Halli kërkon dorë, kërkon zë, kërkon qëndrim. E nëse sot i kujtojmë ata që janë pas hekurave vetëm si një fjali e shkurtër në një debat televiziv, atëherë nesër do të na rëndojë heshtja si faj.

Dhe dua ta shtoj edhe këtë, si një fjali që nuk më rri vetëm në mendje, por më rreh brenda si kambanë: nuk është vonë. Nuk është vonë të zgjohemi nga ajo plogështi që na bën të presim, të llogarisim, të hezitojmë. Nuk është vonë të dalim përsëri në rrugë—sepse rruga, në kuptimin më të thellë, nuk është veç asfalt e trotuar; rruga është vendi ku shoqëria e tregon se është gjallë, se ka zemër, se ka kujtesë, se ka dinjitet.

Por jo vetëm në rrugët tona të njohura—jo vetëm në Prishtinë, në Shkup, në Tiranë, aty ku zëri dëgjohet më lehtë dhe ku turmat mblidhen pa shumë pengesa. Sepse nëse duam ta bëjmë praninë tonë të vërtetë, ajo duhet të shtrihet përtej rrethit të rehatisë. Është mirë—madje është e domosdoshme—të shkojmë edhe atje ku shkohet më vështir, atje ku dera nuk hapet me një trokitje të zakonshme, atje ku distanca nuk është vetëm kilometrash, por edhe barrierash, protokollesh, heshtjesh të organizuara.

Duhet të jemi prezent kudo—jo si figura simbolike që shfaqen vetëm kur kamera ndizet, por si frymë këmbëngulëse që nuk lodhet. Prezent me gjithçka që kemi: me fjalë që mbajnë peshë, me zë që nuk dridhet, me praninë tonë që i jep kuptim solidaritetit. Prezent me letra që nuk janë thjesht faqe, por dëshmi; me mesazhe që nuk janë vetëm tekst, por urë; me qëndrime që nuk janë vetëm opinione, por përgjegjësi.

Sepse një kauzë nuk mbahet gjallë vetëm me ndjenjë—ajo ka nevojë për formë, për ritëm, për përsëritje, për insistim. Ka nevojë për një lloj “mos-u-lodh” kolektive. E në këtë insistim, çdo mjet ka vlerë: një letër e dërguar në vendin e duhur, një apel i artikuluar qartë, një prani në një qytet të huaj ku zërat rrallë shkojnë, një qëndrim në një institucion ku zakonisht flitet me gjuhë të ftohtë. Nganjëherë një mesazh i vetëm, i shkruar me kujdes, i shkon më thellë ndërgjegjes sesa një mijë fjali të hedhura kot.

Dhe unë besoj—dhe them—se në këso raste nuk mjafton të bëjmë “aq sa mundemi” në kuptimin e vogël, të rehatisë. Duhet të bëjmë aq sa mundemi në kuptimin e madh: të lëvizim çdo gur dhe çdo dru. Kjo është metafora e mundit, e këmbënguljes, e një vendosmërie që nuk negocion me dembelinë. Të lëvizësh çdo gur do të thotë të mos lësh asnjë mundësi pa provuar; të mos e pranosh “s’bëhet” si përgjigje të parë; të mos e lësh hallin në dorë të fatit, sikur fati të ishte zgjidhje.

Sepse gjërat e mëdha nuk ndryshojnë vetëm nga deklaratat e mëdha. Ato ndryshojnë nga një varg veprimesh të vogla, të lidhura mes tyre, që bëhen si zinxhir. Një zë i ngritur sot, një prani nesër, një letër pasnesër, një takim, një reagim, një organizim—dhe papritur, ajo që dukej e pamundur fillon të lëvizë. Jo sepse bota është bërë më e butë, por sepse ne kemi refuzuar të jemi të padukshëm.

Dhe prandaj, po: nuk është vonë. Nuk është vonë të dalim, të flasim, të shkruajmë, të udhëtojmë, të trokasim, të insistojmë. Nuk është vonë të jemi trup dhe zë njëkohësisht. Sepse solidariteti nuk është vetëm ndjenjë në zemër—solidariteti është prani në botë. Dhe kur njeriu vendos të jetë prezent “gjithkund, me çdo gjë”, ai i thotë heshtjes: nuk të pranoj më si fat; të sfidoj si zgjedhje.

