Sabile Basha: 27 vite pas – ku jemi dhe kah po shkojmë

27 VITE PAS- KU JEMI DHE KAH PO SHKOJMË

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Shumë herë i jam kthyer me shkrim 24 marsit të atij viti që nuk shuhet nga kujtesa, 1999-s, ditës kur historia mori frymë ndryshe dhe kur qielli mbi Kosovë u mbush me jehonën e një përmbysjeje të madhe. Ishte një çast i rrallë, kur toka dukej sikur dridhej nën peshën e ngjarjes, ndërsa bota mbarë ndiente se po hapej një faqe e re, e shkruar me tronditje, dhimbje dhe shpresë njëkohësisht. Sulmet e NATO-s mbi caqet serbe, që nisën në Kosovë e më pas u shtrinë edhe mbi gjithë Serbinë okupuese, nuk ishin vetëm një ndërhyrje ushtarake, ato u përjetuan si një kumt i fortë i kohës, si një goditje që po e çante errësirën e gjatë të shtypjes.

Ai 24 mars erdhi si një ditë e rëndë, por edhe si një agim i vonuar për një popull që kishte bartur mbi supe barrën e dhunës, frikës dhe padrejtësisë. Në kujtesën time, ajo ditë nuk mbetet thjesht si datë kalendarike, por si një plagë dhe si një dritë njëherësh- plagë, sepse vinte nga zemra e një tragjedie të madhe njerëzore, dritë, sepse shënonte fillimin e lëkundjes së një regjimi që për shumë kohë kishte mbjellë vetëm terror e robëri. Ishte dita kur u kuptua se heshtja e botës nuk do të zgjaste përgjithmonë dhe se dhimbja e Kosovës më në fund kishte filluar të dëgjohej.

Në atë natë të gjatë marsi, jo vetëm toka e Kosovës, por edhe ndërgjegjja e botës u vu në lëvizje. Krismat e bombardimeve nuk ishin më vetëm zhurmë arme. Ato bartnin me vete një mesazh të thellë historik, se e keqja, sado e egër dhe e gjatë, nuk mund të mbetet përjetësisht e paprekur. Për popullin e Kosovës, i mësuar të jetonte nën hijen e frikës dhe nën peshën e okupimit, ajo natë solli ndjenjën e një frymëmarrjeje tjetër, të një shprese që vinte mes flakës dhe ankthit. Bota po trandej, por bashkë me atë tronditje po lindte edhe besimi se liria nuk ishte më vetëm ëndërr.

Prandaj, sa herë shkruaj për 24 marsin e vitit 1999, nuk shkruaj vetëm për një ofensivë ajrore apo për një veprim ushtarak të aleancës më të madhe të kohës. Shkruaj për një kthesë të fatit historik, për një ditë kur dhuna nisi të përballej me forcën e drejtësisë ndërkombëtare, për një moment kur qielli i errët i Kosovës u çel nga rrufetë e një ndërhyrjeje që tronditi themelet e pushtimit serb. Ajo ditë mbetet e paharruar, sepse nuk solli vetëm zhurmën e luftës, por edhe parandjenjën e lirisë që po afrohej mbi një tokë të lodhur nga vuajtja, por kurrë të gjunjëzuar në shpirt.

Ishin ditë të mbushura me një dhembje që s’mund të përshkruhej lehtë me fjalë, por edhe me një krenari që ngrihej mbi plagët si një flamur i pathyeshëm. Ditë kur vuajtja dhe dinjiteti ecnin krah për krah, kur loti nuk ishte vetëm shenjë pikëllimi, por edhe dëshmi e një qëndrese të gjatë, të heshtur dhe madhështore. Në ato çaste të rënda, kur mbi jetën e shqiptarëve rëndonte hija e robërisë, u bë më në fund e dukshme ajo që për shumë kohë kishte mbetur e fshehur, e shpërfillur ose e heshtur nga sytë e botës, se një popull i tërë jetonte i lidhur me zinxhirët e padrejtësisë, i privuar nga liria, nga e drejta për të qenë zot i fatit të vet, nga e drejta për të marrë frymë pa frikë.

Ato ishin ditë kur dhimbja nuk ishte më vetëm e brendshme, as vetëm e familjeve shqiptare, por po shndërrohej në një klithmë të madhe njerëzore, që kalonte kufij e troje dhe trokiste në ndërgjegjen e botës. Për herë të parë, shumëkush nisi ta shohë qartë se pas heshtjes së shqiptarëve nuk fshihej dorëzim, por një histori e gjatë shtypjeje, përuljeje të imponuar, mbijetese të vështirë dhe qëndrese të pashuar. Jeta e tyre nuk ishte thjesht jetë në varfëri apo pasiguri, ishte jetë nën barrën e robërisë, jetë e jetuar me plagë të hapura në shpirt, me dinjitet të nëpërkëmbur, me ëndrra të mbajtura pezull nga dhuna dhe padrejtësia.

