Sabile Basha: Kur drejtësia flet ftohtë, dhimbja flet shqip

KUR DREJTËSIA FLET FTOHTË, DHIMBJA FLET SHQIP

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Sot, rrugët e Kosovës dukeshin sikur kishin hequr dorë nga zhurma e përditshme. Ishin të zbrazëta, të gjata, pothuaj solemne—jo sepse qytetet festonin, e as sepse kishte ndonjë ditë pushimi që t’i kishte shpërndarë njerëzit nëpër shtëpi. Jo. Sot zbrazëtia vinte nga një arsye më e rëndë, më e mprehtë se çdo festë: sot kishte nisur fundi i gjykimit të heronjve të gjallë të Kosovës: Hashim Thaqi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi

Ishte ajo lloj dite kur ajri nuk të mjafton, të duket sikur e merr frymën me mendime, jo me mushkëri. Dyqanet mund të kishin hapur dyert, kafet mund t’i kishin radhitur filxhanët, por vëmendja e njerëzve nuk ishte aty. Ajo ishte zhvendosur diku tjetër—në ekranet që ndiznin një dritë të ftohtë nëpër dhoma, në sallat e pritjes, në qoshet e kafeneve, në çdo shtëpi ku zemra e një vendi rreh edhe kur rrugët heshtin.

Televizionet e Kosovës—të gjitha—e transmetonin live gjykimin. Dhe kjo “live” nuk ishte thjesht një formë lajmërimi: ishte një mënyrë për ta bërë kohën të dukshme, për ta kapur një moment në grykë dhe për ta shtrënguar para syve të të gjithëve. Sikur të thoshin: shikoni, ky është çasti kur historia nuk rrëfehet më, por zhvillohet. Ky është çasti kur fjala “drejtësi” bëhet e rëndë si gur, dhe “e vërteta” matet me orë, me minuta, me fjalë të vendosura në rendin e akuzës.

Sot njerëzit nuk dolën, sepse sytë e tyre kishin një detyrë tjetër. Kishin nevojë të dëshmonin—edhe vetëm duke parë. Të rrinin pranë asaj që po quhej “fundi”, si të ishin pranë një pragu ku nuk e di a të pret çlirimi apo një plagë e re. Në një vend si Kosova, heroizmi nuk është legjendë e largët: është kujtesë që ecën ende nëpër korridore familjesh, në fotografi të vjetra, në emra që thuhen me zë të ulët, në rrëfime që s’janë shkruar vetëm në libra, por në trupin e popullit.

Dhe prandaj sot rrugët u bënë bosh: sepse pesha e kësaj dite nuk mund të mbahej në këmbë, në ecje të rastësishme, në muhabet të zakonshëm. Sot gjithçka u përqendrua te një pikë—te ai transmetim ku fjalët duken si gurë, ku heshtjet janë po aq domethënëse sa deklaratat, ku secili që shikon ndihet njëkohësisht i pranishëm dhe i pafuqishëm.

Sot nuk ishte festë. Sot ishte një ditë kur Kosova, për një çast, u mblodh brenda vetes. Dhe kur rrugët u zbrazën, zemrat u mbushën—me ankth, me pritje, me dhimbje, me krenari, me pyetje që s’kanë përgjigje të shpejtë. Sepse kur gjykohen “heronjtë e gjallë”, Hashim Thaqi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi e Jakup Krasniqi,  nuk vihet në provë vetëm një njeri a një emër—vihet në provë mënyra se si një vend e mbron kujtesën, e kupton sakrificën, dhe e përballon historinë që ende i rreh në damarë.

Ishte e tmerrshme t’i shihje ato pamje—jo thjesht sepse ishin të rënda për syrin, por sepse ishin të rënda për shpirtin. Ishte ajo lloj pamjeje që të mbetet në mend si një gozhdë e ftohtë: e sheh dhe të duket sikur diçka brenda teje kërcet. Jo nga kureshtja, por nga dhimbja. Jo nga urrejtja, por nga një ndjenjë e heshtur padrejtësie që të zë grykën dhe s’të lë të flasësh.

Sepse në mendjen e secilit që e do këtë vend, skena e natyrshme do të ishte krejt tjetër: ata duhej të ishin atje ku ndërtohet jeta—në vendet e punës, në institucionet ku punohen ditët e së nesërmes, në laboratorë, në zyra, në projekte, në çdo hapësirë ku energjia e njeriut kthehet në vlerë për shoqërinë. Duhej të ishin duke dhënë kontributin e tyre, duke e shtyrë Kosovën përpara, duke bërë atë që bëjnë njerëzit kur duan ta shërojnë vendin: punojnë, mbajnë përgjegjësi, ndërtojnë ura mbi gërmadha, mbjellin shpresë në tokë që ka parë shumë stuhira.