Unë e di—jo si një slogan që thuhet për t’u dukur i fortë, por si një bindje që piqet me kohë—se ne mundemi. E di se brenda nesh ka fuqi, ka mend, ka zemër, ka durim; dhe e di se, nëse e mbajmë gjallë këtë lidhje mes nesh, ne do t’ia dalim. Por fitorja, si çdo gjë e madhe, nuk vjen vetëm nga dëshira. Vjen edhe nga ajo urtësia praktike që nganjëherë e harrojmë: të jemi në vendin e duhur, në kohën e duhur. Sepse ka momente kur një hap i vogël, i bërë në çastin e saktë, peshon më shumë se një rrugë e gjatë e bërë vonë; ka raste kur një prani e vetme, e vendosur në pikën e duhur, e ndryshon rrjedhën e një ngjarjeje.

Ne mund të ndihmojmë—këtë e besoj me gjithë qenien time. Por ndihma nuk është një mendim i bukur që e ruajmë në vete; ndihma është një zgjedhje që e bëjmë çdo ditë. Dhe që kjo zgjedhje të ketë peshë, duhet angazhim. Duhet të dalim nga rrethi i vogël i “aty ku jemi mësuar” dhe të shtrihemi si prani—çdokund. Sepse kur prania jonë është e rrallë, zëri humbet; kur prania jonë është vetëm simbolike, mesazhi zbehet; por kur prania jonë është e vazhdueshme, e qëndrueshme, e organizuar—atëherë bëhemi faktor, bëhemi frymë që nuk shuhet.

Dhe kështu, unë e përsëris me qetësi, por me vendosmëri: ne mundemi. Ne do t’ia dalim. Por duhet ta disiplinojmë veten që, krahas shpresës, të kemi edhe drejtimin; krahas ndjenjës, të kemi edhe organizimin; krahas zemrës, të kemi edhe kohën e saktë dhe vendin e duhur. Sepse atëherë, prania jonë bëhet jo thjesht dëshirë—por fuqi që lë gjurmë.

Le të ndihmojmë secili në mënyrën e vet—sepse ndihma nuk ka vetëm një formë, as vetëm një zë, as vetëm një uniformë. Ndihma është si uji: e gjen rrugën edhe përmes shkëmbinjve, mjafton të jetë e vërtetë. E ndoshta pikërisht këtu e kemi mësimin më të madh: nuk ka rëndësi të gjithë të bëjmë të njëjtën gjë; ka rëndësi që të gjithë të bëjmë diçka, me atë që kemi, me atë që dimë, me atë që mundemi.

Dua të bëj vetëm një krahasim—jo për t’u kthyer me nostalgji te plagët, por për të kujtuar një virtyt që dikur e kishim si instinkt: gjatë kohës së luftës askush nuk pyeste “sa” po ndihmon, nuk hapeshin peshore për të matur kontributin. Pyetja nuk ishte sasi, ishte shpirt; nuk ishte statistike, ishte qëndrim. Nuk ishte “sa ke dhënë?”, por “si je duke dhënë?”. Sepse në kohë të vështira, rëndësi ka jo vetëm të japësh, por të mos mungosh; të mos jesh ai që rri anash duke e shikuar dhimbjen si spektakël.

Atëherë, askush dhe asnjëherë nuk e kishte pyetur ushtarin se cilës parti i takon. Në atë kohë të nxehtë, ku plumbi nuk dallon flamuj e ku frika kërkon strehë, partitë ishin gjë e largët—si luks i kohëve pa rrezik. Nuk të pyesnin “kush je” në kuptimin e etiketës; të pyesnin “ku je” në kuptimin e detyrës. Pyetja ishte konkrete, e thjeshtë, por e shenjtë: në cilën brigadë je? cilës zonë i takon? Jo për të të ndarë, por për të të vendosur në hartën e qëndresës, në organizimin e mbijetesës. Sepse atëherë, identiteti më i madh ishte përgjegjësia—dhe përgjegjësia kishte emër: LIRIA.

