Pilo Zyba: Mbi romanin "Kandidati për kandidat" nga Arben Çejku

MBI ROMANIN "KANDIDATI PËR KANDIDAT" NGA ARBEN ÇEJKU

NGA PILO ZYBA

Romani “Kandidati për kandidat” i Arben Çejkut është një vepër që tërheq vëmendjen jo vetëm për ngjarjen që trajton, por edhe për mënyrën se si autori e ndërton atë. Një nga veçantitë e tij më të dukshme është mospërdorimi i emrave të personazheve. Kjo zgjedhje e autorit nuk është rastësore; përkundrazi, ajo i jep lexuesit mundësinë të përqendrohet tek tipologjia njerëzore, tek veprimet dhe tek karakteri, jo tek individi konkret. Në këtë mënyrë, Çejku arrin të krijojë një dimension universal, ku lexuesi mund të njohë situata dhe persona të ngjashëm edhe jashtë kontekstit të veprës.

Një tjetër tipar i rëndësishëm është mosportretizimi stereotipik i personazheve. Autori nuk i paraqet personazhet thjesht si individë të caktuar, por si figura tragjiko-komike, të cilave u jep jetë përmes alegorive të zgjuara dhe mendimit therës, jo me fjalë të drejtpërdrejta që mund të tingëllojnë akuzuese. Kjo i jep romanit një elegancë intelektuale, duke i lejuar lexuesit të nxjerrë përfundime pa u ndjerë i udhëzuar ose i prekur direkt.

Personazhet e Çejkut ngjajnë shumë me aktorët e një komedie: përmes fjalës dhe veprimit, autori u jep “rrobën” e karakterit të dobët, shpesh të qëllimshëm, ndonjëherë të pavetëdijshëm, duke i përdorur për të shfaqur dobësitë e shoqërisë, të individëve dhe të sistemit. Lexuesi sheh jo vetëm atë që personazhet bëjnë, por edhe si veprimet e tyre pasqyrojnë të vërteta më të gjera shoqërore, duke krijuar një efekt tragjik, qesharak dhe reflektues njëkohësisht.

Një nga aspektet më interesante është se Çejku, pa përmendur emra konkretë, bën një autopsi të tërë sistemi politik dhe shoqëror. Lexuesi, veçanërisht ai që njeh realitetin e politikës vendore, mund të njohë individët pas maskave të anonimitetit. Kjo tregon një kombinim të mprehtë të talentit të tregimtarisë dhe mënçurisë tradicionale të autorit, i cili i përdor elementet e traditës së zonës ku ka lindur për të dhënë një portret të thellë, ironik dhe reflektues të realitetit.

“Kandidati për kandidat” është një roman që ndërthur humorin, alegorinë dhe kritiken shoqërore në mënyrë të ndjeshme dhe të mençur. Çejku i jep lexuesit mundësinë të kuptojë dobësitë dhe absurditetin e sistemit pa u ndjerë i akuzuar, duke e bërë veprën jo vetëm të këndshme për të lexuar, por edhe thellësisht menduese dhe reflektuese për realitetin që portretizon.

Romani “Kandidati për kandidat” i Arben Çejkut është një vepër që mbart në vetvete një univers të tërë njerëzor dhe politik, por që e tregon këtë univers pa e thënë drejtpërdrejt, duke përdorur alegorinë, humorin dhe një gjuhë lakonike. Çejku nuk përdor emra të personazheve, një zgjedhje e qëllimshme që e bën lexuesin të përqendrohet tek tiparet, veprimet dhe marrëdhëniet mes individëve dhe jo tek emrat konkretë. Kjo i jep veprës një dimension universal brenda kontekstit shqiptar, dhe e bën lexuesin pjesë të lojës, duke njohur situata dhe karaktere që duken reale dhe njëkohësisht të mbushura me ironinë e jetës politike.