Por jo. Në vend të kësaj, ata ishin ulur në gjykatore—jo në bankat e punës, por në bankat e një procesi ku fjala bëhet thikë, ku çdo fjali të bie si gur mbi kraharor. Të ulur, të heshtur, të detyruar të dëgjojnë një lumë akuzash monstruoze. Akuza të tilla që, kur i dëgjon, të rrëqethet mishi; të duket sikur lëkura vetë të proteston, sikur trupi refuzon t’i pranojë si tinguj normalë. Sepse nuk janë thjesht fjalë—janë fjalë që synojnë të deformojnë njeriun, ta nxjerrin nga konturat e tij, ta veshin me një kostum të errët që nuk i përket.

Dhe më e rëndë se vetë akuza është mënyra si ajo përpiqet të duket e “rregullt”, e “argumentuar”, e “verifikuar”. Ky është tmerri më i sofistikuar: kur një shpifje vjen e krehur, e radhitur në dosje, e shoqëruar me gjuhë të ftohtë juridike, sikur të ishte e vërtetë e pakundërshtueshme. Kur absurditeti prezantohet me disiplinë, kur monstruozja përpiqet të vishet me petkun e logjikës, e të të thuhet: ja, kështu qenka. E kur ti e di se nuk është kështu, por prapë duhet ta dëgjosh, prapë duhet të qëndrosh aty, prapë duhet ta gëlltisësh atë padrejtësi të rafinuar.

Sepse ka një lloj dhune që nuk të godet me grusht, por me formulime. Nuk të lëndon me britmë, por me ton të qetë. Nuk të sulmon me rrëmujë, por me “katërçipërisht”, me këmbëngulje të ngrirë, si të ishte gur i skalitur—edhe kur është baltë e ngjitur në fjalë. Dhe kur e shikon këtë, e ndien sa e çuditshme është bota. Si mund të merret një njeri, një jetë, një histori, dhe të vendoset përballë një rrëfimi të sajuar që kërkon ta zëvendësojë të vërtetën?

Në ato çaste e kupton se gjykata nuk është vetëm një hapësirë me ligje dhe procedura; është edhe një skenë ku përplasen dy botë: ajo e jetës reale—me djersë, sakrifica, me plagë e me punë—dhe ajo e fjalëve të shkruara, që mund të bëhen armë kur përdoren pa ndërgjegje. Dhe të shohësh njerëz që do të duhej të ishin duke ndërtuar vendin, të detyruar të dëgjojnë akuza që të ngrijnë gjakun, është një paradoks që të copëton: sikur vendi t’i kishte kthyer përmbys rolet, sikur koha t’i kishte ngatërruar drejtimet.

Prandaj ato pamje nuk ishin thjesht “të rënda”. Ishin të tmerrshme. Sepse në to nuk shihje vetëm individë në një sallë gjyqi; shihje një përpjekje për t’i dhënë errësirës formë zyrtare. Shihje një betejë të ftohtë ku njeriu mbahet peng nga fjalët, ku një akuzë e thënë me zë të qetë mund të bëhet më therëse se çdo britmë.

Dhe kur e mbyll ekranin, heshtja në shtëpi nuk të qetëson. Sepse ajo që ke parë të rri ende para syve. Të rri si një pyetje: si mundet që atyre, që do të duhej të ishin duke dhënë më të mirën për vendin e tyre, t’u kërkohet të ulen e të dëgjojnë një rrëfim monstruoz që mundohet të imitojë të vërtetën?

Në fund, nuk mbetet vetëm zemërimi. Mbetet një trishtim i thellë—ai trishtimi që vjen kur e kupton se padrejtësia, kur organizohet, bëhet edhe më e frikshme. Sepse atëherë nuk duket më si aksident. Dukët si projekt. Dhe kjo është ajo që të rrëqeth më shumë se gjithçka.

Bashkë me burrin, i ndiqnim ato pamje si të ishim ulur përballë një dritareje ku nuk hapet kurrë ajër i freskët—vetëm një erë e ftohtë që të futet në palcë. Nuk ishte thjesht shikim; ishte përjetim. Ishte ajo gjendje kur ekrani bëhet më i madh se dhoma dhe fjala bëhet më e rëndë se heshtja. Ndiheshim tmerrësisht keq, si dy njerëz që s’kanë as ku ta vendosin dhimbjen, sepse dhimbja nuk rri në një vend: ajo të shëtit brenda teje, të përplaset herë në fyt, herë në kraharor, herë në mendime.

