Argetina Tanushi Aquino: Kur fuqia flet më fort se ligji

Kur fuqia flet më fort se ligji

Venezuela, precedenti i rrezikshëm dhe prova e kujtesës globale

Nga Argetina Tanushi Aquino

Historia pothuajse kurrë nuk e shpall veten si histori. Ajo vjen heshtur, e mbështjellë me urgjencë, e paraqitur si domosdoshmëri, e shpjeguar si e pashmangshme. Vetëm më vonë e kuptojmë çastin për atë që ka qenë vërtet, jo nga forca që e nisi, por nga pasojat që la pas. Kapja e presidentit të Venezuelës nga Shtetet e Bashkuara është paraqitur nga disa si një thyerje vendimtare: një goditje ndaj autoritarizmit, një korrigjim i vonuar prej kohësh. Por për kombet e formuara më pak nga fuqia dhe më shumë nga pasojat e saj, ky moment nuk tingëllon i paprecedentë. Tingëllon i njohur.

Iluzioni i çastit të jashtëzakonshëm

Ekziston një tundim i përsëritur në politikën globale: ta shpallësh një situatë aq të jashtëzakonshme sa të justifikojë pezullimin e rregullave. Venezuela, na thuhet, është një rast i tillë. Vuajtja është e pamohueshme. Erozioni demokratik është real. Besimi në udhëheqje është dëmtuar thellë. Por historia na paralajmëron se rënia e legjitimitetit nuk e transferon automatikisht autoritetin te fuqia e jashtme. Kur një kryetar shteti hiqet jo përmes një procesi të brendshëm apo një mandati shumëpalësh, por përmes force të njëanshme, çështja pushon së qeni për një lider të vetëm. Ajo shndërrohet në një provë për të parë nëse rendi ndërkombëtar ende beson në themelet e veta,  apo i thërret ato vetëm kur i leverdis. Bota tani nuk ndodhet në fund të një krize, por në fillim të një tranzicioni të pasigurt. Më shpesh, historia ofron diçka më të heshtur dhe më të vështirë: paqartësi.

Në afat të shkurtër do të ketë lëvizje, autoritete të reja, premtime për zgjedhje, angazhim diplomatik, pretendime konkurruese për legjitimitet. Do të ketë edhe brishtësi. Sistemet politike të dobësuara për vite me radhë nuk rindërtohen brenda javësh, dhe legjitimiteti nuk mund të importohet, sado e kujdesshme të jetë menaxhimi i procesit.

Rrëzimi i një lideri zgjidh një simbol. Nuk zgjidh një sistem. Nëse Venezuela do të ecë drejt ripërtëritjes apo drejt paqëndrueshmërisë së zgjatur, kjo do të varet më pak nga deklaratat e bëra jashtë vendit dhe më shumë nga hapësira që do t’i lihet brenda, për pjesëmarrje qytetare, rindërtim institucional dhe pajtim shoqëror. Historia tregon se kur tranzicionet nxitojnë ose drejtohen tepër nga jashtë, ato vështirë se rrënjosen.

Arkitektura ligjore e botës u ndërtua pas katastrofave pikërisht për të parandaluar që fuqia të kthehej në precedent. Kur kjo arkitekturë anashkalohet, nuk dobësohet vetëm shteti i synuar,  dobësohen të gjitha shtetet që varen nga rregullat dhe jo nga shtrirja e forcës.

Kufijtë e sigurisë morale

Ka një rehati të rreme në bindjen se rrëzimi i një lideri thellësisht të dështuar e zgjidh krizën. Por politika rrallë është një dramë morale. Ajo është një sistem institucionesh, stimujsh dhe pëlqimi shoqëror.

Historia tregon se ndryshimet e regjimit të imponuara nga jashtë shpesh kanë sukses taktik, por dështojnë strukturorisht. Hapësira që mbetet pas rrallë mbushet menjëherë nga demokracia. Më shpesh ajo mbushet me pasiguri, ndonjëherë me shpresë, ndonjëherë me frikë, ndonjëherë me varësi të zgjatur. Evropa këtë mësim nuk e ka nxjerrë nga teoria, por nga rrënojat. Nga rindërtime që zgjatën breza. Nga paqe që kërkuan durim. Nga kuptimi se forca mund të hapë një derë, por nuk mund të vendosë se kush hyn në të.

Heshtja e Evropës është gjithashtu një zgjedhje. Në një moment kur Evropa kërkon respekt për kufijtë, sovranitetin dhe normat ndërkombëtare pranë vetes, heshtja selektive diku tjetër rrezikon të gërryejë besueshmërinë. Parimet nuk mund të jenë privilegje rajonale. Nëse ligjshmëria zbatohet vetëm kur është e përshtatshme, ajo pushon së qeni ligj. Kjo nuk është çështje besnikërie ndaj aleatëve. Është çështje besnikërie ndaj rregullave që mbrojnë të gjithë, përfshirë vetë aleatët. E ardhmja e Venezuelës duhet t’u përkasë venezuelianëve. Presioni i jashtëm mund të ndihmojë në krijimin e hapësirës. Kontrolli i jashtëm nuk mund të zëvendësojë pronësinë. Rreziku më i thellë i këtij momenti nuk është rënia e një lideri, por normalizimi i heshtur i idesë se fuqia mund të zëvendësojë procesin kur durimi mbaron. Historia na ka treguar se ku të çon ajo rrugë, dhe na ka mësuar shqiptarët t’i dallojmë shenjat paralajmëruese herët.

E megjithatë, historia nuk është vetëm një regjistër i keqpërdorimit të fuqisë. Ajo është edhe historia e shoqërive që gjetën rrugën e kthimit te vetja. Momente si ky, të brishta, të pasigurta, mbajnë ende mundësinë e ripërtëritjes, nëse përmbajtja pason forcën, nëse përulësia pason veprimin, dhe nëse krijohet realisht hapësira që një popull të flasë me zërin e vet. Shpresa, në këtë kuptim, nuk është naive. Ajo është e disiplinuar. Ajo mbështetet në besimin se ligji mund të riafirmohet pasi është vënë në provë, se legjitimiteti mund të rindërtohet përmes përfshirjes dhe jo kontrollit, dhe se edhe pas ndërhyrjes, e ardhmja nuk ka pse të imponohet. Nëse ky moment do të ketë kuptim afatgjatë, kjo nuk do të ndodhë sepse fuqia triumfoi, por sepse ajo, më në fund, u tërhoq dhe i besoi historisë se, nëse i jepet mundësia, ajo ende di ta korrigjojë vetveten.