E megjithatë, brenda asaj dhembjeje që digjte si prush, rritej edhe krenaria. Krenaria se, ndonëse të shtypur, shqiptarët nuk ishin thyer, se, ndonëse të lënduar, nuk e kishin humbur ndjenjën e vetvetes, se, ndonëse të detyruar të jetonin nën hijen e robërisë, e kishin ruajtur të pastër dashurinë për lirinë. Dhe pikërisht kjo e bënte atë kohë kaq të rëndë e kaq madhështore njëherësh sepse në mes të errësirës, një popull po dëshmonte se mund të vuajë pa u përkulur, mund të qajë pa e humbur krenarinë, mund të mbetet i plagosur pa e harruar kurrë madhështinë e shpirtit të vet.

Në ato ditë, bota nisi më në fund të kuptojë se shqiptarët nuk po jetonin thjesht një fat të keq historik, por po përjetonin robërinë si një përditshmëri mizore, si një dhunë të zgjatur mbi trupin dhe shpirtin e tyre kolektiv. U kuptua se pas çdo heshtjeje fshihej një dhimbje, pas çdo shikimi një histori e pa mbërritur deri te veshi i botës, pas çdo qëndrese një betejë e pandërprerë për të mos u tretur. Dhe ky kuptim i vonuar i botës, sado që erdhi mes tragjedisë, solli me vete një pranim të së vërtetës, se shqiptarët kishin jetuar gjatë jo si qytetarë të lirë, por si bij të një toke të mbajtur peng, si njerëz të detyruar ta bartnin mbi supe peshën e robërisë.

Prandaj, ato ditë mbeten në kujtesë si ditë të dhembjes së thellë, por edhe të krenarisë së lartë njerëzore e kombëtare. Sepse pikërisht atëherë, kur vuajtja arriti kulmin, u duk më qartë se kurrë forca e një populli që nuk reshti së besuari në liri. Dhe bota, më në fund, e pa se shqiptarët nuk po kërkonin mëshirë, por drejtësi, nuk po lypnin vetëm mbijetesë, por të drejtën e mohuar për të jetuar të lirë, me kokën lart, në tokën e tyre, nën dritën e dinjitetit që as robëria më e gjatë nuk mundi t’ua shuajë.

Duhet t’i kujtojmë, dhe t’i kujtojmë shpesh, me një përkushtim pothuaj të shenjtë, në çdo çast gëzimi e në çdo kthim të mendjes kah e kaluara jonë e hidhur. Duhet t’i sjellim ndër mend jo vetëm në ditët e përvjetorëve, jo vetëm në orët e dhimbjes, por edhe atëherë kur jeta na buzëqesh, kur kremtojmë lirinë, kur e ndiejmë veten më të lehtësuar nga barrët e dikurshme. Sepse kujtesa nuk është vetëm strehë e dhembjes, ajo është edhe rojtarja më besnike e së vërtetës sonë historike. Dhe një popull që nuk i kthehet shpesh kujtesës, rrezikon ta humbasë jo vetëm rrëfimin e vet, por edhe vetë aftësinë për të kuptuar se sa e shtrenjtë është liria që gëzon.

Më duket se pikërisht këtu qëndron frika ime më e madhe, se harresa vjen ngadalë, e heshtur, pa trokitur, dhe i zbeh plagët derisa një ditë ato duken sikur s’kanë ekzistuar fare. Po nëse harrojmë ato vite, nëse e lëmë të tretet nga mendja koha kur bota ishte pranë nesh, kur vuajtja jonë u pa dhe u dëgjua, atëherë rrezikojmë të humbasim jo vetëm mirënjohjen, por edhe mësimin që historia na ka dhënë me aq shumë dhembje. Harresa është një lloj verbërie e shpirtit, ajo e dobëson vigjilencën, e mpin ndërgjegjen dhe e bën njeriun, e aq më shumë një komb, të pambrojtur përballë rikthimit të së keqes.

Historia nuk është një lumë që ecën gjithmonë përpara pa u kthyer kurrë pas. Përkundrazi, ajo ka prirjen e frikshme të rikthehet sa herë që njerëzit pushojnë së kujtuari, sa herë që brezat e rinj nuk e ndiejnë më peshën e përvojave të mëparshme, sa herë që dhimbja e djeshme trajtohet si një rrëfim i largët, pa lidhje me të tashmen. Dhe pikërisht kjo më mbush me drojë, frika se, nëse ne i lëmë në harresë ato kohë, nëse nuk ua tregojmë vetes e të tjerëve, nëse nuk i përmendim në sofrat tona, në librat tanë, në bisedat tona familjare e kombëtare, historia mund të mos mjaftohet vetëm me përsëritjen — ajo mund të rikthehet në trajta edhe më të egra, në përmasa edhe më të mëdha, si një stuhi që ushqehet nga pakujdesia dhe nga humbja e kujtesës.

Prandaj kujtimi nuk duhet parë si barrë, por si detyrë morale. Të kujtosh nuk do të thotë të jetosh rob i së kaluarës, do të thotë të jesh i ndërgjegjshëm për të, që të mos e lejosh të shndërrohet sërish në fatin tënd. Të kujtosh do të thotë të ruash gjallë jo vetëm plagën, por edhe qëndresën, jo vetëm hidhërimin, por edhe mësimin, jo vetëm errësirën, por edhe dritën që na ndihmoi ta kapërcenim atë. Sepse në kujtesë jeton jo vetëm dhembja jonë, por edhe aleanca, solidariteti, ndihma e botës që u bë pjesë e fatit tonë në një nga kohët më të rënda.