Ne i njohim që të katër luftëtarët. Jo si emra në ekran, jo si figura të largëta, por si njerëz: me fytyra, me ecje, me zë, me atë shenjën e pashlyeshme të kohës së luftës që nuk i lë askujt ballin të qetë. Dhe kur i njeh njerëzit, kur ua njeh barrën që kanë mbajtur, e ke të pamundur të pranosh që dikush—në qetësi të ftohtë, me një ton të llogaritur—t’i quajë “kriminelë”. Fjala “kriminel” në atë kontekst më dukej si një çekiç që kërkonte të thyente jo vetëm nderin e tyre, por edhe sensin tonë të drejtësisë.

Më vinte pyetja si thikë në mendje: a ka vallë ndonjë njeri—kur rri vetëm, kur i fik zhurmat e botës dhe mendon me vete, thellë, sinqerisht—që mund të bindet se ndonjëri prej tyre duhet të jetë kriminel? Kriminel… Apo mos nuk e dëgjova mirë atë prokurore? Mos vallë veshët më tradhtuan? Sepse ajo i akuzonte dhe i numëronte “të bëmat” e tyre me një saktësi të ftohtë, sikur po lexonte një listë, sikur po rendiste sende në një inventar, jo fate njerëzish, jo plagë kombi.

Kriminel—e përsërisja me vete, me një hutim të tmerrshëm—kriminel? Si mund të hidhet kaq lehtë kjo fjalë mbi njerëz që një popull i ka njohur si pjesë të përpjekjes për liri? Si mund të ndërtohet një rrëfim i tillë, ku përmbysen rolet, ku viktima shfaqet si fajtor, ku ai që ka mbajtur peshën e mbijetesës së një vendi, hidhet në bankën e turpit?

Dhe pastaj mendja, si e shtyrë nga një forcë e brendshme, më çonte te e vërteta e thjeshtë që “një botë e di”: kriminelët nuk janë ata që mbrojtën jetën dhe dinjitetin, por ata që shkatërruan, dogjën, vranë, dëbuan. Një botë e di kush ishte kriminel—dhe për ato krime që u bënë vërtet, për ato krime që s’mund t’i lajë as koha, as gjuha e zbukuruar, as dosjet e radhitura, a e di vallë ajo prokurore se sa vite burg janë dhënë? A e di ajo se sa gjykime reale, sa dënime të dokumentuara, sa përgjegjësi të shpallura kanë pasur ata që vërtet bënë krime?

Kjo pyetje më rrinte si një gur në buzë: a e di ajo grua peshën e fjalës që thotë? A e di se kur thua “krim”, nuk po flet për një opinion, por për një njollë që tenton t’ia ndryshojë fytyrën një njeriu para historisë? A e di se “kriminel” nuk është thjesht një term; është një etiketë që, nëse vendoset pa të vërtetë, bëhet vetë një padrejtësi?

Në këtë ditë, në atë shikim të përbashkët me burrin, ndihesha sikur po na e lëkundnin themelin e brendshëm—atë vend ku mbajmë besimin se e drejta dhe e vërteta, edhe kur vonohen, një ditë arrijnë. Dhe kur dëgjoja ofkëllimat e tij, e kuptoja se ai nuk po ofkëllyente vetëm për ta. Po ofkëllyente për një plagë më të madhe: për atë çast kur realiteti përpiqet të shtrembërohet në sy të botës, e kur ti, i pafuqishëm, mundesh vetëm të shikosh dhe të ndjesh se diçka thellë po të dhemb.

Sepse ka gjëra që nuk durohen dot me logjikë. Ka gjëra që të lëndojnë si fyese e shenjtë. Dhe kjo ishte njëra prej tyre: të shohësh njerëz të njohur, njerëz të një historie të madhe e të rëndë, të vendosur nën një fjalë që s’u takon—dhe të ndjesh se në atë çast, po sfidohej jo vetëm fati i tyre, por edhe kujtesa jonë, edhe drejtësia jonë, edhe vetë e vërteta.

Kur fliste bota shqip, më dukej sikur vetë gjuha po ngrihej në këmbë—si një flamur i padukshëm që valëvitej jo në erë, por në ndërgjegje. Si një kujtesë e gjallë që s’të lë të harrosh, edhe kur dikush përpiqet ta bëjë harresën të duket si rregull. Dhe atëherë pyetja më vinte e hidhur, si një mallkim i butë: a u harrua kaq shpejt lufta çlirimtare?

