Sabile Basha: Një klithmë për të mos harruar

NJË KLITHMË PËR TË MOS HARRUAR

Alketa Gashi- Fazliu, Klithma (Tregime nga sparagmosi barbar serb mbi fëmijët shqiptarë), botoi shtëpia botuese “Artini”, Prishtinë, 2026

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Duke u zhytur në leximin e veprës së fundit të autores Alketa Gashi-Fazlit, “Klithma”, lexuesi nuk mbetet thjesht përballë një teksti letrar, por përfshihet në një përjetim të thellë shpirtëror, thuajse të pashmangshëm. Pa e kuptuar, pa e kërkuar me vetëdije, ne kthehemi menjëherë në ato vite të errëta e tronditëse të historisë sonë, vite që mbajnë ende gjurmë dhimbjeje, frike dhe heshtjeje të rëndë. Klithma nuk të lejon të qëndrosh jashtë saj; ajo të tërheq me forcë drejt kujtesës kolektive, aty ku plagët nuk janë mbyllur kurrë plotësisht.

Faqe pas faqeje, rrëfimi nuk ecën thjesht përpara, por kthehet pas, duke u shndërruar në një udhëtim të thellë në kohë, në një hapësirë ku e shkuara nuk qëndron e largët dhe e fjetur, por është e gjallë, e trazuar, pulsuese dhe e mbarsur me dhimbje. Ajo ngrihet përpara nesh si një stuhi që nuk qetësohet kurrë, si një bubullimë e vazhdueshme që trondit kujtesën, si një jehonë e fortë që refuzon të shuhet. Është një klithmë e mbytur, por këmbëngulëse, që kërkon të dëgjohet, të pranohet dhe të mos humbasë në harresë.

Autoria arrin këtë rikthim me mjete të thjeshta, por tejet të fuqishme: i mjafton një fjalë e zgjedhur me kujdes, një imazh i ngarkuar me kuptim, një ndalesë e vogël në rrjedhën e tekstit, për të na përplasur sërish në realitetin e ashpër të atyre viteve të errëta. Janë vite ku tmerri dhe dhimbja u bënë pjesë e përditshmërisë, ku jeta dhe dinjiteti njerëzor viheshin çdo ditë në provë, pa mëshirë dhe pa garanci mbijetese.

Dhe ndoshta, ajo që i bënë këto rrëfime edhe më tronditëse është fakti se kjo ndjesi nuk i përket vetëm së shkuarës. Ajo vazhdon të jetojë edhe sot, si një dhimbje e pashuar, si një ndjenjë që endet nëpër kujtesën tonë kolektive. E shkuara, në këtë libër, nuk është histori e mbyllur, por plagë e hapur që ende rreh, ende dhemb dhe ende kërkon të dëgjohet.

Në këtë vepër, kujtesa nuk është vetëm kujtim, por akt rezistence. Është një përballje e guximshme me historinë, një hapje plagësh jo për t’i lënduar sërish, por për t’i kuptuar, për t’i pranuar dhe për t’i kthyer në fjalë. Klithma bëhet kështu jo vetëm rrëfim letrar, por një thirrje e fuqishme ndërgjegjeje, një rikthim i pashmangshëm në ato vite të errëta që vazhdojnë të jetojnë brenda nesh, pavarësisht kohës që ka kaluar.

Dhe teksa vazhdoj leximin, rrëfimet më shndërrohen në një film të përshpejtuar kujtese, ku para syve të mendjes shfaqen, njëra pas tjetrës, të gjitha vuajtjet dhe tmerret që i përjetoi populli im shqiptar. Pamjet vijnë të dendura, të rënda, pa pushim, sikur koha të ishte shtrënguar në një çast të vetëm dhimbjeje kolektive. Çdo fjali bart peshën e një historie të heshtur, çdo paragraf hap një plagë të vjetër që ende rreh në ndërgjegjen tonë.

Alketa Gashi-Fazlit, tashmë e njohur si një nga publicistët më të spikatura, i hyn pa hezitim temave më të rënda – jo vetëm si autore, por si bijë e këtij populli. Me një elokuencë të rrallë dhe një ndjeshmëri të thellë, ajo arrin të na kthejë vazhdimisht në të kaluarën jo fort të largët, jo për të na mbërthyer në dhimbje, por për të na zgjuar kujtesën. Rrëfimet e saja janë një rikthim i qëllimshëm, një udhëtim i ndërgjegjshëm drejt atyre përjetimeve që nuk guxojnë të harrohen.

Nëpërmjet fjalës së saj, kuptojmë se Kosova që e kemi sot, Kosova që e jetojmë dhe e gëzojmë si realitet të lirë, nuk lindi nga mirëqenia dhe as nga paqja. Ajo është fryt i një rruge të gjatë sakrifice, i një historie të mbushur me qëndresë, luftë dhe durim të pafund. Për të arritur deri në këtë ditë, u deshën shekuj përpjekjesh dhe vite të tëra rezistence, ku breza të tërë u ngritën, luftuan dhe qëndruan, për të mbajtur gjallë ëndrrën e lirisë.

“Klithma”, na e rikujton këtë të vërtetë me forcë realiste se shteti i pavarur dhe demokratik që kemi sot nuk është dhuratë e historisë, por fitore e dhimbshme e saj. Është rezultat i një rruge të mundimshme, ku fjala, kujtesa dhe sakrifica bashkohen për të mos lejuar që harresa të marrë vendin e së vërtetës.

