Sabile Basha: Programet dhe elaboratet serbe antishqiptare (4)

VLLADAN GJORGJEVIQI: IDEOLOGU I URREJTJES ANTISHQIPTARE DHE PROPAGANDUESI I SHOVINIZMIT SERB

(Programet serbe antishqiptare – IV)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Vlladan Gjorgjeviqi lindi në vitin 1844, në një kohë kur Serbia po përpiqej të krijonte konturet e shtetësisë së saj, por njëkohësisht ushqente ëndrrat e një zgjerimi territorial përtej kufijve të saj natyrorë. Ai nuk ishte vetëm një politikan, por edhe një mendje që përdori penën për të ndërtuar një doktrinë urrejtjeje dhe superioriteti serb, veçanërisht ndaj shqiptarëve.

Duke shërbyer si kryeministër i Serbisë nga viti 1897 deri më 1900, Gjorgjeviqi jo vetëm që ndoqi politika agresive kundër popullsive joserbe, por formësoi edhe një vizion të shtetit serb që mbështetej në mohimin e identitetit të popujve të tjerë dhe në synimin për krijimin e një Serbie të Madhe.

Historia e Ballkanit është e mbushur me emra që lanë pas vepra që ndërtuan ura dhe shpresë, por edhe me figura që farkëtuan strategji përçarjeje dhe errësire. Një nga emrat më famëkëqij në këtë galeri të historisë ishte Vlladan Gjorgjeviqi, një politikan, shkrimtar dhe ideolog i nacionalizmit serb, i cili nuk u mjaftua vetëm me formulimin e teorive politike, por u bë një ndër ndërtuesit kryesorë të urrejtjes ndaj shqiptarëve dhe popujve të tjerë fqinjë.

Në histori, Vlladan Gjorgjeviqi nuk mbahet mend për vepra që ndërtuan paqe, por për strategjitë e tij të zhdukjes kulturore, demografike dhe politike të shqiptarëve. Ai nuk i shihte shqiptarët si një popull me histori e identitet, por si një “pengesë” në rrugën e zgjerimit serb.

Një nga veprat më famëkeqe të tij ishte libri “Shqiptarët dhe Fuqitë e Mëdha”, ku ai përhapte propagandë kundër shqiptarëve, duke i përshkruar ata me fjalët më të errëta dhe duke justifikuar çdo përpjekje për t’i shtypur, shpërngulur ose asimiluar. Ky libër nuk ishte thjesht një pamflet politik, por një traktat i hapur urrejtjeje, një përpjekje për të ndërtuar një narrativë që do të shërbente si justifikim për politikën e dhunshme serbe ndaj shqiptarëve.

Gjorgjeviqi i paraqiste shqiptarët si një popull pa kulturë, të egër dhe të paaftë për vetëqeverisje, duke krijuar kështu një bazë ideologjike mbi të cilën Serbia do të ndërtonte politikën e saj të shtypjes. Pikërisht ky qëndrim, i mbështetur nga pushteti politik serb, do të kthehej më vonë në një strategji shtetërore që do të çonte në masakra, shpërngulje dhe spastrim etnik të shqiptarëve në Kosovë dhe në trojet e tjera shqiptare.

Ndikimi i Vlladan Gjorgjeviqit nuk vdiq me të. Ai u bë frymëzim për breza të tërë politikanësh dhe ideologësh serbë, të cilët vazhduan rrugën e tij me mjete edhe më të egra. Nga memorandumet e Vaso Çubrilloviqit e deri te projektet e Millosheviqit për spastrimin etnik në Kosovë, ideologjia e tij ishte një udhërrëfyes i fshehur, por i fuqishëm, që e drejtoi shtetin serb në rrugën e hegjemonisë dhe të konflikteve të përgjakshme.

Edhe sot, pasojat e politikës dhe të propagandës së tij ndihen në qëndrimet e Beogradit ndaj Kosovës dhe shqiptarëve. Strategjia e tij nuk ishte e kufizuar në një periudhë të caktuar, por mbijetoi përmes ligjërimeve politike, përmes mohimit të krimeve të kryera ndaj shqiptarëve dhe përmes përpjekjeve të vazhdueshme për ta tjetërsuar historinë.