A u zhduk, brenda pak vitesh, ajo kohë e madhe që na shtrëngoi të gjithëve në një grusht? A u tret kaq lehtë ai çast kur i madh e i vogël rrokën armët jo për lavdi, jo për të marrë diçka nga dikush, por për të mbrojtur pragun e shtëpisë—atë vijë të hollë ku nis nderi i një familjeje, ku fillon e drejta për të jetuar pa frikë? Pragu i shtëpisë s’është vetëm dru e gur; është kufiri i dinjitetit, është vendi ku njeriu thotë: deri këtu. Dhe kur ai prag u rrezikua, shumëkush nuk pati luksin të mendonte gjatë—sepse frika nuk të lë të bësh filozofi, frika të detyron të zgjedhësh: të rrish i shtrirë nën këmbë apo të ngrihesh.

Atëherë, kush s’e mban mend se si jeta u bë e brishtë si qelq? Si u bë liria një fjalë që e pëshpëritnim, por s’e kishim? Me vite me radhë ne nuk e kishim lirinë si një gjë të zakonshme, si diçka që të vjen vetvetiu. E jetonim mungesën e saj në mënyrën më të përditshme: në zërin e ulur, në shikimin e kujdesshëm, në frikën që hynte në shtëpi edhe kur dera ishte e mbyllur. E jetonim mungesën e saj si një hije që të ndjek, si një peshë që s’të lë të marrësh frymë plotësisht.

Dhe pikërisht për këtë, lufta çlirimtare nuk ishte një kapriço e historisë—ishte reagim i jetës. Ishte instinkt mbijetese. Ishte përpjekja e një populli për të mos u zhdukur, për të mos u kthyer në heshtje. Ishte momenti kur edhe ata që s’kishin lindur për armë, u detyruan t’i preknin armët, sepse s’kishte më hapësirë tjetër: ose mbroje jetën, ose të merrej jeta. Ose mbroje lirinë, ose të vazhdoje të jetoje pa të, si njeri që ecën por nuk është i lirë.

Prandaj më dhemb kur e shoh se sa shpejt bëhet e lehtë të harrohet. Sepse harresa s’vjen gjithmonë si rrëshqitje e padëmshme; ndonjëherë vjen si padrejtësi e re. Vjen si një prirje për ta kthyer sakrificën në diskutim, dhimbjen në statistika, të vërtetën në interpretime. Vjen si një zhurmë që mbulon zërat e atyre që e përjetuan luftën jo nëpër libra, por në trup, në ikje, në errësirë, në ndarje familjesh, në heshtje varresh.

Kur fliste bota shqip, unë ndjeja se ajo gjuhë mbante brenda vetes jo vetëm fjalë, por dëshmi. Dhe dëshmitë nuk harrohen kaq shpejt, nëse zemra është e ndershme. Sepse lufta çlirimtare nuk është thjesht një datë në kalendar; është një plagë dhe një krenari, një kujtim që s’duhet trajtuar si rrobë e vjetër për t’u hedhur tej. Është një kujtesë se liria nuk u dhurua. U fitua. Me frikë, me gjak, me qëndresë—dhe me atë vendim të tmerrshëm që e merr njeriu vetëm kur s’ka rrugë tjetër: të rrokë armën për të mbrojtur pragun, jetën, dhe atë fjalë të madhe që për vite e kishim vetëm si ëndërr: LIRINË.

Dhe prandaj, sa herë që dikush flet sikur gjithçka ishte e thjeshtë, sikur ajo kohë s’ka peshë, zemra më pyet sërish: a u harrua kaq shpejt? Apo ne po lejojmë që kujtesa të na rrëshqasë nga duart, si uji që humb nëpër plasaritje—derisa një ditë të zgjohemi dhe të kuptojmë se pa kujtesë, edhe liria bëhet e pambrojtur.

Dhe, pa u dridhur fare nga turpi, duhet thënë edhe kjo: në bilancin e zi të atyre viteve të tmerrshme—vite burgimi që iu shqiptuan shqiptarëve në ish-Jugosllavi, si dënim për gjuhën, për emrin, për ëndrrën, për të drejtën me qenë vetvetja—tash po u shtohen edhe këto vite të reja që i lexoi ajo prokurore, me një qetësi që të lë pa fjalë.