Të gjithë ndihmonim me atë që kishim. Askush nuk priste të bëhej i pasur për të qenë i dobishëm, askush nuk priste të bëhej i madh për të qenë i rëndësishëm. Në ato ditë, edhe gjërat e vogla kishin peshë të madhe. Dikush ndihmonte me pushkë në fushën e betejës—me trupin e tij përballë rrezikut, duke e marrë mbi supe atë që shumica do ta kishte frikë. Dikush ndihmonte me para—duke e kthyer mundin e jetës në bukë, në veshmbathje, në mjet, në shpresë. Dikush ndihmonte me pendë—duke e mbrojtur të vërtetën, duke e shkruar dëshminë, duke e mbajtur gjallë moralin, duke e bërë botën të shohë atë që ndryshe do të mbetej në errësirë.

Dhe të gjitha këto forma, sado të ndryshme, kishin një gjë të përbashkët: nuk konkurronin mes vete. Askush nuk e përçmonte tjetrin, sepse secili e dinte se një luftë nuk fitohet vetëm me një armë. Një popull nuk qëndron vetëm me një krah. Duhen shumë duar, shumë zemra, shumë mënyra të të dhënit. Duhen edhe ata që dalin përpara, edhe ata që mbajnë prapa; edhe ata që thërrasin, edhe ata që qepin në heshtje; edhe ata që shkruajnë, edhe ata që bartin.

Ky ishte ai uniteti ynë: jo një unitet i përkryer, por i gjallë; jo një bashkim i bërë nga fjalime, por nga veprime. Ishte një unitet që nuk pyeste për ngjyrat e vogla, por për qëllimin e madh. Ishte një unitet që nuk e mat kontributin me sy ziliqar, por e pranonte me mirënjohje. Dhe ndoshta sot, më shumë se kurrë, na duhet të rikthejmë pikërisht këtë frymë: të mos e bëjmë ndihmën arenë egoje, por urë bashkimi; të mos e bëjmë kauzën arsye për ndarje, por vend ku secili sjell gurin e vet.

Sepse në fund, ndihma e vërtetë nuk pyet “a jam më i madh se tjetri?”, por “a jam aty kur duhet?”. Dhe kur secili jep atë që ka—pushkën, paranë, pendën, zërin, praninë—atëherë lind sërish ajo gjë e rrallë që e quajmë unitet: një zemër e përbashkët, që rreh në shumë kraharorë.

E sot, kur lufta jonë—ajo që e mbajti gjallë shpresën dhe e nxori popullin nga terri—rrezikon të zbehet në sytë e botës, kur liria duket e dyshimtë si dritë e mbuluar nga mjegulla, nuk na rri si popull të qëndrojmë anash. Nuk na ka hije të ulemi si spektatorë dhe të bëjmë sehir, sikur historia jonë të jetë një shfaqje e huaj ku mund të duartrokasim ose të heshtim, e pastaj të kthehemi në shtëpi pa peshë në ndërgjegje. Sepse kur në Hagë dënohet UÇK-ja, nuk është vetëm një emër që vihet në bankën e të akuzuarve; është një histori e tërë e sakrificës sonë që përpiqen ta rishkruajnë, t’ia ndryshojnë ngjyrat, t’ia zbehin arsyen, t’ia zëvendësojnë kuptimin.

Me bo sehir, në këso çastesh, nuk është thjesht pasivitet. Me shikua është thjesht dorëzim. Është ajo gjendje kur njeriu e sheh dallgën që po vjen, por nuk lëviz asnjë hap; e sheh zjarrin që afrohet, por nuk merr asnjë kovë ujë; e sheh padrejtësinë, por e thotë me vete “s’është puna ime”. Dhe kjo, për një popull që ka dalë nga gjaku e nga dhimbja, është e pa falshme.

Edhe më e rëndë bëhet kur sehiri ushqehet me ndarje të vogla, me arsyetime të ulëta, me një llogari të ftohtë që nuk ka as shpirt e as dinjitet: “ai nuk është i partisë sime”, “ai tjetri nuk është i klanit tim”, “këta nuk janë nga krahina ime”. Këto fjali, në dukje të thjeshta, janë thika që e presin ngadalë trupin e një kombi. Janë fjalë që e bëjnë hallin të duket si hall i tjetrit, e jo si plagë e jona. Janë fjalë që e zvogëlojnë atdheun në një copëz interesi dhe e bëjnë lirinë të duket si pronë private, jo si e drejtë e përbashkët.

