Hysen Ibrahimi: Azem Zogaj - 'Poezi'

Kritikë letrare mbi librin “Poezi” të autorit Azem Zogaj

Nga Hysen Ibrahimi

Ndër poezitë e shumta të kësaj përmbledhjeje, që dëshmojnë pjekuri artistike dhe ndjeshmëri të thellë poetike, kam përzgjedhur disa prej tyre për t’u ndalur në mënyrë më të veçantë. Poezia “Letrat që s’mi ke dërguar”, e cila shpalos me intensitet emocional dramën e mungesës, të pritjes dhe të komunikimit të ndërprerë.

Poezia:

LETRAT QË S’MI KE DËRGUAR

Si ta bëj mbrëmjen këtë të hershme ditë

si të përshëndes me këto duar të lidhura

si ti lexoj letrat që smi ke dërguar

oh, si të të puth në ballë kur më je kaq larg

mos më vërvit qosheve si lahutë të vjetër

më var në litar e dëgjoja një zë tjetër

ti moj vogëlushe që tallesh me një të mjerë

do të klithësh shurdhueshëm me zë të çjerrë

a më thua ec e më urdhëron ndal

e më hedh në lumë e më djeg si zjarr

si ta bëj mbrëmje këtë të hershme ditë

më thua ruaju vdekjes e më del në pritë.

Që në vargjet hyrëse, poezia  “LETRAT QË S’MI KE DËRGUAR”, ndërton një tension të brendshëm midis kohës dhe ndjenjës: “mbrëmja” dhe “dita e hershme” përplasen si gjendje shpirtërore, duke krijuar një hapësirë të pasigurt, ku subjekti lirik endet mes pritjes dhe zhgënjimit. Pyetjet retorike nuk kërkojnë përgjigje, por thellojnë gjendjen e ankthit dhe pafuqisë emocionale. “Duart e lidhura” dhe “letrat që s’janë dërguar” shndërrohen në simbole të heshtjes, të mungesës së fjalës dhe të një distance që nuk është vetëm fizike, por edhe shpirtërore.

Figura e puthjes në ballë, e pamundur për shkak të largësisë, bart një ngarkesë të fortë lirike: ajo përfaqëson dashurinë e përmbajtur, të shtypur, që nuk arrin të realizohet. Ndërkohë, metaforat e mëvonshme, si “lahuta e vjetër” apo “litari”, e zhvendosin poezinë në një dimension më të ashpër ekzistencial, ku subjekti ndjehet i hedhur, i shpërfillur dhe i përdorur nga kapriçot e tjetrit.

Kontrasti i fortë mes urdhrit për të ecur dhe ndalimit, mes këshillës për t’iu ruajtur vdekjes dhe pritës së saj, e shndërron poezinë në një monolog tragjik të njeriut të përçarë, i cili jeton në paradoksin e dashurisë që njëkohësisht të mban gjallë dhe të shkatërron. Lumi dhe zjarri, si elemente simbolike, përfaqësojnë fundin, pastrimin dhe shuarjen, por edhe intensitetin e dhimbjes.

Në tërësi, “Letrat që s’mi ke dërguar” është një poezi e ndërtuar mbi kontraste të forta emocionale dhe figura të fuqishme simbolike. Ajo dëshmon aftësinë e poetit për të shndërruar përjetimin personal në një përvojë universale, ku lexuesi gjen pasqyrimin e pritjeve të thyera, të dashurive të pamundura dhe të heshtjeve që lëndojnë më shumë se fjalët.

Poezia:

VJERRSHAT E MIA

E kam dershur nga një pikë gjaku

në themelin tuaj

përzier me lotë e mi

nga një kockë ashti ka bër rojë

netëve të gjata

ka bërë hije ditëve të përcëlluara

në pritje tuaj

dielli më ka pjekur

e shiu qullur më ka...

për ju kam përbuzur një pjesë rinie

e kam vrarë nga një pjesë dashurie.