Sikur historia të mos kishte mjaftuar me hekurin e dikurshëm. Sikur dhuna të mos ishte e ngopur me qelitë e errëta, me gjyqe të porositura, me “faje” të shpikura, me verdikte që s’ishin drejtësi, por skenar. Sikur të mos na kishte rënduar mjaft mbi shpinë ajo epokë kur burgjet ishin mënyrë qeverisjeje, kur frika ishte ligj, kur dënimi ishte përgjigjja për çdo kërkesë për liri.

E prapë, ja ku vijnë edhe këto vite—të thëna me zë, të radhitura në fjali, të numëruara si mall pa shpirt. Dhe njeriu s’mundet pa e ndier si fyerje: se këto vite nuk janë vetëm shifra. Janë vite jete. Janë vite të nënës pa bir, gruas pa burrë, fëmijës pa prind, janë vite që hanë pranverat e dikujt e i kthejnë në dimër. Janë vite që nuk maten me kalkulator, por me dhimbje.

Dhe pastaj, në një ironi të hidhur që të shpon mendjen, ne vetë detyrohemi të bëhemi “llogaritës” të fatkeqësisë: “tani mundemi t’i shtojmë edhe 180 vite…”, e si të mos mjaftojë as kjo, vjen ajo shifër e frikshme, ai grumbullim absurd e makabër: “666 shekuj, 72 vjet e 7 muaj burg.” Një numër që tingëllon si monument i errësirës, si një kullë e ndërtuar jo me gurë, por me ditë të vjedhura.

Dhe kur dalin këto shifra, të duket sikur dikush po do ta bëjë burgun të përjetshëm—jo vetëm si vend, por si ide. Sikur burgosja të vazhdojë edhe pasi epokat kanë ndryshuar emër. Sikur t’i ndërrohen vetëm uniformat, por jo mendësia. Sikur dënimi të jetë ende mënyra më e lehtë për ta heshtur një të vërtetë që nuk u pëlqen.

E këtu vjen ajo fjalia e fundit—si grusht, si shigjetë: “ata le t’i llogarisin se sa vite po bëhen.” Sepse në të vërtetë, çfarë po llogarisin? Vite burgu? Apo po llogarisin sa e gjatë është rruga e padrejtësisë? Sa e thellë është hendeku mes asaj që quhet “drejtësi” dhe asaj që e ndien populli si e vërtetë? Sa e madhe është distanca mes një fjale të thënë në sallë dhe një jete të shkatërruar jashtë saj?

Le t’i llogarisin, po. Le t’i mbledhin në letër, le t’i radhitin në kolona. Por ka një gjë që s’ua nxë dot asnjë llogari: turpi. Sepse turpi nuk matet me vite; turpi matet me ndërgjegje. Dhe kur ndërgjegjja mungon, atëherë edhe shifrat bëhen armë, edhe shekujt bëhen vegël, edhe qelitë kthehen në gjuhë.

E kështu, në vend që të mbyllet një kapitull i dhimbshëm, duket sikur po hapet një tjetër—ku dënimet nuk janë më vetëm kujtim i së kaluarës, por vazhdim i saj me një emër tjetër. Dhe në këtë vazhdim, dhimbja jonë nuk është vetëm për vitet e dikurshme, por edhe për këtë shtesë të re, për këtë tentativë që mbi plagën e vjetër të vendoset edhe një gozhdë tjetër, sikur të mos kishte mjaftuar historia me atë që na bëri.

180 vite… vetëm t’i numërosh është e tmerrshme. T’i radhisësh një nga një, si kokrra në një varg që s’ka fund, të merret fryma. Sepse edhe kur janë thjesht shifra në gojë, të bien si gur në zemër. Por t’i jetosh ato vite prapa grilave—t’i kthesh në ditë të mbyllura, në mëngjese pa diell, në net pa liri—kjo nuk do koment. Aty fjala mbetet e varfër, sepse dhimbja është më e madhe se çdo përshkrim. Aty nuk shpjegon më askush; vetëm e kupton trupi, e kupton shpirti, e kupton heshtja.

Dhe shqiptari, fatkeqësisht, është mësuar me këtë lloj padrejtësie si me një zakon të hidhur. Është mësuar të dënohet pa faj, të mbajë burgje pa të drejtë, të përtypë dënime që s’i takojnë. Është mësuar të jetojë me ndjesinë se shpesh duhet të paguajë çmimin edhe kur s’ka bërë asgjë për ta merituar. Sikur faji të jetë një rrobë që mund t’ia veshin kujtdo, vetëm pse është shqiptar. Sikur emri vetë të jetë provë, sikur gjuha vetë të jetë akuzë.