Është e nevojshme, pra, që në çdo rast gëzimi të mos harrojmë se gëzimi ynë i sotëm është ndërtuar mbi sakrifica të djeshme. Në çdo çast kur kthejmë sytë nga e ardhmja, duhet të kemi me vete edhe një copëz të së kaluarës, jo për t’u rënduar, por për të mos u mashtruar nga ideja se e keqja është zhdukur përgjithmonë. Ajo mund të flejë, mund të heshtë, mund të duket sikur është larguar, por historia na ka mësuar se, po u shpërfill, ajo gjen gjithmonë një mënyrë për t’u rikthyer.

Ndaj unë besoj se kujtesa është një akt dashurie ndaj vetvetes dhe ndaj brezave që vijnë. Është një mënyrë për t’u thënë atyre- mos e merrni lirinë si diçka të vetëkuptueshme, mos e shihni paqen si diçka që nuk lëkundet, mos e lini të venitet kujtimi për vitet kur bota ishte me ne dhe kur ne u mbajtëm gjallë nga shpresa, nga qëndresa dhe nga besimi se e drejta nuk mund të shuhet përgjithmonë. Sepse vetëm duke kujtuar me ndershmëri, me dhembje e me mirënjohje, ne mund ta mbrojmë të ardhmen nga përsëritja e asaj që dikur na plagosi aq thellë.

Pas njëzet e shtatë vitesh, koha vetvetiu na thërret të ndalemi për një çast, jo për t’u lodhur nga rruga, por për ta vështruar atë me kthjelltësi, me ndershmëri dhe me përgjegjësi. Ka ardhur koha për një bilanc të thellë, jo thjesht me shifra, me data apo me krahasime të thata, por me pyetje që prekin ndërgjegjen tonë kolektive- ku jemi sot, pas gjithë asaj që kemi përjetuar, dhe kah po ecim si shoqëri, si komb, si ëndërr që dikur lindi mes dhimbjes e sakrificës? Sepse vitet nuk kalojnë vetëm mbi kalendar, ato kalojnë mbi shpirtin e një populli, mbi kujtesën e tij, mbi idealet që i ka mbajtur gjallë dhe mbi plagët që ende nuk janë mbyllur plotësisht.

Njëzet e shtatë vjet nuk janë pak. Janë mjaftueshëm për të ndërtuar, për të gabuar, për të mësuar, për të humbur disa shpresa dhe për të krijuar të tjera. Janë vite në të cilat një popull ka pasur mundësinë të dalë nga hija e tragjedisë dhe të provojë ta kthejë lirinë në jetë të denjë, në shtet, në institucione, në kulturë qytetare, në mirëqenie dhe në horizont. Dhe pikërisht për këtë arsye, bilanci nuk është luks mendimi, por nevojë e kohës. Sepse pa bilanc, ecja bëhet zakon, pa reflektim, rruga humb drejtimin, pa pyetje të sinqerta, edhe fitoret mund të na duken të plota kur në të vërtetë mbeten përgjysmë.

Kur themi se duhet bërë një bilanc, nuk nënkuptojmë vetëm të numërojmë ato që kemi arritur, por edhe të kemi guximin të shohim ato që kemi lënë pas dore. Duhet të pyesim veten nëse kemi qenë besnikë ndaj sakrificës mbi të cilën u ngrit e sotmja jonë. Duhet të pyesim nëse liria, për të cilën u pagua aq shtrenjtë, është kthyer vërtet në drejtësi, në dinjitet, në barazi mundësish, në edukim më të mirë, në jetë më të ndershme dhe në shpresë më të madhe për brezat që po rriten. Sepse liria nuk është vetëm mungesë zinxhirësh, ajo është edhe cilësia e frymëmarrjes së një shoqërie, është mënyra si trajtohet njeriu, si respektohet e vërteta, si ndërtohet e nesërmja.

Pas kaq vitesh, është e domosdoshme të shohim jo vetëm sa larg kemi ardhur, por edhe sa larg kemi mbetur nga vetja jonë më e mirë. Ka në këtë rrugëtim fitore që nuk mund t’i mohojmë- mbijetesa jonë si ideal, ngulmimi për të qenë zot të fatit tonë, përpjekja për të ngritur institucione, për të krijuar identitet të qëndrueshëm shtetëror e shoqëror, për të mos u kthyer më kurrë në terrin e dikurshëm. Por ka edhe boshllëqe që kërkojnë emër, plagë që kërkojnë pranim, devijime që kërkojnë kthim. Sepse një popull nuk rritet vetëm duke u krenuar me të arriturat e veta, por edhe duke e parë me sy të hapur atë që ende nuk e ka përmbushur.

Pyetja “ku jemi ne?” është më shumë se një kërkim vendndodhjeje në histori, është një pasqyrë morale. A jemi në lartësinë e ëndrrave që na mbajtën gjallë? A e kemi ndërtuar një shoqëri ku sakrifica nderohet jo vetëm me fjalë, por me drejtësi e përgjegjësi? A kemi arritur ta shndërrojmë kujtesën në urtësi dhe lirinë në kulturë të përditshme? Apo ndoshta, diku përgjatë rrugës, jemi lodhur, jemi hutuar, jemi mjaftuar me simbolet dhe kemi lënë pas thelbin? Këto janë pyetje që nuk duhen shmangur, sepse pikërisht prej tyre lind e vërteta e bilancit.