Me një ndjeshmëri të veçantë dhe me një përkujdesje pothuaj rituale, e shfletoj librin dhe i ndalem çdo faqeje sikur të ishte një plagë e hapur e vendit tim. Leximi bëhet i ngadalshëm, i brishtë, thuajse i frikshëm, sepse çdo fjalë ngjan me një prekje të lehtë mbi dhimbje të vjetra që ende nuk janë shëruar. Është si të hapësh një arkiv të heshtur të vuajtjeve tona, ku çdo rresht mban gjurmët e historisë së përjetuar, të dhimbjes së përbashkët, të traumës që ende jeton në kujtesën kolektive.

Ajo që i ofrohet lexuesit në këto faqe nuk është një lexim i zakonshëm, as një rrëfim që konsumohet dhe harrohet. Janë fjalë që të prekin thellë, që të trazojnë ndërgjegjen dhe të mbeten brenda teje, si një barrë e domosdoshme kujtese. Janë rrëfime që kërkojnë të mos lexohen vetëm me sy, por me shpirt, sepse pesha e tyre shkon përtej çastit të leximit.

Këto janë histori që nuk duhet të mbeten të mbyllura mes kopertinave të një libri, por të ruhen e të përcillen, brez pas brezi, si dëshmi e asaj që kemi qenë dhe e asaj që kemi përballuar. Ato duhet të jetojnë në kujtesën tonë kolektive, të bëhen pjesë e vetëdijes sonë historike, që të mos harrohen kurrë. Sepse vetëm duke i mbajtur gjallë këto kujtime, duke i përcjellë me përgjegjësi nga një brez te tjetri, mund të kuptojmë vlerën e asaj që kemi sot dhe domosdoshmërinë për të mos lejuar kurrë që plagët e së kaluarës të hapen sërish në heshtje.

Që e kaluara të mos tretet në harresë, ne duhet ta shkruajmë, ta ngulitim në fjalë dhe ta vendosim me dinjitet në bibliotekat dhe arkivat tona. Sepse kujtesa e një populli nuk jeton vetëm në rrëfime të thëna me zë të ulët apo në kujtime të shpërndara, por ruhet dhe mbijeton në libra, aty ku koha nuk ka fuqi ta fshijë. Fjala e shkruar bëhet kështu strehë e historisë, dëshmi e qëndrueshme e asaj që kemi përjetuar dhe e asaj që nuk guxon të humbasë.

Ne jemi të përkohshëm, kjo është natyra njerëzore: vijmë, jetojmë dhe një ditë largohemi. Por librat mbeten. Ato mbajnë zërat tanë, dhimbjet tona, shpresat dhe përvojat që përndryshe do të shuheshin bashkë me ne. Nëpërmjet shkrimit, ne sfidojmë kalueshmërinë e jetës dhe i japim kujtesës formë të përhershme.

Dhe këtu shtrohet pyetja thelbësore, e rëndë sa vetë historia: çfarë po lëmë pas për brezat që vijnë? Çfarë dëshmie u ofrojmë atyre për rrugën që kemi përshkuar, për sakrificat, për luftën dhe qëndresën që na sollën deri këtu? Nëse nuk e shkruajmë të kaluarën, nëse nuk e ruajmë me kujdes në arkiva dhe biblioteka, rrezikojmë t’ua lëmë trashëgimi heshtjen.

Prandaj, shkrimi nuk është vetëm akt kujtese, por akt përgjegjësie. Është një amanet që ia lëmë gjeneratave të ardhshme, që të dinë kush kemi qenë, çfarë kemi duruar dhe pse liria, dinjiteti dhe shteti ynë kanë një çmim të lartë. Vetëm kështu kujtesa jonë do të vazhdojë të jetojë, edhe atëherë kur ne të mos jemi më.

Plaga nuk është diçka që shërohet plotësisht; ajo mund të mbyllet në sipërfaqe, por gjurma e saj mbetet e gdhendur thellë, si shenjë e asaj që ka qenë. Ajo gjurmë nuk është thjesht kujtim i dhimbjes, por dëshmi e së vërtetës së përjetuar. Prandaj, sfida jonë nuk është ta fshijmë plagën, por të dimë si t’i ruajmë gjurmët e saj, si t’i lexojmë dhe si t’ua shpjegojmë atyre që vijnë pas nesh, pa frikë dhe pa shtrembërim.

Në këtë proces, heshtja është po aq e rrezikshme sa harresa. Gjurmët duhet të flasin, të marrin formë në fjalë të qarta, të ndershme, që të mos keqkuptohen dhe të mos humbasin kuptimin e tyre. Të shpjegosh plagën do të thotë të pranosh dhimbjen, ta emërtosh atë dhe ta vendosësh në kontekstin e saj historik e njerëzor, pa anësi, pa mllef, por me përgjegjësi morale.

Sot, në këtë ditë që jetojmë, kemi detyrimin ta shfrytëzojmë kohën jo për t’u mbërthyer në vuajtje, por për të ndërtuar një të ardhme dinjitoze. E ardhmja nuk ndërtohet mbi harresë, por mbi të vërtetën e pranuar dhe të shpjeguar drejt. Vetëm duke folur hapur për atë që ndodhi në tokën tonë, për shkaqet dhe pasojat e saj, mund t’i japim kuptim së shkuarës dhe drejtim së nesërmes.

Atë që u tha më lart, pa asnjë hezitim dhe me një guxim të qetë, e realizon dhe na e sjell përpara syve mikja jonë, Alketa Gashi-Fazliu, në librin Klithma. Ajo nuk shmanget, nuk zbut dhe nuk e anashkalon të vërtetën, por na vë përballë saj ashtu siç është: e ashpër, e rëndë dhe e pashmangshme. Përmes fjalës së saj, lexuesi nuk qëndron në distancë, por futet drejtpërdrejt në një realitet që ende nuk është ftohur në kujtesën tonë.