Kjo poezi shfaqet si një tekst i ngarkuar me simbolikë të thellë sakrifice dhe përkushtimi, ku subjekti lirik ndërton një diskurs poetik të mbështetur mbi trupin, kohën dhe vuajtjen personale. Që në vargjet e para, poeti vendos themelet e një marrëdhënieje të fortë, pothuaj arketipore, ndërmjet vetes dhe objektit të poezisë, duke e shndërruar aktin e dhënies në një proces fizik dhe shpirtëror njëkohësisht.

Shprehja “një pikë gjaku” e derdhur “në themelin tuaj” bart një ngarkesë të fuqishme metaforike, duke e përfytyruar lidhjen jo si marrëdhënie formale apo biologjike, por si një akt themelues, ku jeta e subjektit bëhet pjesë përbërëse e ekzistencës së tjetrit. Gjaku, i përzier me lot, përfaqëson ndërthurjen e sakrificës trupore me dhimbjen emocionale, duke e shndërruar poezinë në një dëshmi të përjetimit të thellë njerëzor.

Figura e “kockës së ashtit” që “bën rojë” netëve të gjata dhe “hije” ditëve të përcëlluara, e zhvendos poezinë drejt një dimensioni mbrojtës dhe atëror. Trupi i subjektit shndërrohet në një strukturë mbështetëse, në një strehë simbolike, ku vigjilenca dhe qëndrueshmëria janë të pandërprera. Këtu, sakrifica nuk shfaqet si moment i vetëm, por si proces i vazhdueshëm, i shtrirë në kohë.

Motivet natyrore, si dielli dhe shiu, funksionojnë si elemente provuese, që e kalisin subjektin lirik përmes durimit dhe rezistencës. Pjekja nga dielli dhe qullja nga shiu nënvizojnë kalimin e kohës dhe ekspozimin e vazhdueshëm ndaj vështirësive, duke e vendosur subjektin në një gjendje pritjeje të përhershme, ku durimi bëhet formë dashurie.

Në vargjet përmbyllëse, poeti artikulon hapur çmimin e kësaj sakrifice: përbuzjen e një pjese të rinisë dhe “vrasjen” e një pjese të dashurisë. Këto shprehje nuk kanë kuptim destruktiv, por shërbejnë si metafora të vetëflijimit, ku subjekti heq dorë nga vetja për të ndërtuar jetën e tjetrit. Pikërisht këtu qëndron edhe forca emocionale e poezisë: ajo nuk kërkon mirënjohje, por dëshmon heshtur për peshën e përgjegjësisë dhe dashurisë së pakushtëzuar.

Në tërësi, “Vjerrshave të mia” është një poezi e përmbajtur, e ndërtuar mbi figura të forta simbolike dhe një gjuhë të thjeshtë, por tejet të ngarkuar emocionalisht. Ajo shndërron përvojën personale në një reflektim universal mbi sakrificën, kohën dhe dashurinë që ndërtohet përmes durimit dhe vetëflijimit.

Poezia:

GURIN E KE SHOK

Një ditë do t’ua hapsh

zemrën gurëve

do t’ua shtrosh mushkërit

e fjalët tua

për drekë

ata do të vazhdojnë gjumin

do të qeshësh me zemër e me sy

ta do të lagen

ata do të teren

mos i shqelmo ata

të dhemb thembr e

të dhemb zemra.

Poezia “GURIN E KE SHOK” paraqet një tekst të shkurtër, por me ngarkesë të dendur metaforike, ku ligjërimi poetik ndërtohet mbi tensionin midis ndjeshmërisë njerëzore dhe indiferencës së botës së pajetë. Në një lexim akademik, poezia mund të analizohet në disa plane: tematik, figurativ, strukturor dhe etik.