Po aq e rëndësishme është edhe pyetja tjetër: kah jemi duke ecur? Sepse nuk mjafton të dimë se kemi mbërritur deri këtu, duhet të dimë edhe nëse po ecim drejt një të ardhmeje që e meriton e kaluara jonë. Rruga e një populli nuk matet vetëm me zhvillim të dukshëm, por edhe me drejtimin e brendshëm të shpirtit të tij. Nëse ecim pa ideale, mund të lëvizim shumë e të mos mbërrijmë askund. Nëse ecim pa kujtesë, mund të ndërtojmë mbi harresë. Nëse ecim pa përgjegjësi, mund ta humbasim kuptimin e lirisë duke e pasur atë në duar.

Prandaj, pas njëzet e shtatë vitesh, bilanci duhet të jetë një akt i pjekurisë sonë. Jo një gjykim i ftohtë, por një reflektim i thellë, jo një ankesë e pafund, por një thirrje për vetëdije; jo një kthim pas nga nostalgjia, por një shikim përpara i ndriçuar nga përvoja. Duhet të kemi urtësinë t’i pranojmë meritat tona, por edhe fisnikërinë për t’i pranuar mangësitë. Sepse vetëm kështu mund të ecim më drejt, më kthjellët, më denjësisht.

Në fund, ky bilanc është në të vërtetë një bisedë me kohën. Një pyetje që ia bëjmë vetes përpara pasqyrës së historisë- a kemi ditur ta nderojmë atë që kemi fituar, dhe a po dimë ta ruajmë atë që ende duhet ndërtuar? Sepse rrugëtimi ynë nuk përfundon me kujtesën e sakrificës, ai vazhdon me përgjegjësinë për ta bërë të ardhmen më të mirë se e tashmja. Dhe vetëm kur ta pyesim me ndershmëri veten se ku jemi dhe kah po ecim, do ta meritojmë me të vërtetë dritën e atyre viteve që na sollën deri këtu.

Të arriturat tona janë aq të shumta, aq të shpërndara nëpër vite, përpjekje, sakrifica e ngadhënjime të vogla e të mëdha, sa vështirë se mund të renditen lehtësisht një nga një, sikur të ishin vetëm numra në një faqe a gurë të numëruar në një udhë. Ato jetojnë në shumë trajta- në lirinë që sot e marrim frymë më ndryshe, në ndërtimet që janë ngritur mbi rrënojat e dikurshme, në zërin që sot e kemi më të dëgjueshëm, në ëndrrat që dikur dukeshin të paarritshme e që sot kanë marrë formë. Janë të arritura që nuk maten veç me statistika, por me ndryshimin e vetë frymës së jetës sonë, me faktin se kemi kaluar nga mbijetesa te përpjekja për dinjitet, nga heshtja te fjala, nga pritja te veprimi. Dhe pikërisht pse janë të panumërta, ato kërkojnë jo vetëm krenari, por edhe urtësi për t’u kuptuar drejt.

Megjithatë, asnjë popull nuk rritet vetëm duke soditur me admirim atë që ka arritur. Krenaria është e domosdoshme, por ajo nuk duhet të na verbojë. Përkundrazi, ajo duhet të na japë forcën për të bërë krahasime, për të vënë përballë njëra-tjetrës ëndrrën dhe realitetin, mundësinë dhe përmbushjen, dëshirën dhe rezultatin. Sepse vetëm kur krahasojmë, ne e kuptojmë vërtet se sa larg kemi ardhur dhe sa rrugë ende na pret. Krahasimi nuk është mohim i suksesit, ai është prova e pjekurisë sonë. Është mënyra më e ndershme për t’i thënë vetes se po, kemi bërë shumë, por jo gjithçka që mund të bënim.

Duhet të ndalemi, pra, jo vetëm në dritat që kemi ndezur, por edhe në hijet që kanë mbetur pas nesh. Duhet të kemi guximin të shohim ato gjëra që kanë qenë brenda mundësive tona, ato që koha, rrethanat dhe energjia jonë na i kanë vënë në dorë, por që ne, për një arsye a për një tjetër, nuk kemi ditur ose nuk kemi dashur t’i bëjmë. Ka gjithmonë në historinë e një shoqërie jo vetëm të realizuara, por edhe të pa përmbushura jo vetëm fitore, por edhe vonesa, jo vetëm mundime që dhanë fryt, por edhe raste që na kaluan pranë pa u kthyer në vepër. Dhe këto nuk duhen fshehur nën qilimin e krenarisë, sepse aty ku mungon ndershmëria ndaj vetvetes, fillon zbrazëtia e vetëlavdërimit.

Sa gjëra mund të kishim ndërtuar më mirë, sa ura mund të kishim ngritur më fort mes së kaluarës dhe së ardhmes, sa më shumë mund ta kishim nderuar sakrificën përmes punës së denjë, drejtësisë, arsimit, kulturës dhe përgjegjësisë qytetare. Ndoshta kemi lënë pas dore çaste që kërkonin vendosmëri, ndoshta kemi humbur kohë në grindje të kota, aty ku duhej bashkim, ndoshta kemi mjaftuar me atë që ishte e dukshme, duke lënë në hije atë që ishte thelbësore. Dhe pikërisht këtu nis reflektimi i vërtet- jo te mohimi i asaj që kemi bërë, por te pranimi i asaj që nuk kemi bërë, ndonëse kemi pasur mundësi.

