Isuf B. Bajrami: E drejta për përdorimin e gjuhës amtare në arsimin e lartë në Maqedoninë e Veriut

E drejta për përdorimin e gjuhës amtare në arsimin e lartë në Maqedoninë e Veriut

Nga Isuf B. Bajrami

"Barazia për të drejtën e gjuhës amtare nuk është luks, por një e drejtë themelore dhe e patjetërsueshme që lidhet drejtpërdrejt me identitetin, dinjitetin dhe mundësitë e barabarta në shoqëri."

Hyrje

E drejta për përdorimin e gjuhës amtare është një komponent themelor i të drejtave të njeriut dhe i barazisë substanciale. Në arsimin e lartë, kjo e drejtë garanton pjesëmarrje të barabartë në procesin akademik dhe mundësi reale për avancim profesional.

Në Shkup, studentët shqiptarë përballen me pengesa të vazhdueshme në ushtrimin e së drejtës për të dhënë provime në gjuhën shqipe, pavarësisht që kjo e drejtë është e garantuar kushtetueshëm dhe ligjërisht¹. Ky hendek midis ligjit dhe praktikës cenon të drejtat themelore të grupit etnik shqiptar, që është autokton dhe bashkë-shtetformues, dhe ndikon negativisht në avancimin akademik.

Konteksti historik dhe politik

Para Marrëveshjes së Ohrit (2001), shqiptarët autoktonë përballeshin me diskriminim sistematik në administratë dhe arsim, dhe përdorimi i gjuhës shqipe ishte i kufizuar ose i ndaluar në institucionet shtetërore². Pas Marrëveshjes së Ohrit, u vendosën bazat ligjore për njohjen e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në nivel lokal dhe administrativ, duke përfshirë arsimin³. Megjithatë, implementimi në arsimin e lartë mbetet i fragmentuar, sidomos për provimet në jurisprudencë dhe lëndët praktike?.

Konteksti ligjor dhe kushtetues

Kushtetuta e vendit

• Nenet 7 dhe 9 të Kushtetutës garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminim mbi baza gjuhësore dhe etnike?.

• Institucionet publike, përfshirë universitetet, kanë detyrim të sigurojnë të drejta gjuhësore për të gjithë qytetarët?.

Ligji për arsimin e lartë

• Universitetet duhet të ofrojnë vlerësim të drejtë dhe jodiskriminues, duke përfshirë përdorimin e gjuhës amtare?.

• Çdo pengesë administrative që ndalon përdorimin e gjuhës shqipe konsiderohet shkelje ligjore?.

Ligji për përdorimin e gjuhëve

• Ligji për përdorimin e gjuhëve (2018) shton detyrimin për përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet shtetërore dhe arsimin publik?.

• Pengesat sistematike në provime përbëjnë shkelje të qartë ligjore dhe kushtetuese?.

Standardet ndërkombëtare

Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR)

Nenet 26–27 të Pactit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminimin mbi baza gjuhësore¹¹. Komiteti për të Drejtat e Njeriut nënvizon detyrimin e shtetit për të eliminuar çdo formë diskriminimi dhe për të siguruar zbatimin praktik¹¹.

Këshilli i Evropës

Framework Convention for the Protection of National Minorities kërkon promovimin e identitetit gjuhësor dhe akses të barabartë në arsim¹². Jurisprudenca e ECHR ka vendosur se pengesa administrative për përdorimin e gjuhës amtare mund të përbëjë shkelje të të drejtave të njeriut¹³.

Bashkimi Evropian

Kriteret e Kopenhagës kërkojnë respektimin e të drejtave të grupeve etnike autoktone dhe sundimin e ligjit¹?. Moszbatimi praktik i këtyre të drejtave përbën pengesë për integrimin evropian¹?.

Të dhëna dhe statistika

• Rreth 40% e studentëve në Universitetin "Nënë Tereza" janë shqiptarë¹?.

• Vetëm 30% e provimeve mund të jepen në gjuhën shqipe, kryesisht për lëndët teorike¹?.

• Mungesa e materialeve akademike dhe stafit të kualifikuar rrit pengesat administrative dhe akademike¹?.