Ky libër na rikthen në përjetime që i mbajmë ende të freskëta në mendje dhe në shpirt, përjetime që koha nuk ka arritur t’i zbehë. Klithma nuk flet për një të kaluar të largët, të arkivuar e të harruar, por për një realitet që vazhdon të jetojë brenda nesh, si kujtim, si plagë, si ndjenjë e pashuar. Alketa na e kujton këtë me forcë, duke e kthyer librin e saj në një pasqyrë ku shohim jo vetëm historitë e të tjerëve, por edhe copëza të vetvetes sonë.

Në këtë mënyrë, Klithma bëhet më shumë se një libër: ajo shndërrohet në një përballje të domosdoshme me atë që kemi qenë dhe me atë që ende na shoqëron. Është një ftesë për të mos harruar, për të mos u fshehur pas heshtjes, por për ta pranuar të shkuarën si pjesë të pandashme të identitetit tonë kolektiv.

Kështu, gjurmët e plagëve shndërrohen nga shenja dhimbjeje në mësime historie, nga kujtime të rënda në themele të vetëdijes kolektive. Ato na mësojnë jo vetëm çfarë kemi humbur, por edhe pse duhet të ruajmë me kujdes atë që kemi fituar.

Autorja Alketa Gashi-Fazliu e ka ditur, që në hapin e parë, se një libër i tillë nuk lind lehtë. Ai nuk shkruhet me qetësi mendjeje, as me dorë të lehtë. Pas çdo faqeje fshihet një barrë e rëndë emocionale, një përballje e vazhdueshme me dhimbjen, kujtesën dhe përgjegjësinë e fjalës së shkruar. Ky libër nuk është produkt i një frymëzimi të çastit, por fryt i një përpjekjeje të gjatë dhe të mundimshme shpirtërore.

Nuk është e vështirë të imagjinosh netët e saj pa gjumë, orët e gjata të heshtjes kur mendimet nuk e linin të qetë dhe fjalët kërkonin formë mes ankthit dhe përkushtimit. Çdo personazh që merr jetë në faqe duket sikur ka qenë më parë një shqetësim i brendshëm, një zë që kërkonte drejtësi dhe kujdes. Autorja nuk i ka trajtuar ata si figura letrare, por si qenie të gjalla, me dhimbje, frikë dhe shpresë, për të cilat ka ndier përgjegjësi të thellë njerëzore.

Ky shqetësim i vazhdueshëm, ky merak i heshtur për fatin dhe dinjitetin e personazheve të saj, e ka shoqëruar në çdo rresht. Ajo ka mbajtur mbi supe peshën e historive që rrëfehen, duke u përpjekur të mos i tradhtojë, të mos i zbukurojë padrejtësisht, por t’i japë secilës zë të vërtetë dhe vend të merituar. Prandaj, libri i saj lexohet si dëshmi e një lodhjeje të thellë shpirtërore, e një përkushtimi të heshtur dhe e një dashurie të madhe ndaj së vërtetës që ajo ka zgjedhur ta rrëfejë.

Në këtë libër kanë gjetur vend vetëm tetë fëmijë, tetë fate të njoma që u përballën me fatkeqësinë në një moshë kur jeta sapo kishte nisur të kuptohej. Janë vetëm tetë zëra, por secili prej tyre mban peshën e një universi dhimbjeje, një copëz historie që nuk do të duhej kurrë t’u përkiste fëmijëve. Autorja i ka sjellë ata në faqe me vetëdijen e plotë se rrëfimi i saj është i pjesshëm, se kjo nuk është historia e të gjithëve, por vetëm një fragment i saj.

Ajo e di, ashtu siç e dimë edhe ne, se përtej këtyre faqeve kanë mbetur edhe shumë fëmijë të tjerë, të panumërt, historitë e të cilëve nuk janë shkruar ende. Janë fate të heshtura, të fshehura në kujtesën e plagosur të këtij vendi, që presin ditën kur do të guxojnë të dalin në dritë. Me to presin të rrëfehen jo vetëm fatkeqësitë, por edhe frikërat e tyre të pashprehura, netët pa gjumë, heshtjet e rënda që i shoqëruan në rritje.

Ky libër nuk e mbyll rrëfimin, përkundrazi, e hap atë. Ai është një thirrje e qetë, por e fortë, që edhe zërat e tjerë të gjejnë guximin të flasin, që edhe historitë e mbetura në hije të dalin nga errësira. Tetë fëmijë janë vetëm fillimi, një kujtesë se dhimbja ka pasur shumë fytyra dhe shumë emra, dhe se drejtësia e kujtesës do të plotësohet vetëm atëherë kur edhe rrëfimet e tjera, një nga një, të marrin dritën që u është mohuar për kaq gjatë.

Autorja arrin t’i trajtojë personazhet e saj me një ndjeshmëri dhe mjeshtëri të rrallë, duke ruajtur një ekuilibër të brishtë mes dhimbjes dhe dinjitetit. Ata janë, në thelb, fëmijë – ose më saktë, ishin fëmijë në çastin kur tragjedia u përplas mbi jetët e tyre dhe ua ndryshoi përgjithmonë rrjedhën. Fëmijëri të ndërprera, të rrëmbyera nga një realitet që nuk njihte mëshirë, e që megjithatë vazhdojnë të jetojnë brenda tyre.