Dhe në këtë pikë, duhet ta themi pa dorëza: kjo logjikë nuk është vetëm e gabuar—është poshtëruese. Sepse liria nuk pyet se cilës parti i përket; liria nuk ka klan; liria nuk matet me krahinë. Liria, kur vjen, vjen për të gjithë. Dhe kur rrezikohet, rrezikohet për të gjithë. E nëse sot e lejojmë veten të ndahemi në emra të vegjël e flamuj të vegjël, nesër do ta gjejmë veten të vegjël edhe përballë historisë.

Sepse, le ta pranojmë: armiku më i rrezikshëm nuk është ai që vjen nga jashtë me fjalë të rënda; armiku më i rrezikshëm shpesh është ai që lind brenda nesh si përçarje, si mosbesim, si smirë, si indiferencë. Ai që na bind se “kjo nuk më prek mua”, se “le t’ia dalë kush të mundet”, se “unë jam vetëm për të mitë”. Kjo është një rrëshqitje e ngadalshme drejt shuarjes morale—sepse populli nuk vdes vetëm kur e shtypin; populli vdes edhe kur e humb ndjenjën e bashkësisë.

Prandaj sot, në këtë çast kur lufta jonë është në rrezik dhe liria lëkundet, ne nuk guxojmë të jemi të heshtur si gur. Nuk guxojmë të jemi spektatorë të gjykimit të historisë sonë. Duhet të jemi zë, duhet të jemi prani, duhet të jemi qëndrim—jo të shpërndarë në klane e krahina, por të bashkuar në një gjë më të madhe se të gjitha ato: në dinjitetin e përbashkët.

Sepse, në fund, pyetja nuk është “a është i partisë time?”. Pyetja është: a është e drejtë? a është e vërtetë? a është dinjitoze? Dhe nëse është dinjitoze të mos rrimë duke shikuar, atëherë le ta zgjedhim dinjitetin. Le ta zgjedhim bashkimin. Le ta zgjedhim zërin, para se heshtja të na bëhet faj.

Po luftëtarët—ata nuk janë pronë e askujt, as flamur i ngushtë i një grupi, as shenjë dalluese e një krahu. Luftëtarët janë të gjithëve. Ata janë rrënja e asaj lirie që sot e marrim si të dhënë, janë fytyra e guximit që dikur e pati emër vetëm sakrifica. Dhe heronjtë—ata që ranë—nuk ranë për një emër partie, as për një interes të vogël, as për një kufi krahinor. Ata ranë në fushën e nderit, duke e mbrojtur çdo cep të Kosovës.

Ata nuk u matën me pyetje të vogla. Nuk u ndalën të pyesin: “prej nga vjen ti?” sepse në atë kohë pyetjet e tilla ishin luks i një jete të qetë, jo gjuhë e një kohe të zjarrtë. Në luftë, njeriu nuk ka kohë për paragjykime—ka vetëm kohë për besë, për krah, për shpëtim. Dhe ata e kishin këtë instinkt të pastër: ta mbrojnë njëri-tjetrin jo sipas origjinës, por sipas njerëzisë. Jo sipas dialektit, por sipas rrahjes së zemrës. Jo sipas emrit të fshatit, por sipas fjalës “ne”.

Prandaj, ata e mbronin njëri-tjetrin sikur të ishte vëllai apo motra e tyre. Në atë rrëmujë plumbash e frike, vëllazëria nuk ishte fjalë e shkruar në letër; ishte dorë e shtrirë në terr, ishte shpinë që bëhej mburojë, ishte një copë bukë e ndarë në dy, një shishe ujë që kalonte nga një dorë në tjetrën, një plagë që lidhej me një copë të rrobës, një shikim që thoshte “mos ki frikë, jam këtu”.

Ata e kuptuan, ndoshta më mirë se ne sot, se atdheu nuk është mozaik klanesh që rrinë larg e dyshojnë njëri-tjetrin. Atdheu është një trup i vetëm, dhe kur dëmtohet një pjesë, dhimbja ndihet në tërë trupin. Prandaj ata mbrojtën çdo cep të Kosovës—sepse çdo cep ishte jetë, çdo cep ishte frymëmarrje, çdo cep ishte e ardhmja e fëmijëve që ende nuk e dinin ç ‘është liria.

