Fahri Xharra: Osit, Panonët dhe Retët në hapësirën Danub–Alpe–Karpate

Osit, Panonët dhe Retët në hapësirën Danub–Alpe–Karpate

Nga Fahri Xharra

Studimi i popullsive kufitare në veri dhe perëndim të Ilirisë është thelbësor për të kuptuar strukturën etnike të Evropës Qendrore para romanizimit. Midis këtyre popullsive dallohen Osi-t (Osii) në Panoninë veriore, Panonët si bërthamë ilire e pellgut danubian dhe Retët (Rhaetii) në zonën alpine. Ky shkrim analizon marrëdhëniet historike dhe gjeografike ndërmjet këtyre tri grupeve mbi bazën e burimeve klasike, duke shmangur interpretimet anekdotike ose anakronike.

Panonia dhe Panonët si bërthamë ilire

Autorët klasikë e përkufizojnë Panoninë si pjesë integrale të botës ilire. Straboni i përshkruan Panonët si fise ilire të ultësirave danubiane, të dallueshme nga keltët dhe trakasit për nga mënyra e jetesës dhe organizimi fisnor¹. Apiani, në Illyrica, i përfshin Panonët në konfliktet ilire kundër Romës, duke i trajtuar ata si pjesë të së njëjtës botë etnike². Plini i Vjetër i rendit Panonët ndër gentes Illyricae, duke konfirmuar përkatësinë e tyre ilire³.

Osi-t përmenden drejtpërdrejt nga Taciti në Germania (cap. 43), ku përshkruhen si popullsi që nuk fliste gjuhë gjermanike dhe që ishte nënshtruar politikisht nga fqinjët gjermanikë. Vendosja e tyre në kufijtë veriorë të Panonisë, në fqinjësi me Quadi-t dhe Cotini-t, tregon se ata përfaqësonin një shtresë autoktone më të hershme, e mbetur në periferi pas presioneve kelte dhe gjermanike?.

Në kontekstin panonik, Osi-t interpretohen si panonë ilirë veriorë, të dallueshëm etnikisht nga popullsitë pushtuese dhe të destinuar për asimilim të hershëm pas integrimit romak.

Retët si popullsi alpine periferike

Retët (Rhaetii) banonin në Alpet Qendrore dhe Lindore. Straboni i përshkruan si popullsi malore të lashta, të mbijetuar në zona të vështira pas zhvendosjeve të mëdha etnike?. Plini i Vjetër i përfshin Retët ndër popujt alpinë para-romakë, duke i dalluar qartë si nga keltët, ashtu edhe nga gjermanët?.

Edhe pse burimet nuk i quajnë drejtpërdrejt ilirë, pozicioni i tyre gjeografik dhe karakteri arkaik i përshkrimeve sugjerojnë se Retët përfaqësojnë një degë periferike alpine të së njëjtës shtresë të vjetër ballkano-alpine, në kontakt të vazhdueshëm me botën panonike.

Analizë krahasuese: Osi – Panonë – Retë

Nga analiza e burimeve del një strukturë e qartë:

Panonët përfaqësojnë bërthamën ilire të rajonit;

Osi-t janë popullsi panonike veriore, të vendosura në kufi me botën gjermanike;

Retët janë popullsi alpine periferike, të ruajtura në male.

Të tri grupet ndajnë karakteristika të përbashkëta: mungesë të atribimit gjermanik ose kelt, nënshtrim të hershëm ndaj presioneve të jashtme dhe zhdukje të etnonimit pas romanizimit. Kjo nuk tregon identitet të përbashkët etnik, por afërsi strukturore dhe historike, tipike për popullsitë kufitare të botës ilire veriore.

Shtrirja krahasuese e Osi-ve, Panonëve dhe Retëve në hapësirën Danub–Alpe–Karpate, bazuar në Tacitin (Germania, 43), Strabonin (Gjeografia, IV, VII) dhe Plinin e Vjetër (Historia Natyrore, III).

Harta paraqet zonat e ndikimit fisnor dhe jo kufij politikë, duke reflektuar realitetin etno-gjeografik të antikitetit. Vendosja e Osi-ve në Panoninë veriore dhe e Retëve në Alpet Qendrore vizualizon pozitën e tyre si popullsi periferike ndaj bërthamës ilire panonike.

Osi-t, Panonët dhe Retët përfaqësojnë tre komponentë të ndryshëm, por të ndërlidhur, të mozaikut etnik para-romak në Evropën Qendrore. Analiza e burimeve klasike tregon se këto popullsi ishin pjesë e një substrati të vjetër ballkano-alpin, i cili u asimilua gradualisht pas zgjerimit të Perandorisë Romake.

Fusnota

Strabon, Gjeografia, VII, 5.

Apian, Illyrica, 2–3.

Plini Plaku, Historia Natyrore, III, 144.

Tacit, Germania, 43.

Strabon, Gjeografia, IV, 6.

Plini Plaku, Historia Natyrore, III, 133–135.