Ky ndalim në mangësitë tona nuk duhet të na mbushë me pesimizëm, por me vetëdije. Sepse të shohësh atë që mungon, është hapi i parë për ta ndërtuar. Të pranosh atë që nuk e ke arritur, është fillimi i një pjekurie më të madhe. Një shoqëri e fortë nuk është ajo që thotë se i ka bërë të gjitha, por ajo që pranon se ka ende borxhe ndaj vetes, ndaj historisë së saj dhe ndaj brezave që vijnë. Në këtë kuptim, edhe ato gjëra që nuk i kemi bërë janë pjesë e bilancit tonë, jo si njollë e pashlyeshme, por si kujtesë e një detyre që ende pret përmbushje.

Prandaj, kur flasim për të arriturat tona, duhet ta bëjmë me zemër të hapur dhe me mendje të kthjellët. Të mos i zvogëlojmë ato, sepse do të ishim të padrejtë ndaj mundit dhe sakrificës, por as të mos i idealizojmë, sepse do të ishim të padrejtë ndaj së vërtetës. Mes krenarisë dhe autokritikës qëndron pikërisht maturia që i duhet një populli për të ecur përpara. Aty ku dimë të nderojmë atë që kemi fituar dhe njëkohësisht të pranojmë atë që kemi lënë pa bërë, aty fillon forca e vërtetë e një vetëdijeje kombëtare.

Në fund, rruga jonë nuk matet vetëm nga gjërat që kemi ngritur, por edhe nga pyetjet që guxojmë t’i bëjmë vetes. Dhe një nga pyetjet më të ndershme është kjo- po, kemi arritur shumë, por a kemi bërë gjithçka që mundnim? Nëse përgjigjja është jo, atëherë kjo nuk duhet të na thyejë, por të na zgjojë. Sepse popujt nuk rriten vetëm nga lavdia e së shkuarës, por nga kuraja për të përmirësuar të tashmen. Dhe vetëm atëherë, kur të dimë të numërojmë jo vetëm fitoret, por edhe mungesat tona, do të jemi vërtet në lartësinë e rrugës që kemi bërë dhe të asaj që ende na pret.

Sot Kosova gjendet në një gjendje të rënduar paqartësie politike, sikur të ishte ndalur në një udhëkryq ku as drejtimi nuk është i qartë e as kthimi prapa nuk sjell zgjidhje. Ajo shfaqet pa një parlament funksional që do të duhej të ishte zemra e gjallë e përfaqësimit qytetar, pa një president të përmbyllur përfundimisht në legjitimitetin dhe qartësinë e tij institucional, dhe me hijen e zgjedhjeve të reja që endet mbi vendin si një kërcënim i vazhdueshëm lodhjeje politike. Është një pamje që nuk flet për qetësi shtetërore, por për një lëkundje të brendshme, për një hezitim që nuk po shfaqet më si përjashtim, por si gjendje e përsëritur, madje e shpërfaqur brenda një viti në tri trajta, tri variante, tri forma pasigurie që e kanë mbajtur jetën publike pezull mes pritjes, mosbesimit dhe pafuqisë për të ecur përpara me vendosmëri.

Në këtë tablo, shteti duket sikur frymon me vështirësi. Institucionet, që do të duhej të ishin shtyllat e qëndrueshmërisë dhe të besimit qytetar, lënë përshtypjen e një ndërtese ku dritat ndizen e fiken pa ritëm, pa siguri, pa vazhdimësi. Dhe kjo nuk është thjesht një krizë procedurash, as një lojë e zakonshme numrash politikë, është një gjendje që prek vetë ndjeshmërinë e qytetarit, i cili sheh se energjia e vendit po shpenzohet jo në ndërtim, jo në zhvillim, jo në forcimin e së ardhmes, por në zgjatjen e pasigurisë, në përsëritjen e dilemave dhe në riciklimin e ngërçeve që e lodhin shpirtin e një shoqërie.

Të jesh me një këmbë në zgjedhje të reja do të thotë të mos jesh plotësisht askund: as në stabilitet, as në veprim, as në projektim serioz të së nesërmes. Është një gjendje pezull, ku vendimmarrja humb fuqinë, ku vizioni zbehet dhe ku e ardhmja nuk ndërtohet, por shtyhet. Një popull që ka kaluar aq shumë sprova nuk meriton të mbetet peng i kësaj luhatjeje të pafund, i këtij hezitimi që vjen herë si krizë e numrave, herë si krizë e vullnetit, e herë si krizë e përgjegjësisë. Kur brenda një viti shfaqen tri variante pasigurie, nuk kemi më të bëjmë me rastësi politike, por me një simptomë më të thellë të një kulture të brishtë institucionale, e cila rrezikon ta bëjë përkohshmërinë të duket si normalitet.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja më e natyrshme, më e dhembshme, por edhe më e ndershme- a kishim dhe a kemi nevojë për gjithë këtë? A ishte e domosdoshme që një shtet, i ndërtuar mbi aq shumë sakrifica, të endet nëpër rrathë të tillë pasigurie? A duhej vallë që energjia politike të përfundonte në ngërçe, në mosmarrëveshje, në zvarritje që e lodhin shoqërinë dhe e zbehin besimin te vetë demokracia? Dhe përgjigjja, kur del nga ndërgjegjja e kthjellët e jo nga interesat e çastit, nuk mund të jetë tjetër veçse një jo e qartë, e prerë, e dhimbshme.