Në planin tematik, teksti trajton përpjekjen e njeriut për të komunikuar me të pandjeshmen, me “gurët”, të cilët shndërrohen në metaforë të subjekteve ose realiteteve që refuzojnë empatinë. Shprehja “Gurin e ke shok” ironizon idenë e shoqërisë: shoku nuk është më qenia njerëzore, por objekti i ftohtë, i palëvizshëm, që nuk reagon as ndaj fjalës, as ndaj dhimbjes. Kjo krijon një ndjesi ekzistenciale të vetmisë dhe të absurdit, ku akti i komunikimit bëhet një përpjekje e njëanshme dhe e destinuar për dështim.

Në planin figurativ, poezia mbështetet fuqishëm në personifikim. Gurëve u hapet “zemra”, u shtrohen “mushkëritë” dhe u serviren fjalët “për drekë”. Këto figura krijojnë një kontrast të fortë midis gjallërisë së ligjërimit dhe pasivitetit të objektit. Megjithatë, pavarësisht kësaj përpjekjeje për t’i humanizuar gurët, ata “do të vazhdojnë gjumin”, duke riafirmuar pamundësinë e dialogut. Gjumi këtu funksionon si simbol i pandjeshmërisë morale dhe emocionale.

Strukturisht, poezia karakterizohet nga vargje të shkurtra, të thyera, që pasqyrojnë fragmentaritetin e mendimit dhe lodhjen emocionale të subjektit lirik. Mungesa e një ritmi të rregullt dhe e shenjave të forta të pikësimit e bën tekstin të rrjedhë si një monolog i brendshëm, duke forcuar ndjesinë e rrëfimit intim dhe të drejtpërdrejtë. Thyerjet sintaksore dhe ortografike mund të lexohen jo si mangësi formale, por si strategji stilistike që pasqyrojnë çrregullimin e brendshëm dhe intensitetin emocional.

Në planin etik dhe emocional, vargjet përmbyllëse (“mos i shqelmo ata / Të dhemb thembra / Të dhemb zemra”) shënojnë një kthesë domethënëse. Dhimbja fizike dhe ajo shpirtërore vendosen paralelisht, duke sugjeruar se dhuna ndaj të pandjeshmes nuk e shëron frustrimin, por e kthen atë kundër vetvetes. Kjo pjesë e poezisë mbart një mesazh reflektiv dhe moral: indiferenca e botës nuk duhet të justifikojë humbjen e ndjeshmërisë njerëzore.

Në përfundim, “GURIN E KE SHOK” është një poezi me prirje simbolike dhe ekzistenciale, që përmes një gjuhe të zhveshur dhe figuracioni të fortë, problematizon marrëdhënien midis njeriut dhe një realiteti të ftohtë, të painteresuar për ndjenjën. Teksti fiton vlerë jo përmes narrativës së gjerë, por përmes intensitetit metaforik dhe reflektimit të thellë mbi dhimbjen, komunikimin dhe kufijtë e empatisë.

Poezia:

SHKUPI

shumë më larg sesa afër

shumë më afër sesa larg

s’është punë të të bie në fije

Shkup

shpesh po ma ndërron (t)qimen.

Poezia “Shkupi” është një tekst i shkurtër poetik që, përmes një gjuhe të përmbledhur dhe figuracioni ironik, ndërton një marrëdhënie të tensionuar midis subjektit lirik dhe hapësirës urbane. Qyteti nuk shfaqet si vend i identitetit të qetë, por si një realitet i paqëndrueshëm, që prodhon afërsi dhe largësi njëkohësisht.

Vargjet hapëse krijojnë një paradoks të qëllimshëm: “Shumë më larg sesa afër / Shumë më afër sesa larg”. Ky dyzim shpreh gjendjen emocionale të subjektit, i cili nuk arrin të pozicionohet qartë ndaj qytetit. Afërsia dhe largësia nuk kanë më kuptim gjeografik, por psikologjik; Shkupi bëhet një hapësirë që të përfshin dhe të përjashton njëkohësisht.

Vargu “S’është punë të të bie në fije” nënvizon vështirësinë e komunikimit dhe të kuptimit. Qyteti shfaqet si një entitet kompleks, i pakapshëm, që i reziston përpjekjes për ta shpjeguar ose për ta zotëruar plotësisht. Këtu, Shkupi nuk është vetëm vend, por metaforë e një realiteti të ndërlikuar shoqëror dhe kulturor.