Dhe kur themi “heronjtë ranë”, nuk duhet ta themi si një frazë të ngrirë, si një rresht që përsëritet pa u ndier. Sepse rënia e tyre ishte një dorëzim i vetes për të tjerët. Ishte një “po” e madhe ndaj jetës së popullit dhe një “jo” e prerë ndaj armikut.

Prandaj, kur sot tundemi nga ndarjet, nga etiketat, nga pyetjet e vogla që na e mpijnë ndjenjën e përbashkësisë, duhet ta kujtojmë këtë: ata nuk ranë që ne të ndahemi. Ata nuk ranë që ne të bëjmë sehir. Ata ranë që ne të jemi një, jo në kuptimin e njëtrajtshëm, por në kuptimin e solidaritetit: secili me zërin e vet, por me një zemër të përbashkët.

Sepse luftëtarët janë të gjithëve. Dhe heronjtë, duke rënë në fushën e nderit, na lanë amanetin më të thjeshtë e më të madh: mos e ndani atë që u bashkua me gjak; mos e harroni atë që u mbrojt me jetë.

Andaj duhet thënë—me zë të qartë, sot e sonte, nesër e pasnesër, dhe sa herë që do të kërkohet: kurrë nuk është vonë për të ndihmuar. Kjo është një e vërtetë që nuk plaket, sepse buron nga ndërgjegjja. Njeriu mund të vonohet, mund të gabojë, mund të trembet, por gjithmonë ka një çast kur mund të ngrihet dhe të bëjë diçka. Dhe megjithatë, ka momente kur fjalia “nuk është vonë” nuk është vetëm një ngushëllim moral—është një thirrje urgjente. Sepse sot nuk flasim vetëm për një ndihmë të përgjithshme; flasim për një nevojë që ka shpejtësi, që ka afat, që ka peshë historike: të demantohen të pavërtetat që i vishen UÇK-së.

Sepse e pavërteta, kur përsëritet, tenton të sillet si e vërtetë. Ajo vjen e qetë, vjen me fjalë të zgjedhura, vjen me mjegull, dhe përpiqet të mbulojë atë që ishte e qartë: arsyen, kontekstin, domosdoshmërinë, dhe sakrificën. E kur një popull e lejon mjegullën të bëhet qiell, atëherë rrezikon të humbasë jo vetëm një debat, por edhe kujtesën e vet. Prandaj urgjenca nuk është kapriço; urgjenca është mbrojtje e dinjitetit.

Dhe këtu duhet folur pa ekuivok: UÇK-ja asnjëherë dhe në asnjë rrethanë nuk ishte ndërmarrje kriminale. UÇK-ja ishte përgjigje e një populli të shtypur, ishte britmë e atyre që nuk kishin më ku të trokisnin, ishte rruga e fundit kur rrugët e tjera u mbyllën me dhunë. Ishte lëvizje e lindur nga nevoja për mbijetesë dhe për liri, jo nga etja për krim. Dhe kur kjo e vërtetë vihet në dyshim, nuk vihet në dyshim vetëm një organizim—vihet në dyshim vetë e drejta e një populli për të kërkuar shpëtim.

E megjithatë, pyetja që të djeg brenda është kjo: kur ne e dimë këtë të vërtetë, atëherë pse nuk bëjmë më shumë? Pse shpesh e lëmë të vërtetën të ecë ngadalë, ndërsa gënjeshtra vrapon? Pse presim që të tjerët ta thonë për ne atë që ne duhet ta themi vetë? Pse, kur e kemi të qartë se lufta e jonë ishte e drejtë, ngurojmë ta artikulojmë si duhet, ta dokumentojmë, ta mbrojmë, ta përsërisim me durim e me argument?

Të ofrosh të vërtetën për UÇK-në dhe luftën e saj të drejtë do të thotë të dalësh nga rehatia e heshtjes. Do të thotë të flasësh jo me mllef, por me qartësi. Jo me sharje, por me dëshmi. Jo me slogane boshe, por me fakt, kontekst, dhe njerëzi. Të tregosh se në atë luftë kishte njerëz, familje, fshatra të djegura, fëmijë të vrarë e të trembur, gra të përndjekura, burra të zhdukur—dhe një popull që kërkonte të jetonte i lirë. Sepse, në fund, çdo e vërtetë e madhe është e lidhur me jetën konkrete të njerëzve.