Historia mund të jetë një gjykatë e pashmangshme për ata që kërkojnë ta manipulojnë të vërtetën, dhe Vlladan Gjorgjeviqi mbetet një figurë e errët në këtë gjykatë. Ai nuk ishte thjesht një shkrimtar apo politikan, por një nga mendjet që ndihmuan në krijimin e një ideologjie që nuk kërkonte vetëm dominim, por shkatërrimin e popujve të tjerë.

Por asnjë libër propagandistik, asnjë memorandum shovinist dhe asnjë politikë e bazuar në urrejtje nuk ka mundur ta tjetërsojë të vërtetën historike të shqiptarëve. Pavarësisht figurave si Gjorgjeviqi, shqiptarët nuk u zhdukën, nuk u shpërngulën plotësisht, nuk u nënshtruan. Ata mbijetuan, qëndruan dhe ndërtuan të ardhmen e tyre si një komb i pavarur, duke dëshmuar se e vërteta dhe liria janë më të forta se çdo propagandë e errët e së shkuarës.

Në errësirën e shekujve, kur politika dhe pseudoshkenca bashkëpunuan për të ndërtuar justifikime për shtypjen e popujve, një emër u ngjit ndër ata që hodhën themelet e racizmit institucional antishqiptar: Vlladan Gjorgjeviqi. Ishte një mjek, i cili, në vend që të përdorte dijen për të shëruar, shkroi me zell recetën e racizmit antishqiptar.

Ky njeri, që kishte marrë betimin e mjekut për të shpëtuar jetë, por që zgjodhi të helmonte ndërgjegjen politike me urrejtje, ishte një figurë me shumë fytyra — mjek, kryeministër dhe diplomat serb — një arkitekt i mendësisë që për dekada do t’i përndiqte shqiptarët. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, ai nuk përdori bisturinë për të shëruar, por fjalën për të ndarë, për të përçmuar dhe për të ndërtuar një doktrinë të shfarosjes sistematike.

Në vitin 1913, në një moment historik kur Ballkani po riformësohej me kufij të vizatuar me gjak, Gjorgjeviqi botoi librin e tij famëkeq “Arnautët dhe Fuqitë e Mëdha”, një vepër që nuk ishte një analizë objektive e situatës politike, por një deklaratë raciste, një përpjekje për të justifikuar shtypjen, dëbimin dhe asimilimin e shqiptarëve. Ai nuk ishte thjesht një shkrimtar që përshkruante realitetin; ai ishte një ideolog, një njeri që përpiqej ta bindte botën se shqiptarët ishin një racë e padenjë për ekzistencë, një pengesë në rrugën e zgjerimit serb, një popull që duhej eliminuar në një mënyrë ose në një tjetër. Me gjuhën e tij të helmuar, ai hodhi benzinë mbi flakët e urrejtjes, duke krijuar një narrativë që do të mbijetonte për dekada dhe do të ushqente politikat e mëvonshme të dhunës dhe gjenocidit.

Gjorgjeviqi ishte një nga të parët që ngriti racizmin kundër shqiptarëve në nivel të ideologjisë shtetërore. Ai nuk i shihte shqiptarët thjesht si kundërshtarë politikë, por si qenie të ulëta, si një popull që duhej larguar nga historia. Në fjalët e tij nuk kishte vend për bashkëjetesë, as për respekt, as për diversitet; kishte vetëm skemat e një Serbie “të pastër”, të lirë nga shqiptarët, një Serbi që do t’i zgjeronte kufijtë e saj mbi trupat e një populli të përjashtuar.

Në një kohë kur Evropa ende nuk e kishte parë fytyrën më të errët të spastrimit etnik, Gjorgjeviqi e parashikoi dhe e promovoi atë. Idetë e tij u bënë gurthemeli i politikave që më vonë do të zbatoheshin në praktikë nga regjimet serbe, nga dëbimet masive e deri te masakrat që historikisht shënjuan Kosovën. Ai e hodhi farën e ideve që më vonë do t’i ushqenin elaboratet e Vasa Çubrilloviqit, Memorandumin e Akademisë Serbe dhe politikat kriminale të Millosheviqit në fund të shekullit XX.