Kulmi shprehës i poezisë gjendet në vargun e fundit: “Shpesh po ma ndërron (t)qimen.” Kjo figurë ironike dhe dykuptimtë sugjeron stres, lodhje dhe transformim të brendshëm, të shkaktuar nga përvoja urbane. Loja grafike me kllapën te “(t)qimen” i jep vargut një hapësirë interpretuese, duke lidhur ndryshimin fizik me gjendjen emocionale dhe mendore të subjektit.

Në tërësi, “Shkupi” është një poezi e ngjeshur dhe domethënëse, që përmes paradoksit, ironisë dhe ekonomisë së gjuhës shpreh përvojën e ndërlikuar të jetesës urbane. Teksti e portretizon qytetin si forcë transformuese, shpesh të lodhshme, por të pashmangshme, duke e vendosur subjektin lirik në një gjendje të vazhdueshme tensioni mes përkatësisë dhe tjetërsimit.

Poezia:

Ç’FATKEQËSI

ç’fatkeqësi

ç’fatkeqësi

për asgjë i pari n’histori

as në hajni

as në trimni

për asgjë i pari n’histori

mjerë për ty.

Poezia “ç’fatkeqësi” ndërtohet mbi një ton të ashpër ironik dhe kritik, duke artikuluar zhgënjimin ndaj një figure apo gjendjeje që pretendohet madhështi, por që në thelb rezulton bosh. Teksti, megjithëse i shkurtër, funksionon si një mini-satirë poetike mbi dështimin, pavlerësinë dhe iluzionin e lavdisë historike.

Përsëritja e vargut “ç’fatkeqësi” në fillim krijon një ritëm anaforik që e thekson ndjesinë e dëshpërimit dhe talljes. Kjo përsëritje nuk shërben vetëm si shprehje emocionale, por edhe si gjykim etik, duke e pozicionuar subjektin lirik në rolin e vëzhguesit kritik. Tonohet që në fillim se kemi të bëjmë me një ironi të hidhur, jo me keqardhje të sinqertë.

Vargu “për asgjë i pari n’histori” përmban paradoksin qendror të poezisë. Ideja e të qenit “i pari” zakonisht lidhet me heroizëm, trimëri apo arritje, por këtu ajo zbrazet nga çdo përmbajtje vlerore. Mohimi i menjëhershëm në vargjet pasuese (“as në hajni / as në trimni”) e thellon këtë boshllëk, duke treguar se subjekti nuk shquhet as për virtyte, as për antivlera. Kjo e bën figurën e kritikuar jo tragjike, por qesharake dhe të mjerë.

Strukturisht, poezia mbështetet në vargje të shkurtra dhe deklarative, të cilat krijojnë një gjuhë të thatë, thuajse sentencore. Kjo formë e zhveshur përforcon efektin satirik dhe e bën mesazhin më të drejtpërdrejtë. Mungesa e figuracionit të ndërlikuar është zgjedhje stilistike, pasi forca e tekstit qëndron te ironia semantike dhe te përmbysja e pritshmërive.

Vargu përmbyllës, “mjerë për ty”, e zhvendos tonin nga ironia drejt një gjykimi përfundimtar moral. Këtu poezia mbyllet me një ndjesi përbuzjeje të qetë, ku subjekti lirik nuk shpreh më zemërim, por një lloj keqardhjeje të ftohtë për figurën e portretizuar. Kjo keqardhje, megjithatë, mbetet e distancuar dhe kritike, jo pajtuese.

Në përfundim, “ç’fatkeqësi” është një poezi e shkurtër, por e mprehtë, që përmes ironisë, paradoksit dhe një gjuhe të kursyer, problematizon konceptin e lavdisë dhe të rëndësisë historike. Teksti shërben si kritikë ndaj figurave ose gjendjeve që pretendojnë madhështi, por që mbeten të zbrazëta në përmbajtje dhe vlerë.