Jo, nuk kishim nevojë për gjithë këtë. Nuk kishim nevojë për kaq shumë mjegull në vend të qartësisë, për kaq shumë lëkundje në vend të qëndrueshmërisë, për kaq shumë përsëritje krizash në vend të pjekurisë politike. Nuk kishim nevojë që shpresa qytetare të vihej sërish në provë përballë skenave të lodhshme të një klase politike që shpesh duket më e zënë me ekuacionet e veta sesa me fatin e përbashkët të vendit. Nuk kishim nevojë që demokracia të perceptohej si një fushë e pafund krizash, kur ajo duhej të ishte hapësira ku dallimet përballen me kulturë dhe zgjidhen me përgjegjësi.

Sepse një shtet nuk dëmtohet vetëm nga mungesa e institucioneve funksionale, por edhe nga lodhja morale që u shkaktohet qytetarëve kur ata e shohin se kriza po bëhet zakon. Dhe zakoni i krizës është një nga plagët më të rrezikshme të jetës politike- ai i mpin pritshmëritë, e ul standardin e asaj që quajmë normale, e mëson shoqërinë të jetojë me pasigurinë sikur ajo të ishte një gjendje e natyrshme. Por Kosova nuk duhet të pajtohet me një normalitet të tillë. Ajo ka nevojë për qartësi, për institucione që qëndrojnë, për vendime që japin drejtim, për një politikë që nuk e konsumon kohën me hezitime, por e shndërron atë në vepër.

Prandaj, kjo gjendje duhet parë jo vetëm si episod politik, por si një thirrje për reflektim më të thellë. Sepse nuk është në pyetje vetëm kush qeveris apo kush zgjidhet, por çfarë kulture politike po ndërtojmë dhe çfarë trashëgimie po ua lëmë atyre që vijnë pas nesh. Dhe nëse duam të jemi të sinqertë me veten, duhet ta themi pa drojë- jo, nuk kemi pasur nevojë për gjithë këtë pështjellim. Ajo që na duhej dhe na duhet ende është pjekuri, përgjegjësi, stabilitet dhe një vetëdije më e lartë se shteti nuk mund të mbahet gjatë pezull pa e paguar një çmim të rëndë në besim, në shpresë dhe në dinjitet institucional.

Jo, nuk dua të drejtoj gishtin kah askush të veçantë, as të ngre një tribunë akuze mbi emra e fytyra, sepse ndonjëherë e vërteta më e rëndë nuk banon te një njeri i vetëm, por te heshtja e shumëfishtë, te lëshimet e përbashkëta, te fajet që shpërndahen aq gjerë sa askush nuk mbetet krejt i pafajshëm. Dhe pikërisht për këtë, më duket se përgjigjja më e ndershme është kjo: fajtorë jemi të gjithë, secili në masën e vet, secili në mënyrën e vet, qoftë përmes veprimit, qoftë përmes mosveprimit, qoftë përmes fjalës së thënë pa mendim, qoftë përmes heshtjes në çastet kur duhej të flisnim.

Sepse rëniet e mëdha të një shoqërie nuk ndodhin gjithmonë nga një goditje e vetme. Ato ndërtohen dalëngadalë, si mjegulla që zbret pa u ndier, si plasaritjet e vogla që askush nuk i sheh seriozisht derisa muri nis të lëkundet. Kështu, edhe ardhja jonë deri këtu nuk është një rastësi e verbër, as një fat i shkruar diku larg nesh. Është rrjedhojë e shumë gjërave të lejuara, e shumë dobësive të pranuara, e shumë gabimeve të përsëritura, të cilat me kalimin e kohës u bënë barrë e rëndë mbi shpinën e shtetit dhe të shoqërisë sonë. Ndoshta kemi pritur shumë nga të tjerët dhe kemi kërkuar pak nga vetja. Ndoshta kemi dashur ta shohim ndryshimin si diçka që duhet të vijë prej dikujt tjetër, pa e kuptuar se ai nis nga ndërgjegjja jonë e përditshme, nga zgjedhjet tona, nga guximi ynë për të mos u pajtuar me të keqen edhe kur ajo na paraqitet si e zakonshme.

Si arritëm deri këtu? Kjo pyetje nuk ka vetëm një përgjigje, sepse rruga që të çon në një gjendje të tillë ndërtohet me shumë kthesa. Arritëm deri këtu ndoshta sepse shpesh e kemi ngatërruar lirinë me rehati, demokracinë me durimin ndaj së papranueshmes, shtetin me një pronë që mund të administrohet sipas interesave të çastit. Arritëm deri këtu sepse, në vend që ta ruanim me fanatizëm seriozitetin e institucioneve, kemi lejuar herë pas here që ato të lëkunden nga ambiciet, nga inatet, nga interesat e ngushta, nga mungesa e kulturës së përgjegjësisë. Arritëm deri këtu edhe sepse kemi harruar se një vend i dalë nga lufta nuk ka luksin të shpërdorojë kohë, shpresë dhe energji në përçarje të kota. Një vend i tillë duhej të ecte me më shumë urtësi, me më shumë kujdes, me më shumë ndjenjë se çdo krizë e panevojshme është një plagë shtesë mbi një trup ende të pambyllur mirë nga plagët e vjetra.