Një libër nuk është thjesht një grumbull fjalësh mbi letër. Një libër mund të bëhet armë, mund të bëhet manifest lufte, thirrje për spastrim dhe justifikim për barbarinë. “Arnautët dhe Fuqitë e Mëdha” nuk ishte një vepër akademike, por një shpatë e mprehtë që synonte të godiste një popull të tërë, një strategji që do të zbatohej me dhunë, me dëbime, me mohime dhe me shtypje sistematike.

Historia e Vlladan Gjorgjeviqit është një dëshmi se si urrejtja mund të maskohet pas titujve akademikë dhe posteve shtetërore. Një mjek që helmoi një komb me narrativën e tij. Një diplomat që duhej të ndërtonte ura, por që ndërtoi vetëm mure racizmi dhe përçarjeje. Një autor që la pas një trashëgimi të errët, një libër që nuk u lexua si paralajmërim, por si manual për dhunën që pasoi.

Por historia nuk harron, dhe as nuk duhet të harrojmë ne. Sepse aty ku harresa lejon që emra të tillë të mbeten të pashqyrtuar, e kaluara mund të përsëritet. Dhe një komb që nuk kujton është një komb i dënuar ta jetojë të njëjtën tragjedi sërish.

Në fjalorin e tij të përzgjedhur, por të helmuar, Vlladan Gjorgjeviqi nuk shkroi histori, nuk analizoi realitetin, nuk kërkoi të kuptonte popujt me të cilët ndante Ballkanin. Përkundrazi, ai shkroi për të fyer, për të mohuar, për të ndërtuar një mur mes shqiptarëve dhe ekzistencës së tyre.

Me gjuhën e një propagandisti të errët, ai ndërtoi një narrativë që nuk ishte thjesht diskriminuese dhe shpifëse, por një thirrje për mohimin e një populli të tërë. Në librin e tij, ai vulosi me urrejtje idenë se shqiptarët nuk e meritojnë as tokën e tyre, as historinë e tyre, as të drejtën për të qenë një komb mes kombeve të Ballkanit.

Në radhët e tij, ai shkruan se parimi “Ballkani për popujt e Ballkanit” nuk mund të vlejë për shqiptarët, sepse, sipas tij, ata nuk janë popull, nuk kanë kapacitet për një jetë të qytetëruar dhe nuk janë të denjë për të pasur një shtet të tyre. Një formulim i tillë nuk ishte thjesht një ofendim, as një mendim i një individi të verbuar nga urrejtja; ishte një ide e rrezikshme, një justifikim për copëtimin, për përjashtimin dhe për zhdukjen.

Ai nuk ndalet me përçmimin e shqiptarëve si të paqytetëruar, por shkon më tej: mohon të drejtën e tyre për të pasur një atdhe. Territoret e tyre, thotë ai, duhet të ndahen mes Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Shqipëria, sipas tij, nuk duhet të ekzistojë. Shqiptarët nuk kanë të drejtë të zotërojnë dheun ku kanë lindur, tokën ku kanë ndërtuar historinë, malet dhe lumenjtë që i kanë kënduar në këngët e tyre. Ky nuk ishte thjesht një pretendim politik; ishte një program për asgjësimin e kombit shqiptar. Nuk ishte një tezë diplomatike; ishte një strategji për ta shpërbërë një popull dhe për t’i zhdukur gjurmët e tij nga historia.

Me fjalët e tij, Vlladan Gjorgjeviqi nuk ishte thjesht një autor; ai ishte një ndërtues i një bote ku shqiptarët duhej të ishin të huaj në shtëpinë e tyre, të padukshëm në historinë e tyre, të papranueshëm në të ardhmen e Ballkanit. Dhe, si çdo ide e errët, fjalët e tij nuk mbetën të izoluara në faqet e librit. Ato u bënë frymëzim për politikat e mëvonshme të gjenocidit, për shpërnguljet e detyruara, për shfarosjet dhe mohimet. Në fjalët e tij gjenden fillesat e skenarëve që Vasa Çubrilloviqi do t’i kthente në strategji, që Memorandumi i Akademisë Serbe do t’i institucionalizonte dhe që regjimi i Millosheviqit do t’i realizonte me dhunë dhe luftë.