Poezia:

JETA NË KUJTIME

Një agimi të zymtë

do të kuptohet jehu i disa këngëve

çdo hap i bërë e çdo lot I lëshuar

kushedi cila dashuri do ta mbush

frymëmarrjen

e ti lidhur për toke

do t’i përshëndetësh agimet e reja

dhe fluturimet e zogjve

do t’i fshish djersët me mëngët e

ndyra

të këmishës

e do ta ëndërrosh buzëqeshjen e një vajze.

Poezia e  “JETA NË KUJTIME” ndërton një ligjërim liriko-meditativ, ku përvoja e brendshme e subjektit lirik ndërthuret me imazhe të agimit, trupit të lodhur dhe shpresës së heshtur. Në një lexim kritik letrar, teksti mund të shihet si reflektim mbi qëndrueshmërinë njerëzore dhe aftësinë për të gjetur kuptim edhe në kushte të zymta ekzistenciale.

Vargu hapës “Një agimi të zymtë” vendos menjëherë një atmosferë ambigue: agimi, tradicionalisht simbol i fillimit dhe i shpresës, këtu përshkruhet si i zymtë. Ky paradoks semantik sugjeron se rilindja nuk është e ndritshme apo triumfale, por e vështirë, e përshkuar nga lodhja dhe dhimbja e së kaluarës. Jehu i “disa këngëve” që “do të kuptohet” përfaqëson kujtesën kolektive ose personale, ku përvojat e mëparshme vazhdojnë të rezonojnë në të tashmen.

Në vijim, poezia ndërton një lidhje të ngushtë midis trupit dhe përjetimit emocional. “Çdo hap i bërë e çdo lot i lëshuar” shënojnë një akumulim përvoje, ku ecja dhe qarja janë forma të barasvlershme të ekzistencës. Këto veprime përgatitin terrenin për pyetjen e hapur “kushedi cila dashuri do ta mbush / frymëmarrjen”, një varg që fut elementin e pasigurisë dhe shpresës, duke e bërë dashurinë një mundësi shpëtimi, por jo një siguri.

Figura e subjektit “i lidhur për toke” e thekson gjendjen e kufizimit dhe të përulësisë. Megjithatë, edhe nga ky pozicion i ulët, subjekti është në gjendje të “përshëndesë agimet e reja / dhe fluturimet e zogjve”. Këto imazhe funksionojnë si simbole të vazhdimësisë së jetës dhe të lirisë, duke krijuar një kontrast të fortë midis gjendjes së njeriut dhe botës natyrore që vazhdon ritmin e saj.

Një nga momentet më të fuqishme të poezisë është përfshirja e detajit realist: “do t’i fshish djersët me mëngët e ndyra / të këmishës”. Ky imazh i zhveshur nga idealizimi e ankoron poezinë në përditshmëri dhe punë të rëndë, duke i dhënë asaj një dimension social dhe trupor. Ndryshe nga simbolika e agimit dhe zogjve, këtu kemi një realitet të prekshëm, që e bën shpresën më të besueshme, sepse lind nga lodhja dhe jo nga abstraksioni.

Poezia mbyllet me aktin e ëndërrimit: “e do ta ëndërrosh buzëqeshjen e një vajze.” Ky varg përmbyllës rikthen butësinë dhe intimen, duke e vendosur shpresën jo në madhështi apo ndryshime të mëdha, por në një imazh të thjeshtë njerëzor. Buzëqeshja bëhet simbol i një arsyeje për të vazhduar, një dritë e vogël, por e mjaftueshme për ta përballuar agimin e zymtë.

Në tërësi, poezia shquhet për ndërthurjen e simbolikes me realizmin, për tonin e qetë reflektiv dhe për mënyrën se si shpresa artikulohet jo si triumf, por si qëndrueshmëri e heshtur. Ajo ofron një vizion të matur të ekzistencës, ku njeriu, megjithë lodhjen dhe kufizimet, gjen ende forcë për të përshëndetur agime të reja dhe për të ëndërruar.

