Lazim Miftari: Shkupi në kontekstin e identitetit gjuhësor shqiptar

SHKUPI

NË KONTEKSTIN E IDENTITETIT GJUHËSOR SHQIPTAR

Nga Lazim Miftari, Studiues

Abstrakt

Ky artikull shqyrton një hipotezë alternative mbi toponimin Shkup, duke u përqendruar në dimensionet fonetike, onomatopeike dhe simbolike të tij në raport me shqiponjën dhe identitetin gjuhësor shqiptar. Përmes analizës fonetike, krahasimit leksikor dhe shqyrtimit të simbolikës kulturore, propozohet një lexim interpretues që e vendos Shkupin në një vazhdimësi iliro-shqiptare.

Studimi nuk synon të zëvendësojë etimologjitë e pranuara në literaturën shkencore, por të kontribuojë në debatin ndërdisiplinor mbi toponiminë ballkanike dhe proceset e formimit identitar.

Fjalë-kyçe: Shkup, Skupi, toponimi, shqiponjë, onomatope, identitet gjuhësor

Abstract

This article examines an alternative hypothesis regarding the toponym Shkup, focusing on its phonetic, onomatopoeic, and symbolic dimensions in relation to the eagle and Albanian linguistic identity. Through phonetic analysis, lexical comparison, and cultural symbolism, the study proposes an interpretative framework situating Shkup within a broader Illyrian-Albanian continuity. The article aims to contribute to interdisciplinary discussion rather than replace established etymologies.

Keywords: Shkup, Skupi, toponymy, eagle symbolism, Albanian language

1. Hyrje

Toponimia e Ballkanit përfaqëson një fushë studimi me kompleksitet të lartë, ku ndërthuren shtresa të ndryshme gjuhësore, kulturore dhe historike. Qyteti i Shkupit paraqet një rast përfaqësues të kësaj ndërthurjeje, duke u dokumentuar në burime historike si Skupi, Üsküb, Skopje dhe Shkup¹.

Ndërsa studimet ekzistuese janë fokusuar kryesisht në aspektet historike dhe administrative të këtyre formave, ky artikull propozon një qasje plotësuese, e cila shqyrton formën shqipe Shkup përmes një prizmi fonetik dhe simbolik, të lidhur me shqiponjën si figurë qendrore e identitetit kulturor shqiptar.

2. Gjendja e studimeve dhe pozicionimi kritik

Në literaturën albanologjike dhe ballkanologjike, toponimi Skupi konsiderohet përgjithësisht si emër pararomak, me origjinë të mundshme ilire². Megjithatë, etimologjia e tij mbetet e pasqaruar në mënyrë përfundimtare. Kjo gjendje krijon hapësirë për qasje interpretuese alternative, veçanërisht ato që marrin në konsideratë faktorë fonetikë dhe simbolikë, të cilët shpesh mbeten në periferi të analizave tradicionale³.

Ky studim pozicionohet si kontribut kritik dhe interpretues, duke e trajtuar toponimin jo vetëm si një njësi gjuhësore, por edhe si bartës të kujtesës kulturore dhe simbolike.

3. Analiza fonetike dhe baza onomatopeike

Hipoteza e paraqitur mbështetet në ekzistencën e një strukture tingullore skyp / skif / shkip, e interpretuar si onomatope e klithmës së shqiponjës?. Onomatopeja si mekanizëm formues i leksikut është e dokumentuar gjerësisht në gjuhët indoevropiane, përfshirë edhe shqipen?.

Në leksikun shqiptar vërehen forma domethënëse:

. skif--> skifter

. shqip-->shqiponjë

-skyp --> skup-i

-shkyp--> shkup-i

Këto paralele fonetike sugjerojnë ekzistencën e një bërthame tingullore me ngarkesë semantike dhe simbolike, e cila mund të ketë ndikuar jo vetëm në formimin e leksikut, por edhe në emërtimin e hapësirave gjeografike.

4. Shqiponja dhe simbolika identitare

Shqiponja zë një vend qendror në sistemin simbolik shqiptar, duke u shfaqur në mitologji, heraldikë dhe diskurs identitar?. Lidhja ndërmjet shqiponjës, shqipes dhe shqiptarëvesugjeron një proces të thellë identifikimi simbolik, ku gjuha dhe emri i popullit ndërtohen në raport të drejtpërdrejtë me figurën e shqiponjës?.

Në këtë kuadër interpretues, Shkupi mund të lexohet si një hapësirë me domethënie simbolike, ku perceptimi i mjedisit natyror dhe simbolika kulturore kanë ndikuar në formimin dhe ruajtjen e emrit.

5. Një model hipotetik fonetik mbi etnonimin

Në planin fonetik-hipotetik, propozohet skema zhvillimore:

shkupëtar -->shkyptar -->shqiptar

Ky model reflekton procese të njohura të thjeshtimit fonetik dhe reduktimit vokalik në zhvillimin historik të shqipes?. Duhet theksuar se ky model paraqitet si konstrukt teorik dhe jo si etimologji përfundimtare, duke synuar të ilustrojë mundësi zhvillimore brenda sistemit fonetik të gjuhës.

6. Diskutim

Kritika kryesore ndaj kësaj hipoteze lidhet me mungesën e dëshmive të drejtpërdrejta tekstuale. Megjithatë, në studimet toponomastike pranohet gjerësisht se shumë emra vendesh janë më të vjetër se dokumentimi i tyre i shkruar dhe ruhen përmes traditës gojore dhe reinterpretimit popullor?.

Në këtë kuptim, qasja fonetike-simbolike nuk përbën një kundërvënie ndaj metodave tradicionale, por një plotësim të tyre, duke hapur perspektiva të reja interpretimi.

7. Përfundim

Artikulli argumenton se toponimi Shkup mund të analizohet edhe përmes një prizmi fonetik dhe simbolik të lidhur me shqiponjën dhe identitetin gjuhësor shqiptar. Kjo hipotezë kontribuon në pasurimin e debatit mbi toponiminë ballkanike dhe nënvizon rëndësinë e qasjeve ndërdisiplinore në studimin e gjuhës dhe kulturës.

Fusnota

1. Wilkes, John., The Illyrians, Oxford University Press, 1992.

2. Papazoglu, Fanula., The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times, Amsterdam, 1978.

3. Çabej, Eqrem., Studime Etimologjike në Fushë të Shqipes, vëll. I, Tiranë.1982.

4. Demiraj, Shaban., Gjuhësi Ballkanike, Tiranë.2004.

5. Orel, Vladimir., Albanian Etymological Dictionary, Leiden, 1998.

6. Eliade, Mircea., Patterns in Comparative Religion, New York.

7. Çabej, Eqrem., po aty.

8. Hamp, Eric. P., studime mbi fonetikën historike të shqipes.

9. Kati?i?, Radoslav., Ancient Languages of the Balkans, Berlin

Prishtinë, 05 janar 2026