Dhe kështu, sot e sonte, nesër e pasnesër, dua ta them prapë: kurrë nuk është vonë për të ndihmuar. Por tani, më shumë se kurrë, është koha të mos jemi të vonuar në vetëdije. Tani është koha ta bëjmë të vërtetën të dukshme, ta bëjmë zërin tonë të dëgjohet, ta bëjmë praninë tonë të ndihet. Sepse kur e dimë të vërtetën dhe nuk e themi, atëherë heshtja jonë bëhet hapësirë ku futet gënjeshtra. Dhe këtë hapësirë nuk guxojmë ta lëmë bosh.

Nuk duhet harruar—madje sidomos nuk duhet harruar—ajo periudhë e gjatë e errët, që nis pas ngjarjeve të vitit 1981 e shtrihet deri më sot, ku propaganda antishqiptare e serbomëdhenjve u rrit si një stuhi e organizuar, duke marrë përmasat e një fushate të paparë. Ishte një kohë kur gënjeshtra nuk ishte thjesht një mjet i rastit, por një mekanizëm i mirëfilltë pushteti; kur fjala nuk shërbente për të ndriçuar, por për të mjegulluar; kur e vërteta nuk kundërshtohej me argument, por mbytej me zhurmë.

Me një verbëri të çuditshme logjike dhe me një miopi politike të frikshme, ata, për t’i arritur qëllimet e veta të ulëta, u shërbyen me shpifje e insinuata aq të paskrupullta, saqë edhe vetë mjeshtrit historikë të propagandës do të mbeteshin të hutuar para kësaj fabrike të të pavërtetave. Ishte një lloj cinizmi që nuk njihte kufi: sa më e rëndë gënjeshtra, aq më me ngulm përsëritej; sa më e padrejtë akuza, aq më e zhurmshme bëhej.

Gjatë gjithë periudhës pas Luftës së Dytë Botërore, pushteti u angazhua me një përpikëri pothuaj laboratorike që masës së gjerë t’i servirte dezinformata dhe të pavërteta mbi situatën politike në Kosovë. Nuk ishte thjesht një prirje; ishte strategji. Një projekt i ndërtuar me durim, ku gënjeshtra nuk hidhej rastësisht, por shpërndahej si racion i përditshëm, me qëllim që të ushqente frikën, urrejtjen dhe keqkuptimin.

Propaganda, si formë për të arritur synime politike, ishte futur thellë në sistem. Ajo nuk ishte një shtojcë e jashtme e pushtetit—ishte vetë frymëmarrja e tij. Dhe përmes saj, duke përdorur çdo kanal të mundshëm—shtypin, radion, televizionin, fjalimet e ndryshme publike, madje edhe botime të maskuara si “shkencore”—mobilizohej opinioni i gjerë për t’ia mbushur mendjen njerëzve me një ide të vetme, të rrezikshme: se shqiptarët qenkan “armiq të përbetuar” të popullit sllav. Kjo nuk ishte thjesht një tezë propagandistike; ishte një përpjekje për ta kthyer një popull të tërë në objekt urrejtjeje, për t’ia hequr njerëzoren, për t’ia zbehur të drejtën për të ekzistuar.

Pushteti okupues trillonte dhe shpifte gjithçka kundër tyre—pa u skuqur, pa u ndalur, pa u lodhur. Ngjarjet shtrembëroheshin, fjalët nxirreshin nga konteksti, protestat paraqiteshin si kërcënim barbar, kërkesa për të drejta shndërrohej në “rrezik”, ndërsa vetë viktima përpiqej të paraqitej si fajtore. Ishte një alkimí e mbrapshtë: e vërteta kthehej në faj, e dhuna në “rend”, e shtypja në “mbrojtje”.

Në thelb, propaganda e atyre viteve dhe e dekadave që pasuan ishte përpjekje për ta ndryshuar emrin e gjërave: lirinë ta quante rrezik, kërkesën për drejtësi ta quante armiqësi, e një popull të tërë ta përkufizonte si faj. Dhe kur një sistem e bën këtë me përpikëri, me media, me aparate, me “studime” të rreme e me zëra të orkestruar, ai nuk po synonte vetëm t’i bindë njerëzit—ai po synonte t’i përgatisë për pranimin e së keqes.