Dhe ndoshta më e frikshmja nga të gjitha është se kjo mendësi nuk është vetëm kujtim i së kaluarës. Ajo ende ekziston në retorikën nacionaliste serbe, në pretendimet e heshtura për Kosovën, në mohimin e krimeve të kryera dhe në synimet për të rishkruar historinë. Vlladan Gjorgjeviqi është një emër që historia duhet ta mbajë mend jo si një mendimtar, jo si një burrë shteti, jo si një akademik, por si një nga arkitektët e parë të urrejtjes institucionale ndaj shqiptarëve.

Fjalët e tij ishin premtimi i parë i një shekulli persekutimesh, shfarosjesh dhe mohimesh. Dhe sot, më shumë se kurrë, duhet të kujtojmë se aty ku fjalët përdoren për të mohuar ekzistencën e një populli, ato nuk janë thjesht fjalë; ato janë gurët e parë të një rrëmuje historike që mund të sjellë tragjedi të reja. Sepse kur një komb mohohet, kur historia e tij përbuzet, kur ekzistenca e tij vihet në dyshim, kjo nuk është më thjesht ide; është kërcënim. Dhe një kërcënim i tillë nuk duhet kurrë të harrohet.

Në thellësitë e një urrejtjeje të verbër, ku fjalët nuk janë më mendim, por helm, Vlladan Gjorgjeviqi nuk e ndaloi veten vetëm në mohimin e historisë, në shtrembërimin e realitetit dhe në justifikimin e dhunës. Ai e zbriti racizmin në një nivel grotesk e të neveritshëm, duke i paraqitur shqiptarët jo më si një popull që duhej asimiluar ose dëbuar, por si qenie të pazhvilluara, të padenja për qytetërim, të mbetura jashtë historisë njerëzore. Me një gjuhë që tejkalon përçmimin e zakonshëm, ai e përshkroi shqiptarin si një figurë të dalë nga errësira e mitit, si një qenie gjysmë-njeri e gjysmë-kafshë, një krijesë që, sipas tij, nuk kishte arritur të zbriste nga degët e pemëve.

“Arnautët (shqiptarët) u ngjasojnë fenikasve, por edhe njerëzve parahistorikë, atyre që, nga frika prej kafshëve të egra, flinin mbi pemë dhe mbaheshin me bisht që të mos binin,” shkruante Gjorgjeviqi.

Kjo nuk është më thjesht përbuzje, as propagandë nënçmuese; ky është çnjerëzim i plotë, një përpjekje për ta zhveshur shqiptarin nga dinjiteti njerëzor, për ta nxjerrë jashtë rrjedhës së historisë dhe qytetërimit. Duke e përshkruar shqiptarin si mbetje të një bote të zhdukur, si një qenie që nuk kishte kaluar përtej epokave primitive, Gjorgjeviqi nuk po bënte vetëm një ofendim; ai po krijonte një narrativë mbi të cilën dhuna dhe mohimi do të mbështeteshin për dekada me radhë.

Historia na ka treguar se çdo gjenocid fillon me një narrativë, dhe kjo narrativë gjithmonë ndjek të njëjtin model: fillimisht objektivi përçmohet, pastaj çnjerëzohet, e në fund eliminohet me justifikimin se nuk është njësoj si të tjerët. Kjo është e njëjta strategji që u përdor kundër hebrenjve në Evropën naziste, ku ata u përshkruan si parazitë që duhej zhdukur. Është e njëjta metodë që u përdor nga regjimet koloniale, ku popujt indigjenë u paraqitën si të egër dhe të paaftë për qytetërim, duke i justifikuar pushtimet dhe shfarosjet e tyre.

Gjorgjeviqi nuk ishte vetëm një shkrimtar i helmuar; ai ishte një propagandist i shfarosjes, një njeri që me fjalët e tij përgatiste terrenin për dhunën që do të pasonte. Nëse sot lexojmë këto radhë, ato tingëllojnë absurde, por në kohën kur u shkruan, ato ishin armë të fuqishme për të ndërtuar një mendësi shtetërore, një filozofi që i trajtonte shqiptarët jo si njerëz, por si pengesa, si qenie të paformuara që duheshin zhdukur ose kontrolluar.