Dhe pse i lejojmë të na ndodhin këto gjëra? Ndoshta sepse njeriu dhe shoqëria, me kalimin e kohës, mësohen edhe me atë që nuk duhet ta pranojnë. Mësohen me vonesat, me ngërçet, me zhgënjimet, me krizën e përsëritur, derisa e jashtëzakonshmja fillon të duket e zakonshme. Kjo është tragjedia më e heshtur e një populli- jo vetëm kur vuan, por kur mësohet me vuajtjen, jo vetëm kur i ndodhin padrejtësi, por kur fillon t’i durojë si pjesë të përditshmërisë. Dhe kështu, pak nga pak, pranojmë atë që nuk duhej pranuar, heshtim aty ku duhej kundërshtuar, relativizojmë atë që duhej quajtur me emrin e vet. Nuk është se nuk e dimë se disa gjëra nuk duhej të ndodhnin, është se ndonjëherë na mungon forca kolektive për t’i ndalur ato para se të bëhen realitet.

Për një vend që sapo kishte dalë nga lufta, kjo barrë nuk duhej të ishte e tillë. Një vend i tillë duhej ta kishte të freskët në kujtesë çmimin e humbjes, peshën e sakrificës, etjen për shtet, nevojën për rend, drejtësi dhe pjekuri. Duhej të ishte më i ndjeshëm ndaj çdo shenje shpërqendrimi, ndaj çdo lëkundjeje që mund ta çonte prapa. Sepse popujt që kanë kaluar përmes zjarrit të luftës, në vend se të shpërndahen në kotësi, do të duhej ta kishin më të qartë se sa e brishtë është paqja, sa i vështirë është ndërtimi, sa e shtrenjtë është liria kur ajo është fituar me aq dhembje. Dhe megjithatë, edhe ne, si shumë shoqëri të tjera të dala nga tragjedia, kemi rënë në grackën e harresës së ngadaltë, të lodhjes morale, të përditshmërisë që e zbeh madhështinë e mësimeve historike.

Por të thuash se fajtorë jemi të gjithë, nuk do të thotë ta shpërndash fajin aq shumë sa ai të tretet. Përkundrazi, do të thotë ta pranosh se përgjegjësia është më e thellë se sa dëshira për të gjetur një emër të vetëm për ta akuzuar. Do të thotë të kuptosh se shteti nuk dobësohet vetëm nga ata që marrin vendime të gabuara, por edhe nga ata që i shohin dhe nuk reagojnë, jo vetëm nga ata që prishin, por edhe nga ata që heqin dorë nga përpjekja për të ndërtuar, jo vetëm nga politikanët, por edhe nga shoqëria që nganjëherë lodhet aq shumë, sa fillon ta ulë pragun e pritjes së saj.

Prandaj, kjo nuk është kohë për të gjykuar me mllef, por për të reflektuar me ndershmëri. Të pyesim veten se çfarë kemi humbur gjatë rrugës, cilat vlera i kemi lënë të zbehen, cilat detyra i kemi shtyrë, cilat gabime i kemi toleruar. Sepse vetëm kur e pranojmë pjesën tonë të së vërtetës, mund të fillojmë ta korrigjojmë atë. Nuk na shpëton mohimi, as justifikimi, as transferimi i fajit te tjetri. Ajo që na shpëton është vetëdija.

Dhe ndoshta ky është mësimi më i rëndë, por edhe më i dobishëm- se një vend nuk rrënohet vetëm nga armiqtë e jashtëm, por edhe nga dobësitë që mbart brenda vetes. Ndaj, në vend që të kërkojmë vetëm fajtorin, duhet të kërkojmë edhe kthesën. Në vend që të pyesim vetëm kush na solli këtu, duhet të pyesim edhe si mund të dalim prej këtu. Sepse e shkuara na mëson, por vetëm përgjegjësia jonë e sotme mund ta shpëtojë të nesërmen.

Megjithatë, përtej gjithë mjegullës së kohëve të vështira, përtej zhgënjimeve, lëkundjeve dhe barrëve që na janë vënë mbi supe, unë mbetem e bindur thellë në shpirt se ne mundemi dhe se do t’ia dalim. Kjo bindje nuk lind nga një optimizëm i verbër, as nga një dëshirë e çastit për ta zbukuruar realitetin, por nga njohja e thellë e këtij populli, nga historia e tij e përvuajtur dhe madhështore, nga forca e tij për të mos u thyer edhe atëherë kur gjithçka dukej e ngritur kundër tij. Ka popuj që përkulen shpejt para stuhive të kohës, por ky popull ka provuar se di të qëndrojë në këmbë edhe mbi rrënoja, edhe mbi lot, edhe mbi hirin e padrejtësive. Prandaj besimi se do t’ia dalim nuk është një fjalë ngushëlluese, është një e vërtetë që është shkruar me sakrifica në vetë ndërgjegjen tonë kolektive.