Prandaj nuk duhet harruar kjo periudhë. Sepse harresa është terren ku propaganda ringjallet. Kujtesa, përkundrazi, është dritë: ajo i çmonton gënjeshtrat, i nxjerr në pah mekanizmat e mashtrimit dhe e mbron të vërtetën nga rishkrimi i padrejtë. Dhe sa herë që flasim për atë propagandë, ne nuk e bëjmë thjesht për të kujtuar një të shkuar të rëndë—por për të mos lejuar që e njëjta mjegull të na kthehet si “normalitet” edhe në ditët tona.

Është e pabesueshme—por, fatkeqësisht, e vërtetë—se vetëm në periudhën 1981–1990 u hodhën në qarkullim rreth 800.000 materiale të ndryshme: artikuj, deklarata, diskutime, fejtone, fotografi, intervista, karikatura, komente, reportazhe… një lumë i tërë shkrimesh e pamjesh që nuk kishin për synim të kuptonin, por të shpërfytyronin. Ishte një stuhi e vazhdueshme, ku çdo ditë dukej sikur duhej të prodhohej patjetër edhe një copë e re “argumenti”, edhe një ngjyrim i ri helmi, edhe një rresht i ri i insinuatës—derisa të krijohej përshtypja se gjithçka rreth shqiptarëve paska qenë problem, rrezik, kërcënim.

Dhe ajo që e bën edhe më të rëndë këtë përmasë është se shënjestra nuk ishin vetëm ngjarjet politike. Jo. Propaganda hyri në çdo skutë të jetës sonë, si një sy i lig që kërkon të gjejë “faj” edhe aty ku ka vetëm njerëzi. U shkrua për trojet tona sikur të ishin tokë pa zot; për doket tona sikur të ishin primitivizëm; për kulturën sikur të ishte rrezik; për gjuhën shqipe sikur të ishte armë; për jetën familjare sikur të ishte “model i dyshimtë”; për tiparet e karakterit sikur të ishin një listë paragjykimesh; për zakonet sikur të ishin prova për ta ulur, për ta tallur, për ta çnjerëzuar një popull të tërë. Kjo është mënyra si propaganda e madhe punon: ajo nuk e lufton vetëm një ide—ajo e sulmon identitetin, e sulmon dinjitetin, e sulmon vetë të drejtën për të qenë.

Edhe botimet “serioze” të asaj kohe, të veshura me petkun e “analizës” apo të “dokumentimit”, shpesh bartnin të njëjtin damar propagandistik. Titujt e tyre, sado që pretendojnë “të vërteta”, ishin pjesë e së njëjtës orkestër: “Kush kërkoi Republikën”, “Të vërtetat dhe mashtrimet për Kosovën”, “Libri për Kosovën”, “Dhuna në Jugosllavi”, “Kohë të vrazhda për Kosovën e Metohinë”, e të tjera me radhë. Këto nuk ishin thjesht libra; shpesh ishin instrumente: mjete për ta paketuar gënjeshtrën në formë “argumenti”, për t’i dhënë asaj ton “shkencor”, për ta bërë më të pranueshme në sy të atyre që nuk e njihnin realitetin, por njihnin vetëm atë që u servirej.

Dhe më tragjikja është se ky “avaz” nuk mbeti te vitet ’80. Ai vazhdoi me shtëpinë e verdhë, me trafikimin e organeve njerëzore, pa u lodhur, pa u ndalur, duke ndërruar vetëm format, por jo thelbin: herë në tituj, herë në studio televizive, herë në portale, herë në “analiza” të rreme, herë në deklarata të kalkuluara e më shumë në arenën ndërkombëtare . Sikur të ishte një gramafon i vjetër që vazhdon ta luajë të njëjtën këngë, vetëm se e zëvendësuan pllakën me një tjetër, por melodinë e urrejtjes e mban po aty.

Prandaj ky fakt—kjo shifër, kjo përmasë—nuk është thjesht statistikë. Është dëshmi e një strategjie: se propaganda, kur bëhet shtet, kur bëhet projekt, mund të prodhojë aq shumë zhurmë, sa të duket sikur zhurma është e vërteta. Dhe pikërisht për këtë, përgjigjja jonë nuk mund të jetë as habi e përkohshme, as lodhje, as heshtje. Sepse ndaj një makinerie që punon pa ndërprerje, e vërteta duhet të ketë këmbëngulje—duhet të ketë zë, dokument, kujtesë, dhe prani.