E më e dhembshmja është se kjo padrejtësi nuk ndalet te burgu si vend. Ajo shtrihet në jetë si hije e gjatë. Në gëzimet që priten në gjysmë, në lumturitë që shtyhen gjithmonë për “një ditë më vonë”, në familjet që mësohen të qeshin me frikë, në shpresat që rriten me kujdes, si fëmijë në kohë stuhie. Shqiptarët kanë vuajtur edhe kur duhej të ishin të lumtur—dhe kjo është tragjedia më e heshtur. Kur të vjedhin edhe të drejtën për të gëzuar, jo vetëm të drejtën për të jetuar.

Prandaj, kur themi se historia është njerkë, nuk e themi për të bërë metaforë të bukur—e themi sepse shpesh kështu është ndjerë: e ftohtë, e padrejtë, e pabarabartë në ndarje. Historia, për shqiptarët, ka ditur të sillet si njerkë—të të lërë jashtë ngrohtësisë, të të japë pjesën më të rëndë, të të kërkojë të mbijetosh edhe kur të tjerët jetojnë. Dhe unë e di, po, që fjala “njerkë” bart paragjykim—prandaj edhe kërkon falje, me të drejtë: “më fal, njerka ime.” Sepse jo çdo njerkë është e keqe. Njerëzit janë njerëz, e zemrat kanë mënyra të ndryshme dashurie.

Por metafora e historisë-njerkë nuk flet për një person; flet për një fat të përsëritur. Për atë ndjesi që sa herë përpiqesh të ngrihesh, dikush të kujton vendin. Që sa herë shpreson, dikush ta bën shpresën të shtrenjtë. Që sa herë mendon se më në fund do të vijë drejtësia, drejtësia vonohet, ndërsa dënimi vjen shpejt.

Dhe megjithatë, edhe në këtë rrëfim të hidhur, një gjë mbetet e palëkundur: shqiptari nuk është mësuar të dorëzohet. Është mësuar të vuajë—po, tragjikisht—por edhe të mbijetojë. Të mbajë barrë, e prapë të ecë. Të mbajë plagë, e prapë të ngrejë shtëpi. Të mbajë padrejtësi, e prapë të mos e humbë krejt besimin se një ditë historia do të ndalet së qeni njerkë—dhe do të mësojë, më në fund, të jetë nënë e drejtë për të gjithë.

O njerëz… ka gjëra që s’kanë nevojë as për prova, as për sqarime të gjata, sepse janë aq të qarta sa i di edhe zogu i malit. Ka të vërteta që janë më të vjetra se fjalët tona dhe më të mëdha se debatet tona. Njëra prej tyre është kjo: shqiptarët luftuan për lirinë që nuk e patën. Jo për luks, jo për pushtet, jo për t’ia marrë tjetrit atë që s’i takon—por për të fituar atë që u ishte mohuar me vite e dekada: të drejtën për të jetuar të lirë në tokën e tyre.

Shqiptarët u dëbuan nga vendi i tyre—nga shtëpitë ku kishte zë fëmijësh, nga oborret ku rritej bukë e kujtesë, nga pragjet ku njeriu e di se kush është. U detyruan të nisen në rrugë me çka mundën të mbajnë në duar: një thes, një batanije, një fotografi, një fëmijë në krah, një plak pas shpine. U nisën me sytë pas, sepse kur të nxjerrin me dhunë prej vendit tënd, nuk të dhemb vetëm humbja e murit; të dhemb humbja e vetvetes për një çast.

U vranë. U masakruan. U dhunuan. Fjalë të rënda, të trishta, që edhe kur i thua me zë të ulët, të mbushin gojën me hidhërim. Dhe prapë, përtej tmerrit, shqiptarët qëndruan stoik përballë okupuesit—jo sepse nuk kishin frikë, por sepse frika nuk i mposhti. Stoik, do të thotë të rrish në këmbë edhe kur bota po ta rrëzon tokën nën këmbë. Të mos e ulësh ballin, edhe kur të sulmojnë me gjithçka. Të mos e shesësh shpirtin, edhe kur të kërkojnë ta paguash jetën me poshtërim.

E në ato ditë të vështira, të errëta si nata pa hënë, pati edhe një dritë tjetër—ajo dritë që vjen kur e kupton se nuk je krejt vetëm. Bota e di—dhe ne e dimë: ajo botë liridashëse ishte, në atë kohë, në anën tonë. Ishte me ne jo vetëm me fjalë, por me një qëndrim moral, me një ndjeshmëri që, për një çast, e bëri drejtësinë të dukej e mundshme.