Sot, këta personazhe janë të rritur. Koha ka kaluar, trupat janë pjekur, por kujtimet kanë mbetur po aq të gjalla. Nga kjo distancë kohore, ata e shohin të shkuarën me sy tjetër, më të vetëdijshëm, më reflektues, duke i dhënë rrëfimit një thellësi të veçantë. Nuk flasin më si fëmijë të frikësuar, por si të rritur që përpiqen të kuptojnë, të emërtojnë dhe të pajtohen me atë që u ka ndodhur.

Pikërisht këtu qëndron forca e rrëfimit: në ndërthurjen mes pafajësisë së dikurshme dhe mençurisë së fituar me dhimbje. Autorja i lejon personazhet të flasin nga kjo hapësirë mes kohëve, duke e kthyer historinë e tyre në dëshmi të gjalla, jo vetëm të asaj që kanë humbur, por edhe të mënyrës se si kanë mësuar të jetojnë me plagën. Kështu, rrëfimet e tyre nuk mbeten vetëm kujtime tragjedish, por shndërrohen në reflektime të thella mbi qëndrueshmërinë njerëzore, mbi kujtesën dhe mbi fuqinë për ta parë të kaluarën me sy të kthjellët, pa e mohuar dhimbjen, por duke e pranuar atë si pjesë të vetvetes.

Dhe vërtet, njeriu pa e kuptuar e gjen veten duke vënë gishtin në plagë, duke u ndalur në një mendim që s’të lë të qetë: a do të mundnin ata, të gjithë së bashku apo secili veçmas, të reagonin ndryshe, më thellë, më ndjeshëm ndaj asaj që kanë përjetuar? A do të kishin forcë ta rrëfenin katrahurën e brendshme, peshën e brengës, ashtu siç e kanë ndier në të vërtetë, pa filtra e pa mburoja? Pyetje që lindin natyrshëm dhe që mbeten pezull, sepse përgjigjja nuk është kurrë e thjeshtë.

Sot, ata që dikur ishin fëmijë përballë tragjedisë, janë njerëz të rritur që mbajnë me vete gjithë atë barrë të padukshme. Plagët e asaj kohe nuk janë zhdukur; ato kanë ndryshuar formë, janë fshehur nën shtresa kohe, por vazhdojnë të jenë aty. Si ndihen sot me gjithë atë që mbartin brenda vetes? Si jeton njeriu me kujtime që nuk janë zgjedhur, por i janë imponuar në moshën më të pafajshme?

Secili prej nesh e di se ka gjëra që mund të shpjegohen me fjalë të përpunuara, me rrëfime të qarta dhe mendime të renditura. Por ka edhe plagë të tjera, ato më të thellat, që edhe kur mendojmë se janë shëruar, mbeten të pamundura për t’u rrëfyer. Aty mungon fjalori, sepse gjuha nuk mjafton; mungon guximi, sepse dhimbja është ende e freskët; mungon dëshira, sepse hapja e plagës do të thotë rikthim në vuajtje. Dhe shpesh mungon gjithçka tjetër që do ta bënte rrëfimin të mundur.

Kështu, heshtja bëhet pjesë e historisë së tyre, po aq sa fjala. Jo si mohim, por si mbrojtje. Sepse jo çdo dhimbje kërkon të thuhet me zë, dhe jo çdo plagë ka gjuhën e saj. Disa prej tyre jetojnë thellë brenda njeriut, si kujtime që nuk kërkojnë shpjegim, por mirëkuptim.

U ndjeva thellësisht e prekur që në çastin kur hapa dyert e tregimeve dhe rrëfimeve të fëmijëve që Alketa i sjell me aq ndjeshmëri në këtë libër. Ishte sikur të hyja në hapësira të mbyllura prej kohësh, ku zërat e vegjël kishin pritur me durim të dëgjoheshin. Çdo tregim më priti me peshën e vet emocionale, me një dhimbje të heshtur që nuk kërkonte keqardhje, por vëmendje dhe mirëkuptim.

Mendova për luftën, për atë përpjekje të egër ku okupatori, pa mëshirë, u përpoq të shuante dashurinë tonë për vendin. Mendova për plagët e thella që na i la ajo ushtri barbare, plagë në trup, në shpirt dhe në kujtesë, plagë që koha i ka mbuluar, por nuk i ka shëruar. Mendova për dëbimet masive, për tokën e djegur, për shtëpitë e zbrazura dhe rrugët pa zë, për një dhimbje kolektive që u përpoq të na zhdukte jo vetëm fizikisht, por edhe si ndjenjë, si identitet.

E megjithatë, ajo forcë që u ngrit kundër nesh nuk arriti ta kuptojë kurrë një të vërtetë të thjeshtë dhe të thellë: se liria dhe dashuria për vendin janë më të forta se frika dhe më të fuqishme se çdo armik. Një popull mund të dëbohet, mund t’i digjen shtëpitë, por nuk mund t’i shuhet dashuria për atdheun. Ajo jeton në kujtesë, në gjuhë, në emra dhe në ëndrra.

Ne u përballëm me një armik që nuk dinte çfarë është atdheu, sepse nuk dinte çfarë është dashuria. Një armik që nuk e kuptoi kurrë lidhjen e shenjtë mes njeriut dhe tokës së vet, mes prindit dhe fëmijës. Sepse ai që nuk di të dojë, nuk di as të mbrojë, as të respektojë jetën. Dhe pikërisht aty qëndron dallimi i madh: ne luftuam për të jetuar dhe për të dashur, ndërsa ata luftuan për të shkatërruar. Dhe historia e ka treguar se dashuria, sado e plagosur, gjithmonë del fitimtare.