Shembuj konkretë:

• Studentët shqiptarë shpesh detyrohen të japin provime në maqedonisht, pavarësisht se ligji u lejon të zgjedhin gjuhën amtare¹?.

• Stafi i fakultetit shpesh nuk ofron konsultime në gjuhën shqipe, duke penguar përgatitjen për provime dhe avancimin akademik¹?.

Problemet kryesore

1. Moszbatim sistematik i provimeve në gjuhën shqipe.

2. Diskriminim indirekt ndaj studentëve shqiptarë në avancim akademik.

3. Kontradiktë midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës lokale.

4. Mungesë mekanizmash monitorimi dhe auditimi për zbatimin e ligjit.

Dimensioni politik dhe ndërkombëtar: Takimi në SHBA

• SHBA shpesh promovon të drejtat e grupeve etnike autoktone dhe përdorimin e gjuhës shqipe në forume ndërkombëtare¹³.

• Realiteti në vend tregon një hendek të qartë midis deklaratave dhe praktikës: institucionet nuk mundësojnë provime në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike¹³.

• Ky hendek tregon një standard të dyfishtë dhe cenon kredibilitetin institucional dhe reputacionin ndërkombëtar¹³.

Përfundime dhe rekomandime

Përfundime:

• E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe është e garantuar ligjërisht dhe kushtetueshëm.

• Moszbatimi në praktikë është shkelje e rendit kushtetues dhe cenim i barazisë.

• Dualizmi midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës dobëson kredibilitetin institucional.

Rekomandime:

1. Sigurimi i provimeve në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike.

2. Krijimi i mekanizmave mbikëqyrës për zbatimin e ligjit.

3. Përfshirja e SHBA dhe organizatave ndërkombëtare në monitorimin e situatës.

4. Harmonizimi i praktikës me standardet e Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës.

5. Përdorimi i gjuhës shqipe si shembull real në forume ndërkombëtare, jo vetëm në deklarata diplomatike.

Fusnota:

¹ Marrëveshja e Ohrit, "Framework Agreement", 13 gusht 2001, dokument i publikuar nga Zyra e OHR-it, Shkup, https://www.ohr.int

² Arkivi Shtetëror i Maqedonisë, dokumente historike mbi politikën gjuhësore para 2001, Fondet Qeveritare, Shkup

³ Ligji për përdorimin e gjuhëve, Nr. 24/2018, Kuvendi i Maqedonisë së Veriut, Shkup

? Raportet për studentët shqiptarë në arsimin e lartë (2023–2025), Universiteti "Nënë Tereza", Shkup (botim joformal)

? Kushtetuta e Maqedonisë së Veriut, Nenet 7 dhe 9 (1991, me amendamente 2001)

? Ligji për arsimin e lartë, Nr. 82/2018, Ministria e Arsimit dhe Shkencës, Shkup

? Ligji për përdorimin e gjuhëve, Nr. 24/2018, Nenet 3–5, Kuvendi i Maqedonisë së Veriut, Shkup

? ICCPR (1966), United Nations Treaty Series; Human Rights Committee, General Comment No. 18 (1989)

? Framework Convention for the Protection of National Minorities, Këshilli i Evropës (1995); ECHR, D.H. and Others v. Czech Republic, Application No. 57325/00, 2007

¹? Kriteret e Kopenhagës (1993–1995), dokumente zyrtare të Bashkimit Evropian mbi zgjerimin dhe të drejtat e pakicave

¹¹ Universiteti "Nënë Tereza", Raporti Vjetor i Studentëve Shqiptarë, 2023, Fakulteti Juridik, Shkup (botim i brendshëm)

¹² Intervista me përfaqësues studentorë, Shkup, 2023–2026 (dokumentim i Parlamentit Studentor)

¹³ Departamenti Amerikan i Shtetit, Country Reports on Human Rights Practices: North Macedonia, 2023; Freedom House, Freedom in the World 2023, raport vjetor

¹? Komisioni Evropian, Enlargement Strategy Reports, 2023

¹? Universiteti "Nënë Tereza", Raporti i Demografisë së Studentëve, 2023

¹? Anketë e brendshme dhe intervista me staf akademik, 2023–2025

Vendi i Lekës; 06.04.2026