Edhe sot, shpesh e kapim veten duke menduar se bota tashmë e di të vërtetën tonë. Dhe, po—është e vërtetë që bota, në një farë mase, e di. Por e ditura nuk është gjithmonë e mjaftueshme. Sepse e vërteta, po nuk u tha, po nuk u përsërit, po nuk u rrëfye me qartësi, fillon të humbasë si një zë në distancë. Në një botë ku zhurma prodhohet pa pushim, ku propaganda punon me orë të zgjatura, ku gënjeshtra vjen e veshur bukur dhe e përsëritur mijë herë, e vërteta—nëse nuk e mban zgjuar—rrezikon të mbetet vetëm një kujtim i paartikuluar.

Prandaj ne duhet t’ia kujtojmë vazhdimisht botës, për çdo orë e për çdo ditë—natë jo për ta bezdisur, por për ta mbajtur të gjallë atë që është e drejtë. Sepse vetëm duke e përmendur, vetëm duke e treguar, vetëm duke e vendosur në dritë, ne krijojmë dhe forcojmë opinionin e drejtë: se në Hagë po mbahen njerëz që ne i konsiderojmë të pafajshëm; se pas atyre mureve nuk vuajnë vetëm individët, por tronditen edhe familjet e tyre; se nuk po gjykohet vetëm një rast, por tenton të njolloset një luftë e tërë—lufta jonë e drejtë, e dalë nga një nevojë historike për mbijetesë e dinjitet.

Dhe këtu, fjala nuk mjafton si fjalë e thjeshtë: ajo duhet të bëhet qëndrim. Duhet të bëhet insistim. Sepse heshtja, në kohë të tilla, nuk është neutralitet—është boshllëk ku hyn e pavërteta. Ndërsa zëri, i artikuluar dhe i vazhdueshëm, është një dritë që nuk e lë mjegullën të bëhet qiell.

Jo—ne nuk do të lejojmë. Nuk do të lejojmë që të na mallkojë gjaku i derdhur i bijve tanë, ai gjak që s’është metaforë, por çmim. Nuk do të lejojmë që nesër të na gjykojnë nipat e mbesat tona me atë pyetjen që vret më shumë se çdo akuzë: ku ishit? Ku ishit kur duhej të ishit në anën e së vërtetës? Ku ishte zëri juaj, ku ishte prania juaj, ku ishte guximi juaj?

Sepse ndonjëherë gjykimi më i rëndë nuk vjen nga jashtë. Vjen nga brenda. Vjen nga ajo vetëdije që të ndjek, si një hije e ftohtë: a bëra aq sa duhej? a isha aty kur duhej? Dhe ka gabime që njeriu i fal vetes me kalimin e kohës, por ka edhe mungesa që nuk shlyhen lehtë—mungesa në momentin kur e vërteta kërkonte krah.

Prandaj e them me bindje: ne nuk do t’ia falim vetes, nëse qëndrojmë të heshtur. Sepse heshtja në kohën e padrejtësisë është një lloj braktisjeje. E ne nuk kemi të drejtë ta braktisim as të vërtetën, as dinjitetin, as ata që sot mbajnë peshën e kësaj beteje me jetën e tyre të pezulluar.

Dhe dua ta shtoj, me një qetësi që buron nga besimi: e vërteta është në anën tonë. Ashtu siç ka qenë gjithmonë, ajo do të dalë në dritë—jo sepse bota është gjithmonë e drejtë, por sepse e vërteta, kur mbrohet, kur dokumentohet, kur flitet, kur qëndron, nuk mund të mbetet përgjithmonë e mbyllur.

Dhe UÇK-ja, bashkë me luftëtarët e saj, në fund do të dalë e pastër—si kristali: jo e paprekur nga dhimbja, jo e pa kaluar nëpër zjarr, por e kthjellët në thelb, e qartë në qëllim, e drejtë në arsyen e ekzistencës së saj. Sepse kristali nuk bëhet i tillë në rehati; ai formohet nën presion. Dhe edhe e vërteta jonë, sado e sfiduar, sado e sulmuar, sado e rrethuar nga mjegulla, do të gjejë dritën e vet—nëse ne, çdo ditë, e mbajmë të ndezur.

20 shkurt 2026

Prishtinë