Që nga titulli, Klithma na paralajmëron, na përgatit shpirtërisht për atë që do të përballemi. Ajo nuk është thjesht një emër libri, por një thirrje e fortë, një zë i mbytur që shpërthen nga faqet. Diçka klith në këtë libër – diçka e rëndë, e mbarsur me plagë dhe gjak, me trauma që nuk kanë gjetur ende qetësi. Është një klithmë që nuk kërkon të trembë, por të zgjojë, të mos lejojë harresën.

Brenda këtyre faqeve, fatet kryqëzohen në mënyrë të dhimbshme dhe jetët e fëmijëve marrin drejtime të ndryshme, shpesh të paparashikueshme. Tragjedia i ka bashkuar në një pikë të përbashkët, por vitet e mëvonshme i kanë shpërndarë në udhë të ndryshme, duke i formësuar secilin sipas plagëve që ka mbartur. Sagat e tyre jetësore shpalosen si rrëfime të ndërlikuara, ku dhimbja e së kaluarës përplaset me përpjekjen për të jetuar, për të vazhduar përpara.

Ky libër nuk është vetëm një përmbledhje tregimesh, por një hapje e thellë e ndërgjegjes. Ai të fton të dëgjosh klithmën, të ndalesh dhe të reflektosh mbi fatet e thyera, mbi jetët që nisën në dhimbje, por që, pavarësisht gjithçkaje, vazhdojnë të ecin përpara, secila me rrugën dhe peshën e vet.

Duke i lexuar dhe duke i përjetuar këto rrëfime faqe pas faqeje, u gjenda përballë dilemash të papritura, thuajse të pamundura për t’u zgjidhur. Çdo tregim më vinte përballë pyetjes së njëjtë: cili ishte më i rëndë, cila ngjarje mbante peshën më të madhe të dhimbjes? Por sa herë që përpiqesha të bëja një dallim, kuptoja se krahasimi ishte i pamundur. Dhimbja nuk njeh hierarki; ajo ka vetëm forma të ndryshme, secila po aq e thellë dhe tronditëse.

Është e çuditshme, por njëkohësisht krejt e vërtetë, ajo që thotë vetë personazhi i rrëfimit të parë, Atifete Gashi, kur shprehet: “Historia ime është histori filmi.” Në atë çast, fjala e saj nuk tingëllon si metaforë, por si përkufizim i saktë i një realiteti që e tejkalon imagjinatën. Sepse këto rrëfime kanë intensitetin, dramën dhe kthesat e një skenari filmik, por me një ndryshim thelbësor: ato nuk janë trillim, janë jetë e jetuar, janë dhimbje e vërtetë.

Dhe ndërsa mendimi më thellohej, bëhej gjithnjë e më e qartë se secili personazh që Alketa sjell në libër mbart brenda vetes një histori që do të mund të shndërrohej në film. Janë saga njerëzore të mbushura me humbje, frikë, mbijetesë dhe qëndresë, histori që nuk kërkojnë zbukurim artistik, sepse vetë realiteti ka qenë mjaftueshëm i ashpër dhe dramatik.

Kështu, leximi shndërrohet në një përjetim të rëndë, por të domosdoshëm. Jo për të zgjedhur se cila dhimbje është më e madhe, por për të kuptuar se secila prej tyre meriton të dëgjohet, të ruhet dhe të mbetet e gjallë në kujtesën tonë kolektive, ashtu si skena të paharrueshme të një filmi që nuk duhet të fshihet kurrë nga memoria.

O Zot, mjafton të ndalemi për një çast dhe të mendojmë thellë: sa e sa filma do të mund të lindnin nga biografitë tona? Sa histori të jashtëzakonshme, të rënda, të mbushura me dhimbje dhe qëndresë, fshihen në jetët e njerëzve të zakonshëm që e përjetuan luftën jo si tregim, por si realitet të përditshëm. Jeta jonë, pa e kërkuar, u shndërrua në skenar, ku secili mbajti rolin e vet mes frikës, humbjes dhe shpresës së brishtë.

Nuk është hera e parë që kam bërë apel në shkrimet e mia: ne, të gjithë ata që u prekëm thellë nga lufta, nga padrejtësitë e shumta historike, kemi detyrimin moral të shkruajmë. T’i lëmë kujtimet tona të gjalla, të mos i marrim me vete në heshtje. Jo për lavdi, jo për keqardhje, por që të mbeten si dëshmi për brezat që do të vijnë. Sepse ajo që arritëm sot, ajo që jetojmë si realitet i lirë, nuk na erdhi nga mirëqenia, as nga rrugë të shtruara me paqe.

Ne përjetuam shumëçka. Vuajtëm thellë, u përballëm me frikë dhe pasiguri, humbëm njerëzit më të dashur, plagë që koha nuk i shëron plotësisht. Dhe sot, jetojmë me kujtime që nuk janë thjesht të shkuara, por pjesë e përditshmërisë sonë shpirtërore. Çdo ditë e lirë bart brenda vetes kujtimin e çmimit të lartë që u pagua për të.

Prandaj, liria për ne nuk është një fjalë e zakonshme. Ajo është e shtrenjtë, sepse erdhi me shumë mund, me shumë gjak, me shumë sakrifica dhe me dhimbje të pamatshme. Dhe pikërisht për këtë arsye, kujtimet tona duhet të shkruhen, të ruhen dhe të përcillen, që brezat e ardhshëm të dinë se liria nuk është dhuratë, por amanet i fituar me jetë njerëzish, me qëndresë dhe me sakrifica që nuk guxojnë të harrohen kurrë.