Poezia:

KUJTIMI

Çdo gjë më kujton në ty

edhe kafeja që nuk u poq

edhe vdekja që nuk u prit

edhe cigaret Bozhur

çdo gjë më kujton në ty

e ti s’je.

Poezia “Kujtimi” artikulon një përvojë të mungesës dhe të kujtesës përmes një gjuhe të thjeshtë, por emocionalisht të ngarkuar. Teksti ndërtohet mbi paradoksin e pranisë së vazhdueshme të tjetrit në mendje dhe mungesës së tij fizike, duke e vendosur subjektin lirik në një gjendje pezullimi midis së kaluarës dhe së tashmes.

Vargu hapës, “Çdo gjë më kujton në ty”, funksionon si tezë poetike, e cila përsëritet më vonë për të krijuar një efekt rrethor dhe obsesiv. Kjo përsëritje tregon se kujtimi nuk është i zgjedhur, por i imponuar nga realiteti i përditshëm: çdo objekt, çdo situatë bëhet shkas për rikthimin e figurës së munguar. Kujtesa këtu nuk është akt vullnetar, por një gjendje e pashmangshme.

Imazhet që pasojnë janë të thjeshta, madje banale: “kafeja që nuk u poq”, “cigaret Bozhur”. Këto detaje të përditshmërisë e zhvendosin poezinë nga patetika drejt intimes dhe reales. Kafeja e papjekur sugjeron diçka të mbetur përgjysmë, një proces të ndërprerë, ashtu si marrëdhënia ose jeta e përbashkët. Ndërkohë, përmendja e një marke konkrete cigaresh e ankoron tekstin në një kohë dhe hapësirë të caktuar, duke i dhënë kujtimit një dimension material dhe historik.

Vargu “edhe vdekja që nuk u prit” hap një plan më të thellë semantik. Këtu kujtimi lidhet jo vetëm me mungesën emocionale, por edhe me humbjen përfundimtare. Vdekja e papritur shfaqet si një

ngjarje që e ka thyer vazhdimësinë e jetës dhe të pritshmërive, duke e bërë kujtesën edhe më të dhimbshme, sepse ajo mbart brenda saj edhe elementin e shokut dhe të papërgatitjes.

Përsëritja e vargut “çdo gjë më kujton në ty” përforcon ndjesinë e rrethimit total nga kujtimi, ndërsa vargu përmbyllës “e ti s’je” e thyen këtë rreth me një pohim të thatë dhe të prerë. Kjo fjali e shkurtër, pa zbukurime, funksionon si kulm emocional i poezisë: pas gjithë grumbullimit të imazheve dhe ndjenjave, mbetet vetëm fakti i pamohueshëm i mungesës.

Në përfundim, “Kujtimi” është një poezi e përmbajtur dhe e ndjerë, që përmes detajeve të vogla dhe përsëritjes semantike shpreh thellësinë e dhimbjes së humbjes. Forca e saj qëndron në thjeshtësinë e ligjërimit dhe në aftësinë për ta bërë mungesën të pranishme në çdo element të realitetit të përditshëm.

Krejt në fundi, autori, me një finesë të heshtur dhe një mjeshtëri që nuk kërkon zhurmë, arrin të thurë një lidhje të ngushtë mes mendjes së të tij të prekshme dhe botës së brendshme emocionale, shpeshherë edhe shpirtërore. Vargu i tij bart gjurmë përjetimi, ku ndjenja nuk mbetet abstrakte, por mishërohet në detaje të vogla, realiste, që e bëjnë poezinë të duket si një rrëfim i jetuar, jo thjesht i imagjinuar. Këto çaste konkrete nuk ofrojnë premtime për të ardhmen, por hapin hapësira ngushëllimi të përkohshëm, duke e kthyer kujtesën në një vend edhe më të ndjeshëm, herë-herë të dhimbshëm.