Ky është një popull i shumëvuajtur, i kalitur nëpër shekuj dhimbjeje, sprove dhe mohimi. Një popull që ka njohur robërinë jo si rrëfim të largët, por si peshë të drejtpërdrejtë mbi jetën e vet, që ka përjetuar terrorin jo si koncept të ftohtë historik, por si realitet të hyrë në shtëpitë, në familjet, në ëndrrat dhe në plagët e tij. Dhe megjithatë, përkundër gjithë kësaj, ai nuk e humbi kurrë etjen për liri. Përkundrazi, sa më e rëndë bëhej nata, aq më fort e ruante në shpirt dritën e saj. Sa më shumë shtypej, aq më shumë e forconte në heshtje betimin për të mos u zhdukur. Dhe kjo e bën këtë popull të veçantë- jo vetëm sepse vuajti, por sepse nuk u dorëzua, jo vetëm sepse u godit, por sepse i rezistoi goditjes pa e humbur dinjitetin.

Ky popull liridashës, që i rezistoi robërisë dhe terrorit me një qëndresë që shpesh e kapërcente edhe vetë mundësinë njerëzore të durimit, nuk ia pati borxh askujt që, pasi e fitoi me aq mund lirinë, të vihet sërish nën trysni, nën peshën e presioneve të reja, nën format e ndryshme të ngushtimit të frymës së lirë. Nuk ia kishte borxh askujt që, pasi doli nga ferri i shtypjes, të sprovohej përsëri në hapësirën që duhej të ishte e qetë, e denjë dhe e mbrojtur nga çdo lloj forme tjetër e trysnisë. Sepse liria nuk është vetëm çlirimi nga armiku i djeshëm, ajo është edhe e drejta për të jetuar pa frikën e presioneve të reja, pa barrën e formave të tjera të imponimit, pa ndjesinë se sakrifica e madhe duhet të pasohet nga sprova të pafundme.

Sa e dhembshme është të mendosh se një popull që duroi aq shumë, që mbijetoi nën hijen e terrorit, që e mbajti gjallë shpresën në kohë kur shpresa dukej si luks i pamundur, të ndiejë edhe sot lëkundje, presione, trazime të brendshme, pengesa e forma të ndryshme rëndese në vetë lirinë e tij. Sikur historia, ende e pangopur me provat e saj, të kërkonte ta vinte sërish në sprovë shpirtin e këtij kombi. Por pikërisht këtu qëndron edhe forca jonë më e madhe- ne nuk jemi një popull që nuk e njeh vuajtjen, jemi një popull që e ka njohur atë deri në skaj dhe prapë ka zgjedhur të jetojë, të ngrihet, të besojë dhe të ecë përpara.

Prandaj, kur them se ne mundemi dhe do t’ia dalim, unë nuk e them këtë vetëm si një dëshirë për të ardhmen, por si një vazhdimësi të natyrshme të asaj që kemi qenë deri më sot. Sepse një popull që i mbijetoi robërisë, që i rezistoi terrorit, që nuk e humbi fytyrën e vet në kohët më të egra, nuk mund të mposhtet lehtë nga vështirësitë e sotme. Ai mund të lëndohet, mund të lodhet, mund të zhgënjehet, por nuk shuhet. Në thellësi të qenies së tij jeton një forcë e lashtë, një këmbëngulje e heshtur, një dinjitet që e ka mësuar të ecë edhe atëherë kur rruga është e mbushur me gurë.

Dhe, ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse shpresa jonë mbetet më e fortë se frika. Sepse ne nuk jemi duke nisur nga hiçi, ne vijmë nga një histori që na ka mësuar të mos dorëzohemi. Vështirësitë e sotme nuk janë të vogla, presionet mund të jenë të ndryshme, më të rafinuara, më të fshehta, më të ndërlikuara, por asnjëra prej tyre nuk e zhbën thelbin e asaj që jemi. Ne jemi bijtë dhe bijat e një populli që e deshi lirinë edhe kur ajo ishte larg, që besoi në të edhe kur ajo ishte e padukshme, që e mbrojti atë edhe kur çmimi ishte i rëndë.

Ndaj jo, ky popull nuk i ka borxh askujt të kalojë pafundësisht sprova të reja në vetë lirinë e tij. Ai meriton frymëmarrje të qetë, meriton dinjitet, meriton stabilitet, meriton paqe të vërtetë në shpirtin dhe në jetën e tij kolektive. Por nëse koha ende kërkon prej nesh durim, mençuri dhe qëndresë, atëherë ne do ta përballojmë edhe këtë, jo sepse e kemi për borxh, por sepse kemi mësuar nga historia se dorëzimi nuk ka qenë kurrë gjuha jonë.

Në fund, unë besoj fort se do të vijë dita kur ky popull nuk do të kujtohet vetëm për vuajtjen e tij, por edhe për madhështinë e ringritjes së vet. Do të kujtohet si populli që kaloi nëpër errësirë, por nuk e humbi dritën, si populli që u shtyp, por nuk e humbi krenarinë, si populli që u sprovua pafund, por nuk reshti së besuari në liri. Dhe kjo është arsyeja pse unë mbetem e bindur- po, ne mundemi. Po, ne do t’ia dalim. Sepse kemi ardhur deri këtu jo falë lehtësisë së rrugës, por falë madhështisë së shpirtit tonë.

24 mars 2026

Prishtinë