Ka rrëfime që nuk të lënë të qetë, që të tronditin thellë dhe ta marrin gjumin nga sytë. Janë tregime që, sapo i lexon, nuk mbyllen bashkë me librin, por vazhdojnë të jetojnë brenda teje, duke të ndjekur në heshtje edhe në orët e natës. Ato të kthejnë në makthin e një ëndrre të keqe, nga ato që nuk lindin nga imagjinata, por nga realitete të përjetuara.

Është një makth që ne nuk e kemi parë nëpër filma apo libra të huaj, por në truallin tonë, në tokën e Kosovës. Një makth i vërtetë, i gdhendur në kujtesën kolektive, ku frika, dhimbja dhe pasiguria u bënë pjesë e përditshmërisë. Këto tregime të rikthejnë atje, në ato çaste kur nata ishte e gjatë, kur zhurmat kishin kuptim tjetër dhe kur shpresa mbahej gjallë vetëm me forcë shpirti.

Prandaj, leximi i tyre nuk është i lehtë. Ai kërkon guxim, sepse të përball me të shkuarën që ende pulson brenda nesh. Janë rrëfime që nuk kërkojnë vetëm vëmendje, por edhe përgjegjësi për t’i mbajtur mend, për t’i pranuar dhe për të mos lejuar që makthi i një kohe të errët të harrohet apo të përsëritet.

Të tilla janë të gjitha tetë tregimet që shpalosen në këtë libër: të fuqishme, tronditëse dhe të pamundura për t’u lexuar pa u ndalur për frymë. Ndonëse libri, për nga numri i faqeve, nuk është i madh dhe nuk imponohet me volum, ai mbart brenda vetes një peshë të jashtëzakonshme shpirtërore. Sepse kjo vepër nuk matet me trashësinë e saj fizike, por me thellësinë e dhimbjes që përçon dhe me barrën e historive që mban.

Brenda këtyre faqeve të pakta hapet një botë e tërë vuajtjeje, një univers i mbushur me sakrifica të panumërta dhe trishtim të pafund. Çdo tregim është një derë e re që të çon në një realitet të rëndë, ku jeta është vënë në provë dhe ku njeriu është përballur me kufijtë e durimit dhe mbijetesës. Ato nuk janë thjesht rrëfime individuale, por fragmente të një historie kolektive, të përbashkët, që na përket të gjithëve.

Kështu, libri shndërrohet në një hapësirë ku dhimbja merr zë dhe sakrifica fiton kuptim. Edhe pse i vogël në pamje të parë, ai është i pafund në përmbajtje, sepse secila faqe bart brenda vetes një jetë të thyer, një kujtim të rëndë dhe një histori që nuk guxon të harrohet. Në këtë kuptim, libri bëhet një botë më vete – një botë ku trishtimi dhe qëndresa ecin krah për krah, duke e bërë leximin një përjetim të thellë dhe të paharrueshëm.

Rrëfimet e Ganimete Latifit-Abazit, Burim Përteshit, Altin Këlmendit, Rifadije Halili-Ramiqit dhe Arben Gurit janë tregime që të lënë pa fjalë, që të ngrijnë mendimin në mes të ditës dhe të mpijnë shpirtin nga pesha e së vërtetës që bartin. Janë histori që nuk kërkojnë zbukurim, sepse vetë jeta e tyre ka qenë mjaftueshëm e ashpër dhe e pamëshirshme. Nëpërmjet rrëfimit të tyre, kupton se çfarë do të thotë të luftosh përballë jetës, jo me armë, por me durim, këmbëngulje dhe një forcë të brendshme që lind nga dhimbja.

Këto tregime flasin për betejën më të vështirë: betejën për të mos u dorëzuar. Për ta rrëzuar jetën përtokë, për ta vështruar drejt e në sy dhe, mes gjithë plagëve, t’i buzëqeshësh me sfidë, duke i treguar se njeriu mund t’ia dalë edhe atëherë kur mundësitë për të vazhduar duken pothuajse të pamundura. Ato janë dëshmi se forca njerëzore nuk matet me mungesën e dhimbjes, por me aftësinë për ta përballuar atë.

Këta burra dhe këto gra gjetën forcën për t’u ngritur kur gjithçka dukej e thyer. Ata ecën përpara, hap pas hapi, përfunduan shkollimet, ndërtuan jetën e tyre dhe nuk lejuan që tragjedia t’i përkufizonte përgjithmonë. Nga plagët e tyre lindi qëndrueshmëria, nga vuajtja lindi vendosmëria për të jetuar.

Sot, ata kanë trashëgimtarë të devotshëm, fëmijë që përfaqësojnë vazhdimësinë e jetës pa plagët e drejtpërdrejta të së kaluarës, por me kujtime që jetojnë si mësim dhe si amanet. Janë breza që nuk mbartin dhimbjen si barrë, por kujtesën si forcë. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e këtyre tregimeve, në faktin se nga errësira e thellë, ata arritën të nxjerrin dritë dhe të dëshmojnë se jeta, sado e rëndë, mund të fitohet.

Ndërkohë, rrëfimi i J. K.-së shfaqet si një nga më rrëqethësit, pothuajse i paimagjinueshëm për mendjen njerëzore. Ai të përfshin me një ndjesi të ftohtë që të përshkon trupin dhe të lë pezull mes dhimbjes dhe heshtjes. Është një histori që nuk rrëfehet lehtë, sepse fjalët duket sikur nuk mjaftojnë për të përshkruar atë që është përjetuar.