Dhe e frikshmja nuk është vetëm ajo që Gjorgjeviqi shkroi. E frikshmja është se shumë e besuan atë. E frikshmja është se ide të tilla nuk mbetën vetëm në letra, por u zbatuan në ligje, në politika shtypëse, në masakra dhe në zhvendosje të detyruara.

Në fund, historia bëri drejtësinë e saj: shqiptarët nuk u zhdukën, nuk u shpërbënë, nuk u asimiluan, por mbijetuan dhe vazhdojnë të jetojnë në tokën e tyre, me gjuhën e tyre dhe me kulturën e tyre. Ata që thanë se shqiptarët nuk ishin popull, sot janë vetë hije të historisë. Ndërsa kombi që u përqesh me fyerjet më të ulëta, sot qëndron në këmbë si një dëshmi e gjallë se e vërteta triumfon mbi gënjeshtrën, se dinjiteti njerëzor nuk mund të shkelet nga propaganda dhe se historia nuk mund të shkruhet nga ata që duan ta fshijnë.

Nuk ka ndjenjë më të rëndë sesa të përballesh me fjalën e helmuar, me shkronjat që nuk janë të lidhura nga mendimi, por nga urrejtja, nga një verbëri që nuk njeh as logjikë, as ndjenjë, as drejtësi.

Dhe duhet thënë sinqerisht: sa më shumë i lexoja këta rreshta të shpifur, këto fjali të ndërtuara mbi përçmim e racizëm, aq më shumë ndieja një neveri të madhe, një neveri që rritej e bëhej e padurueshme, jo vetëm ndaj fjalëve, por ndaj vetë mendimit se një mendje e errët, diku e dikur, i ka shkruar këto rreshta duke derdhur vrer mbi një popull që nuk meriton as më të voglën përbuzje.

Imazhi është tronditës: dikur, në një tryezë, një dorë e ngurtë ka mbajtur një pendë dhe ka vjellë përbuzje mbi shqiptarët, ka derdhur helm në çdo rresht, duke ndërtuar një mit të rremë mbi një popull të lashtë e fisnik. Një mendje, një shpirt i errësuar nga urrejtja, ka ulur kokën dhe ka shkruar për ta shpërbërë dinjitetin e tjetrit, për ta zhdukur atë nga historia, për ta mohuar ekzistencën e tij.

Dhe unë pyes: si mund të ekzistojë një mendje kaq e verbër? Si mund të jetojë një njeri brenda një bote kaq të kufizuar, të mbushur me aq shumë urrejtje, sa të mos e shohë të vërtetën që është para syve të tij?

Sepse e vërteta është kjo: shqiptarët nuk janë një hije që mund të fshihet me një pendë të helmuar, nuk janë një numër që mund të reduktohet në një tabelë llogaritëse, nuk janë një popull që mund të mohohet nga një propagandist i verbër. Ata janë gurët e themeleve të kësaj toke, janë zëri i malit që nuk hesht, janë gjuha e lashtë që nuk shuhet, janë fisi që nuk dorëzohet para asnjë stuhie, as para asnjë fjalie të helmuar.

Dhe sa ironike është të mendosh se dikush, dikur, harxhoi energjinë e tij për të shpifur, për të mohuar, për të urryer një popull që është bekim ta kesh fqinj, një popull që e ka mbrojtur tokën e tij, që e ka ruajtur dinjitetin e tij, që e ka mbajtur të paprekur shpirtin e tij nëpër shekuj.

Të kesh shqiptarët fqinj nuk është barrë, por privilegj. Është privilegj të kesh pranë një popull që di të mbijetojë, që di ta nderojë mikun dhe të mos e harrojë armikun, që di të ndërtojë, të ruajë dhe të mbrojë atë që i përket.

Dhe ndërsa i mbyll këto faqe të ndotura nga një shpirt i zi, më mbetet vetëm një mendim i qartë: fjalët e urrejtjes mund të shkruhen, por ato nuk mund ta ndryshojnë rrjedhën e historisë. E vërteta mbetet më e fortë se çdo shpifje, më e ndritshme se çdo errësirë, më e gjallë se çdo përpjekje për ta mohuar atë.

Vijon