Gjuha e autorit është lakonike dhe precize: herë përkëdhel, herë godet; herë shtiret, herë nxjerr në pah dobësinë e veprimeve të personazheve. Një shembull i tillë është mënyra se si ai përshkruan fushatën e kandidatëve, ku çdo fjalë, çdo gjest duket e tepërt, e pabesueshme, dhe megjithatë, pas qeshjes dhe absurditetit që krijon, lexuesi kupton se çdo detaj është i bazuar në realitetin e njohur politik. Autori portretizon personazhet pa portret, përmes veprimeve dhe reagimeve: ai u njeh gëzimin kur shfaqin sukses, por dhe shpërfytyrimin kur mashtrimi ose korrupsioni i ka goditur. Kjo i jep lexuesit mundësinë të shikojë “njerëz në lojë”, jo vetëm individë të veçantë.

Personazhet e Çejkut janë tragjiko-komikë, si aktorë në një komedi sociale: secili me dobësitë e veta, ndonjëherë të qëllimshëm, ndonjëherë të pavetëdijshëm. Përmes fjalës dhe veprimit, autori i vesh me “rrobat e karakterit”, duke i përdorur në mënyrën e duhur dhe në momentin e duhur për të nxjerrë në pah absurditetin e politikës. Një shembull i qartë është mënyra se si një kandidat përpiqet të fitojë favorin e të fortëve, duke përdorur metodat më të poshtra të intrigës dhe lojës pas shpine. Lexuesi sheh humbjen dhe fitoret e vogla, por gjithmonë me një nuancë komike dhe ironike, që e bën historinë të prekshme dhe të këndshme për t’u lexuar.

Mendoj se ky këndvështrim origjinal dhe autopsia therëse lidhet edhe me përvojën e autorit: Çejku e njeh nga afër luftën politike. Ai ka parë brylat, lajkat, luftën pas shpine dhe presionin e hapur. Kjo njohje e thellë e bën veprën realiste, por gjithashtu universale: çdo lexues që njeh realitetin politik mund të shikojë vetveten ose dikë që njeh brenda situatave të përshkruara.

Për të ilustruar rëndësinë dhe vlerën universale të kësaj vepre, më lejoni të përmend Don Kishotin të Servantesit. Sikurse Servantesi krijoi Don Kishotin për të treguar absurditetin dhe idealizmin e kohës së tij, Çejku ka krijuar një autopsi të politikës shqiptare, duke portretizuar një sistem të kalbur dhe të korruptuar me humor, satirë dhe talent të rrallë. Krahasimi nuk është për ta ngjitur veprën në statusin e një kryevepre botërore, por për të treguar se, brenda orbitës së artit shqiptar, kjo vepër ka një rëndësi të ngjashme: universale në mesazhin e saj, e fuqishme në alegori, dhe e jashtëzakonshme në stil dhe observim social.

Dialogjet dhe situatat janë gjithmonë të menduara me kujdes: një fjali e vetme mund të shfaqë më shumë karakter se një portret i gjatë. Një diskutim banal mes kandidatëve ose një reagim i vogël ndaj një lajmërimi politik mund të zbulojë tërë dobësitë, ambiciet dhe mashtrimet që fshihen pas figurave publike. Lexuesi ndjen shpesh qeshjen, por pas qeshjes shfaqet reflektimi, sepse çdo gjë që ndodh në libër ka një paralelizëm me realitetin që shohim ose e dimë.

Personalisht, nuk dua të bëj lajka ose të shtirem; thjesht dua të shpreh një të vërtetë: ky roman shpesh qëllimisht i anashkalohet vëmendjes në publik. Heshtja nuk është rastësi: autori bën një autopsi të sistemit të tërë, dhe çdo lexues i vëmendshëm mund të gjejë veten brenda personazheve. Ky element e bën romanin të fuqishëm dhe të rëndësishëm, sepse përveç qeshjes dhe humorit, lexuesi shikon të vërteta të hidhura për sistemin dhe shoqërinë.

Mendoj me bindje se ky roman do të mbetet një e vërtetë për gjeneratat e ardhshme, një pasqyrë e thjeshtë dhe e ndritshme e absurditeteve të politikës dhe marrëdhënieve njerëzore. Edhe pse arti në Shqipëri sot shpesh nuk vlerësohet plotësisht, koha do ta vendosë këtë vepër në vendin e duhur. Veprat kapitale, ato që japin jetë dhe forcë për kombin, nuk humbasin kurrë.

Londër....2026