Më impresionon thellë këmbëngulja e Alketës për ta marrë këtë rrëfim, durimi dhe delikatesa me të cilat ajo përpiqet t’i afrohet një të reje që heziton të flasë. Është një afrim i kujdesshëm, pothuajse i shenjtë, sepse përballë saj qëndron një shpirt që mbyllet sa herë që e shkuara troket në portat e kujtesës. Çdo përpjekje për të kujtuar është një rikthim në dhimbje, një rrëshqitje drejt plagëve që nuk kanë pushuar së dhemburi.

Ajo e re heziton të kthehet në ato ditë dhe ato orë të errëta të luftës, sepse ato nuk janë thjesht kujtime, por përjetime të gjalla që ende kullojnë dhimbje. Të flasësh për to do të thotë t’i rijetosh, t’i hapësh sërish plagët dhe t’i lejojnë dhimbjes të marrë formë fjale. Ajo dëshiron të flasë, por zëri ende nuk i është kthyer plotësisht. Brenda saj fjalët janë gati, rrëfimi pret, por rruga deri te shqiptimi është ende i gjatë dhe i vështirë. Ajo do të donte t’i tregonte të gjitha, pa mbajtur asgjë brenda vetes, por nuk mundet, nuk i del zëri për të folur, sepse disa të vërteta nuk dalin me nxitim, por kërkojnë kohë dhe hapësirë për t’u pjekur.

Sepse jo çdo histori rrëfehet menjëherë. Disa plagë flasin ngadalë, me pauza të gjata, me frymëmarrje të thella dhe me hezitime që janë pjesë e shërimit. Dhe vetëm kur koha të jetë gati, kur zëri të gjejë forcën e vet, rrëfimi do të vijë – i plotë, i vërtetë dhe i denjë për t’u dëgjuar.

Dhe pikërisht këtu qëndron forca e Alketës: në aftësinë për ta kuptuar këtë heshtje, për ta respektuar atë dhe, pa imponim, ta kthejë në një rrëfim që flet edhe atëherë kur fjalët mungojnë.

Dhe është krejtësisht njerëzore që J. K. heziton të flasë. Hezitimi i saj, trishtimi që e përfshin dhe ndjenja e rëndë që e pushton sa herë që e shkuara troket, janë të kuptueshme. Sepse ajo që kërkohet prej saj nuk është një rrëfim i imagjinuar, por rikthim në një përjetim real, të dhimbshëm, që ka lënë gjurmë të thella në shpirt. Të flasësh do të thotë të kthehesh sërish në të njëjtën rrugë, të përjetosh të njëjtën dhimbje, të hapësh plagë që mezi janë mbyllur.

Megjithatë, ajo flet. Flet falë Alketës, falë durimit, mirëkuptimit dhe besimit që i është ofruar pa imponim. Fjalët e saj nuk janë të shumta, por janë të drejtpërdrejta, të qarta dhe të mbarsura me dhimbje. Janë fjali të shkurtra, por secila prej tyre peshon sa një jetë e tërë. Dhe pas këtij rrëfimi, sado të vështirë, ajo duket se ndihet ndryshe: pak më e lehtësuar, më e qetë, më e sigurt për ditën që vjen, sikur barra e heshtjes të jetë bërë më e përballueshme.

E megjithatë, brenda gjithë kësaj peshe të rëndë, ajo gjen forcën për t’u ndalur në kohë, për të mos u shkatërruar plotësisht nga kujtimet, për të mos u thyer. Pikërisht aty ku plagët kanë mbetur të hapura, aty ku jeta kishte ngecur, ajo nis një fillim të ri. Jo duke i mohuar plagët, por duke i pranuar si pjesë të rrugës së saj. Dhe ky është ndoshta akti më i madh i guximit: të fillosh sërish, edhe kur dhimbja ende flet.

Por megjithatë, rrëfimi që të shpon zemrën me dhimbje dhe njëkohësisht të mbush me krenari është ai i A. B.-së, një dëshmi e fuqishme që nuk flet vetëm për veten, por edhe për fatin e motrës së tij, K. B. Ky rrëfim është tejet i rëndë, i tillë që nuk lexohet pa u ndalur, pa u mbledhur shpirtërisht për ta përballuar peshën e tij. Dhimbja këtu nuk është vetëm personale, por familjare, e përbashkët, e ndarë mes gjakut dhe dashurisë vëllazërore.

Është një histori që të copëton nga brenda, por që njëkohësisht të kujton se njeriu, edhe në rrethanat më mizore, është i destinuar të kërkojë forcë dhe të ecë përpara. Në këtë rrëfim, lufta nuk ka kursyer as më të pafajshmit. Në moshën vetëm gjashtëvjeçare, A. B. humb këmbën dhe dorën – jo si pasojë e një aksidenti të verbër, por si viktimë e një realiteti të pamëshirshëm që i rrëmbeu fëmijërisë të drejtën për të qenë fëmijëri. Ndërkohë, motra e tij e bukur humb syrin, një tjetër plagë e hapur në trupin dhe shpirtin e një familjeje të tërë.

Këto humbje janë më shumë se dëmtime fizike; ato janë shenja të një kohe të errët, gjurmë të një padrejtësie që la pasoja të pashlyeshme. E megjithatë, nga kjo errësirë lind edhe krenaria. Krenaria për qëndrueshmërinë, për forcën e pashpjegueshme njerëzore që nuk dorëzohet, për aftësinë për të jetuar përtej dhimbjes dhe për të mos e lejuar tragjedinë ta mposhtë dinjitetin.