Dhe ja, kjo është ajo frazë e fortë, e bukur e hidhur njëkohësisht: “bota foli shqip kur pati nevojë.” Kur pati nevojë të dëgjojë një popull që kërkonte të jetonte. Kur pati nevojë të kuptojë se liria nuk është privilegj i disave, por e drejtë e të gjithëve. Kur pati nevojë të shohë se si një komb, i shtypur e i goditur, kërkonte thjesht atë që çdo njeri e meriton: një mëngjes pa frikë, një natë pa terror, një jetë pa zinxhirë.

Sepse atëherë, për një moment, gjuha jonë u bë gjuhë e ndërgjegjes. Dhimbja jonë u bë e kuptueshme. E vërteta jonë u bë e dëgjuar. Dhe kjo është arsyeja pse sot, kur përpiqen të shtrembërojnë rrëfimin, kur tentojnë ta ngatërrojnë viktimën me fajtorin, ne e ndiejmë si fyerje jo vetëm ndaj nesh, por edhe ndaj asaj bote që dikur e pa qartë: se këtu nuk kërkohej hakmarrje, por shpëtim; nuk kërkohej pushtet, por jetë.

O njerëz… mos e harroni: historia nuk është një faqe që e kthen me dorë të lehtë. Ajo ka kocka, ka emra, ka varre, ka lot, ka rrugë të mbushura me ikje. Dhe kur një popull lufton për lirinë që s’e kishte, ai popull nuk kërkon të bëhet i madh mbi të tjerët—kërkon vetëm të jetë i barabartë me të tjerët. Të ketë vendin e tij në botë, jo si mëshirë, por si e drejtë.

Prandaj, le të mbetet kjo si një thirrje që s’shuhet: e dinë edhe zogjtë e malit se shqiptarët luftuan për liri. Dhe le të mos lejojmë kurrë që kjo e vërtetë—e paguar me gjak, me dëbime, me dhunë, me stoicizëm—të mbulohet nga pluhuri i harresës apo nga zhurma e shtrembërimit. Sepse kur e vërteta humb, humbet edhe liria. Dhe ne, për lirinë, kemi paguar më shumë seç mund të përballojë një zemër.

Kush e bombardoi Beogradin? Kush i goditi caqet luftarake serbe, bazat, nyjat e makinerisë që sillte frikë e shkatërrim? Le ta themi troç, pa zbukurime e pa mjegullime: jo ne. Ne nuk kishim bomba. Ne nuk kishim avionë, nuk kishim arsenale, nuk kishim atë fuqi teknike që e lëkund tokën nga lart. Ne ishim një popull i vogël në mjete, por i madh në dhimbje; të varfër në armë, por të pasur në këmbëngulje.

Ne luftonim me një armë që s’e shënon asnjë katalog ushtarak: me fuqinë e dashurisë për vendin. Luftonim me atë zjarr që ndizet vetëm kur shtëpia të rrezikohet, kur fëmija të trembet, kur njeriu e kupton se nuk ka më ku të tërhiqet. Luftonim me dëshirën e madhe—të thjeshtë e të pastër—që një ditë të jemi të lirë. Dhe ajo dëshirë s’ishte romantizëm; ishte nevojë. Ishte frymëmarrje. Ishte e vetmja gjë që na mbante gjallë, kur gjithçka tjetër dukej sikur donte të na shuhej.

Ne e dimë si u mbajt ajo luftë: me krahë, me korriz, me guxim që shpesh s’kishte as bukë e as mbështetje. Me njerëz që s’kishin uniforma të rregullta, por kishin një nder të madh: të mos e lënë pragun e shtëpisë pa mbrojtje. Me burra e djem, me të rinj që u rritën shpejt, me gra që mbajtën barrë të dyfishtë, me familje që e kishin frikën mysafir çdo natë. Në atë kohë, armët tona ishin shpesh më shumë zemra sesa hekur. Dhe kjo, në mënyrën e vet, është tragjike—sepse një popull s’duhet të detyrohet të zëvendësojë mungesën e mjeteve me tepricën e sakrificës.

