Shefqet Sulmina: Shenja, Molla - Filozofia Ilire

Shenja, Molla - Filozofia Ilire

A ishte Antikiteti një falsifikim i Botës Ilire?

Nga Shefqet Sulmina

Shenja nuk është as simbol për t'u adhuruar, as pasqyrë ku njeriu sheh veten të madhëruar, as instrument pushteti. Shenja është moment njohjeje: çasti kur njeriu e sheh veten te tjetri, jo për t'u rritur, por për t'u vendosur në marrëdhënie. Ngjashmëria nuk është kopjim; është përkatësi strukturore. Kjo ide, e thjeshtë në dukje, por themelore, hap një pyetje të madhe historike:

a u ndërtua filozofia klasike si një akt njohjeje universale, apo si një mekanizëm ndarjeje dhe zhvendosjeje të një dijeje më të hershme?

Graviteti si shenjë, jo si forcë

Në leximin tonë, graviteti nuk është thjesht forcë fizike.

Është shenja themelore e ngjashmërisë mes trupave.

Të gjithë trupat kanë masë, peshë, zënë vend. Ata e "njohin" njëri-tjetrin pa u parë. Kjo njohje e heshtur është graviteti.

Jo: "më tërhoqe"

por: "je si unë, ndaj jam i lidhur me ty".

Ky lexim na çon drejtpërdrejt te filozofia e lashtë.

Aristoteli, shenja si përkatësi natyrore

Te Aristoteli, trupi bie sepse i përket tokës.

Njohja nuk është mendore, por ontologjike: trupi e njeh vendin e vet sepse është i ngjashëm me të. Shenja, në këtë kuptim, nuk është shpikje mendore, por origjinë e përbashkët.

Edhe në gjuhën tonë, njeriu e njeh truallin sepse i përket atij, jo nga narcizmi, por nga kujtesa e natyrës. Por këtu lind dyshimi: a u përdor kjo filozofi për të njohur botën, apo për ta ndarë dhe kufizuar atë?

Platoni, rreziku i shenjës së rreme

Platoni paralajmëron rrezikun që shenja të bëhet hije dhe ngjashmëria të ngatërrohet me kopje.

Këtu lind narcizmi: kur njeriu ngatërrohet me hijen e vet.

Teoria e shpellës dhe "molla" si ide e mbjelljes, e punës mbi pronësinë dhe mbi hijen që vjen e zhduket, mund të lexohet edhe si një paralajmërim historik:

shenja e vjetër do të zëvendësohet nga një rend tjetër.

Pyetja mbetet e hapur: a po sinjalizonte Platoni fundin e një bote të mëparshme dhe ardhjen e një bote të re, asaj të Kalit të Drurit?

Aleksandri i Madh dhe ndarja e botës

A ishte rastësi që Aristoteli ishte mësuesi i Aleksandrit?

A ishte pushtimi vetëm territorial, apo edhe epistemik?

Aleksandri shkon deri në Indi për të marrë "shenjat" e dijes.

Disa hipoteza kulturore shohin në alfabetin Kannada një dëshmi të një dijeje të shpërndarë para ndarjes babelike.

Kjo ngre një dyshim të fortë: antikiteti nuk kishte ende idenë e shtetit si strukturë njohjeje universale, por si mekanizëm kontrolli të shenjës.

Isaac Newton, shenja e zhveshur nga kuptimi

Me Newtonin, graviteti bëhet ligj pa fytyrë. Trupi nuk "njeh" më; ai thjesht bindet.

Shenja këtu është funksionale, por e shurdhër. Universi bëhet i saktë, por i ftohtë.

Ngjashmëria humbet; mbetet vetëm pasojat.

Albert Einstein, rikthimi i shenjës si marrëdhënie

Te Ajnshtajni ndodh një kthim i thellë. Masa formëson hapësirën dhe trupat lexojnë këtë formë.

Trupi e njeh botën sepse është i së njëjtës gjuhë me të. Shenja nuk është urdhër, por lakim kuptimi.

Ngjashmëria nuk është pasqyrë, por strukturë e përbashkët.

Njeriu dhe shenja: përballë narcizmit modern

Narcizmi modern thotë: "Unë jam masa qendrore."

Shenja jonë thotë: "Unë jam pjesë e së njëjtës peshë".

Njeriu nuk e njeh veten duke u parë, por duke u tërhequr drejt asaj që i ngjan.