Rrëfimi i A. B.-së dhe i K. B.-së nuk është vetëm histori humbjeje, por edhe histori mbijetese. Është dëshmi se edhe kur jeta merr më shumë seç duhet, njeriu gjen mënyrën të qëndrojë në këmbë – qoftë edhe me plagë – dhe të ecë përpara, duke e kthyer dhimbjen në forcë dhe kujtimin në amanet për të mos harruar kurrë.

Por me kalimin e kohës, pas përfundimit të luftës dhe pas një rruge të gjatë shërimi, fizik e shpirtëror, ata arrijnë të ringrihen. Përballen me plagët e tyre, jo duke i mohuar, por duke i pranuar si pjesë të jetës së re që po ndërtojnë. Dhimbja nuk zhduket, por transformohet në forcë, në vullnet për të ecur përpara dhe për të mos u ndalur aty ku lufta kishte tentuar t’i thyejë.

Të dy, vëlla e motër, arrijnë të përmbushin ëndrrat e tyre akademike, duke përfunduar fakultetet që kishin dashur që në rini. Është një fitore e heshtur, por madhështore. Motra, K., përfundon Fakultetin e Mjekësisë me rezultatet më të larta të mundshme, duke dëshmuar se dija, përkushtimi dhe forca e shpirtit nuk njohin pengesa fizike. Ajo zgjedh t’i shërbejë jetës, ndoshta pikërisht sepse e ka njohur kaq herët dhimbjen.

Vëllai flet për të me një përzierje krenarie dhe dhembjeje të pashuar: “Ajo punon dhe është shumë mirë. Flokët i ka ende të arta dhe sytë ende të kaltër…”, thotë ai, dhe pastaj ndalet për një çast, sepse duhet të shtojë: “njërin prej tyre.” Dhe pikërisht aty fjala thyhet. Aty dhimbja rikthehet me gjithë forcën e saj. “Oh, sa dhemb kjo,” duket sikur thotë shpirti. “Uhhh.”

Në këtë fjali të thjeshtë, të ndërprerë, fshihet e gjithë tragjedia dhe e gjithë madhështia e kësaj historie. Bukuria që mbetet, pavarësisht humbjes. Jeta që vazhdon, pavarësisht plagëve. Dhe dashuria vëllazërore që, edhe mes krenarisë, nuk mund ta fshehë dhembjen e asaj që është humbur përgjithmonë.

Me kalimin e kohës, të gjithë këta rrëfimtarë që Alketa Gashi-Fazliu i ka sjellë në faqet e librit të saj, nuk mbetën vetëm përballë plagëve të veta. Me ndihmën e familjarëve, me përkrahjen e atyre njerëzve që i kanë dashur dhe vazhdojnë t’i duan, ata arritën të kuptojnë një të vërtetë thelbësore: se të jesh ndryshe nga të tjerët nuk do të thotë të jesh më pak i vlefshëm.

Ky kuptim nuk erdhi menjëherë. Ai u ndërtua ngadalë, mes përpjekjesh të heshtura, mes ditësh të vështira dhe netësh të gjata reflektimi. Por dashuria dhe përkrahja u bënë ura që i ndihmuan të kalonin nga vetmia në pranimin e vetvetes. Ata mësuan se ndryshimi, sado i dhimbshëm të jetë burimi i tij, nuk e zvogëlon njeriun, por shpesh e thellon, e bën më të ndjeshëm, më të fortë dhe më të vetëdijshëm për jetën.

Këta njerëz, me plagët e tyre të dukshme e të padukshme, filluan ta shohin veten jo si të thyer, por si të formuar nga përvoja. E kuptuan se vlera njerëzore nuk matet me përsosmëri trupore, por me dinjitetin, guximin dhe aftësinë për të dashur e për të jetuar. Dhe pikërisht në këtë pranimi të vetes, ata gjetën një paqe të re, një mënyrë për të qenë pjesë e botës pa pasur nevojë të fshiheshin.

Kështu, rrëfimet e tyre shndërrohen në mesazhe të fuqishme shprese: se jeta, edhe kur të ndryshon në mënyra të pakthyeshme, nuk ta merr vlerën. Përkundrazi, shpeshherë ta zbardh atë.

Krejt në fund, mund të thuhet se Alketa, me këtë libër, ka bërë shumë më tepër sesa të mbledhë dhe të botojë rrëfime rrëqethëse. Ajo ka arritur ta afrojë historinë pranë nesh, ta bëjë të prekshme, njerëzore dhe të kuptueshme, duke ia hequr asaj ftohtësinë e shifrave dhe kronikave zyrtare. Përmes zërave individualë, ajo na e ka sjellë të shkuarën jo si një kapitull të mbyllur, por si përjetim të gjallë që flet ende.

Ky libër e shndërron historinë në ndjenjë, në dhimbje të rrëfyer dhe në kujtesë të përbashkët. Ai na ndihmon ta kuptojmë më thellë se çfarë kemi kaluar, pse kemi vuajtur dhe çfarë çmimi ka pasur rruga drejt lirisë. Rrëfimet që Alketa ka sjellë nuk kërkojnë vetëm lexim, por reflektim, sepse secila prej tyre bart një mesazh të fortë njerëzor dhe moral.

Dhe mbi të gjitha, ky libër është një lutje e heshtur dhe një urim i fuqishëm: që histori të tilla të mos përsëriten kurrë më. As tek ne, as askund tjetër në botë. Që dhimbja e këtyre rrëfimeve të shërbejë si kujtesë dhe paralajmërim, si mësim për brezat që vijnë. Sepse vetëm duke e njohur dhe duke e ndjerë historinë, mund të shpresojmë për një të ardhme më njerëzore, më të drejtë dhe më paqësore.