Të lirë u bëmë—po. Liria erdhi, si një agim i shumëpritur pas një nate të gjatë. Erdhi si një frymë që të hap kraharorin, si një dritë që ta bën sërish botën të besueshme. Por liria nuk është vetëm një flamur që valon; liria është edhe një drejtësi që duhet të rrijë në këmbë. Dhe këtu, zemra ndalet e pyet: a po u jepet vendi i merituar atyre që e mbajtën këtë rrugë mbi supe?

Sepse çlirimtarët duhet të jenë në vendin e tyre. Jo të përkulur, jo të mënjanuar, jo të trajtuar si hije të padëshiruara të historisë. Duhet të jenë aty ku e kanë të drejtën: pranë frutave të lirisë, jo pas grilave të dyshimit; pranë diellit të ditës së re, jo nën akuzat që kërkojnë t’ua errësojnë emrin. Sepse liria, nëse s’di të nderojë rrënjët e saj, bëhet e brishtë. Dhe një vend që harron ata që e çuan deri te agimi, rrezikon ta humbë dritën—jo menjëherë, por ngadalë, si një kandil që s’e ushqen më kush.

Ne s’kishim bomba. Por kishim një besim: se një ditë do të jemi të lirë. Dhe u bëmë. Tani mbetet një provë tjetër—më e heshtur, por po aq e rëndë: që ata që e mbrojtën pragun, ata që e mbajtën shpresën ndezur në errësirë, të mos mbeten jashtë shtëpisë së lirisë. Sepse çlirimi nuk mbyllet me largimin e frikës; çlirimi mbyllet vetëm kur dinjiteti i atyre që sakrifikuan, zë vendin e tij të natyrshëm—si gur themeli, jo si objekt dyshimi.

Edhe këtë të vërtetë—sado që mundohet dikush ta mbulojë me letra, ta zbehë me procedura, ta ftohë me fjalë të thata juridike—e dinë edhe vetë gjykata dhe gjykatësit e saj special. E dinë në heshtje, e dinë në thellësi, e dinë aty ku ndërgjegjja i flet njeriut pa zë: se liria nuk ra nga qielli si rastësi. Liria nuk erdhi si dhuratë pa çmim. Liria ka rrënjë, ka gjurmë, ka plagë, ka emra të shkruar jo vetëm në dokumente, por në kujtesën e një populli.

Dhe po: liria ka emër.

Ka emër siç ka emër një nënë që të rrit, një shtëpi që të mban, një tokë që të njeh. Ka emër siç ka emër ai që të del përballë kur je në rrezik. Ka emër siç ka emër sakrifica kur s’ka më kthim prapa. Ka emër siç ka emër qëndresa kur të gjitha rrugët duken të mbyllura.

Ai emër është UÇK.

UÇK—një fjalë e shkurtër, por e ngarkuar me një peshë që s’e mban dot lehtë as goja e as mendja. Sepse brenda atyre tri shkronjave janë netët pa gjumë, rrugët e ikjes, fshatrat e djegur, thirrjet e nënave, heshtja e varreve, por edhe guximi i djemve të rinj, vendosmëria e burrave, dhe qëndresa e grave që e mbajtën jetën në këmbë kur gjithçka donte të shembej. Janë kujtime që s’kthehen më, por edhe një e sotme që ekziston pikërisht sepse dikush dikur tha: mjaft.

E dinë edhe prokuroret, edhe gjykatësit. E dinë edhe ata që sot mbajnë peshën e vendimeve nëpër salla të ftohta. Sepse asnjë mendje e ndershme nuk mund ta fshijë faktin se liria e Kosovës u ngjit me gjak e me këmbëngulje, u pagua me jetë e me humbje, u gatua me frikë e me shpresë. Dhe kur një popull del prej terri në dritë, ai nuk del pa shenjë—del me një histori. E historia e Kosovës e ka një emër të shënuar fort: UÇK.

Mund të përpiqen ta rishkruajnë rrëfimin, të vendosin pikëpyetje aty ku populli ka vendosur pika, të bëjnë të ngatërrohet tymi me dritën. Por e vërteta e madhe nuk i bindet lehtë as retorikës, as procedurave. Sepse e vërteta nuk jeton vetëm në dosje—jeton në kujtesë. Jeton në gjuhën e njerëzve. Jeton në faktin se sot ne flasim, ecim, vendosim, ndërtojmë, sepse dikur u luftua.

Prandaj, edhe kur përpara nesh shfaqet një prokurori me emër të rëndë e me protokolle të ftohta, thellë brenda gjithçkaje që thuhet, rri një e vërtetë e palëkundur: liria ka emër. Dhe ai emër, për Kosovën, është UÇK.

9 shkurt 2026

Prishtinë