Si guri drejt tokës.

Si fjala drejt kuptimit.

Si shenja drejt lexuesit të saj.

Njeriu nuk bie nga dobësia, por nga njohja e ngjashmërisë së vet me botën.

Nëse antikiteti ishte njohje apo falsifikim, kjo mbetet çështje debati. Por një gjë është e sigurt: kur shenja humbet marrëdhënien dhe bëhet pushtet, bota pushon së qeni e njohshme dhe njeriu mbetet vetëm përballë hijes së vet.

1.Molla: shenja dhe fruti i njohjes

Molla biblike, e parë tek rrëfimi i Adamit dhe Evës, nuk është vetëm frut i ndaluar, por është ndarësisë.

Ajo është shenja e marrëdhënies mes njohjes dhe zgjedhjes, mes veprimit dhe pasojës.

Siç ndodh me shenjën tonë në shqip që nuk është pasqyrë narciste, nuk është shenjë pushteti, por është njohje përmes ngjashmërisë.

Unë, si njeri i lëvizshëm në tokë, e njoh frutin dhe marrëdhënien e tij. Ai më jep kuptim, unë e njoh shenjën. Nuk është dhunë; është bashkë-lëvizje në gravitetin e natyrës dhe të idesë.

Ka një moment në njohjen njerëzore që nuk lind nga pasqyra, por nga ngjashmëria. Jo nga adhurimi i vetes, por nga njohja e asaj që na përgjigjet. Ky moment quhet shenjë. Dhe në shqip, një nga shenjat më të pasura është fjala mollë. Molla nuk është thjesht frut. Molla është veprim, marrëdhënie, përgjigje.

2.Molla si shenjë e veprimit

Në shqip themi: pema mollë. Por në të njëjtën kohë, "molla" ka kuptim pronë, ide dhe puna ime në territorin tim të shenjuar. Molla qe molla, tashme jep frute.

Kjo fjalë mbart një shtresëzim kuptimi: molla është ajo që bëhet, por edhe ajo që kthehet dhe që nuk do të ekzistonte pa veprimin tim. Ajo nuk ekziston pa veprim, sepse nuk është objekt i ngrirë, por shenja e një procesi. Në këtë kuptim, molla është shenjë e veprimit tim në botë: unë veproj, toka mban, pema rritet, fruti kthehet.

Kjo nuk është pasqyrë narciste. Është njohje përmes marrëdhënies. Toka si vend, jo si pronë. Vendi i mollës është toka. Jo rastësisht. Toka në shqip nuk është vetëm hapësirë fizike: është mbajtje, është besueshmëri, është gravitet

Molla nuk fluturon drejt meje. As unë nuk e rrëmbej. Ne takohemi sepse i përkasim të njëjtit rend.

Graviteti nuk është forcë agresive, por ligj i ngjashmërisë: toka mban mollën, molla mban kuptimin, unë e njoh veten në këtë qark.

Molla është ide e mishëruar. Ajo nuk është premtim abstrakt, por shpërblim konkret. Në këtë kuptim, molla nuk "bie" rastësisht.

Ajo bie sepse veprimi është bërë, koha është mbushur, marrëdhënia është pjekur. Ashtu si te graviteti i Ajnshtajnit ajo nuk ka tërheqje, ka lakim rruge. Molla ndjek rrugën e vet natyrore drejt tokës, dhe drejt meje, sepse jemi të formuar nga e njëjta strukturë. Njeriu si qenie e lëvizshme në territor, sepse ai nuk është qendër absolute.

Ai është i lëvizshëm midis: tokës, idesë dhe shpërblimit. Unë nuk sundoj mollën. As molla nuk më sundon mua. Ne jemi në ekuilibër graviteti: ajo më jep frutin, unë e njoh shenjën. Kjo është njohje pa narcizëm, njohje pa pasqyrë.

Njohje që lind nga fakti se jemi të ngjashëm në peshë, jo në pamje. Molla, në shqip, është më shumë se frut. Ajo është ligj i heshtur i marrëdhënies.

Ajo na mëson se, shenja nuk është imazh, nuk është adhurim dhe as graviteti nuk është dhunë, por ngjashmëri që kthen përgjigje. Dhe njeriu, si qenie që ecën në territor, nuk bie nga dobësia, por nga njohja e peshës së vet në botë. Pra,

Molla është pronë e atij që "Molli e Mill".