Ilir Çumani: Gjykata Kushtetuese midis vendimit dhe nënshtrimit

GJYKATA KUSHTETUESE MIDIS VENDIMIT DHE NËNSHTRIMIT

(Nga arbitër kushtetues në zonë amortizimi politik – kur drejtësia flet me zë amnezik)

Nga Ilir Çumani

Vendimi 4 me 4 i Gjykatës Kushtetuese, në shqyrtimin e ankimimit të Kryeministrit Edi Rama kundër masave të vendosura nga GJKKO dhe SPAK për pezullimin nga detyra të zëvendëskryeministres dhe ministres Belinda Balluku, nuk është thjesht një episod procedural i së drejtës kushtetuese shqiptare.

Ai përfaqëson një çarje serioze në raportin midis pushtetit politik dhe drejtësisë, një moment ku Gjykata Kushtetuese, në vend që të ushtrojë autoritetin e saj final, zgjedh të mbetet në mes të rrugës, duke e kthyer barazimin në strategji mbijetese institucionale.

Ky rast shënon një precedent të rrezikshëm jo vetëm për shkak të rezultatit numerik, por për shkak të kontekstit politik në të cilin ai prodhohet.

Një Kryeministër në detyrë, me pushtet të konsoliduar ekzekutiv dhe ndikim të gjerë politik, i drejtohet Gjykatës Kushtetuese për të sfiduar drejtpërdrejt veprimet e SPAK dhe GJKKO, dy institucione që janë themeli i reformës në drejtësi dhe që ekzistojnë pikërisht për të vepruar pa frikë nga pushteti politik.

Objekti i këtij ankimimi nuk është një konflikt abstrakt kompetencash, por mbrojtja institucionale e zëvendëskryeministres së tij, nën hetim për akuza të rënda korrupsioni të ngritura nga SPAK, në një nga dosjet më të ndjeshme ndaj zyrtarëve të lartë deri më sot.

Vetë ky fakt e zhvendos çështjen përtej kufijve të një debati juridik normal. Këtu nuk kemi të bëjmë me mbrojtjen e Kushtetutës nga një shkelje e supozuar, por me një përpjekje të qartë të ekzekutivit për të ndërhyrë në rrjedhën e drejtësisë penale përmes një kanali kushtetues.

Ky është thelbi i problemit: kur Kryeministri bëhet palë aktive kundër institucioneve që hetojnë korrupsionin e niveleve më të larta, çdo barazim në Gjykatën Kushtetuese merr aromë presioni dhe jo neutraliteti.

Sipas doktrinës klasike kushtetuese, nga Hans Kelsen te Carl Schmitt e më pas Dieter Grimm, Gjykata Kushtetuese është instrumenti përfundimtar që i jep fund konfliktit politik përmes normës juridike.

Ajo nuk ekziston për të reflektuar ndarjen politike të shoqërisë, por për ta tejkaluar atë përmes autoritetit të Kushtetutës. Kur një gjykatë e tillë përfundon në barazim në një çështje kaq sensitive dhe të ngarkuar, ajo nuk prodhon drejtësi, por paralizë.

Dhe paraliza, në kushtet e një presioni të hapur nga pushteti ekzekutiv, nuk është zgjedhje e pafajshme — është simptomë e një institucioni që nuk arrin të përballojë peshën e rolit të vet.

Marrja e një vendimi me një barazim 4–4 nuk duhet parë si ndarje e ndershme mendimesh juridike, por si shenjë e frikës institucionale për të mbajtur përgjegjësi.

Një gjykatë që nuk arrin të prodhojë shumicë në çështjet më të ndjeshme politike dështon në funksionin e saj themelor. Sepse Kushtetuta nuk ka nevojë për një trup që numëron vota, por për një autoritet që artikulon normë.

Në planin juridik, mosmarrja e një vendimi material është një akt me pasoja të rënda normative. Ronald Dworkin ka qenë i qartë kur thotë se: “gjykatat nuk kanë luksin e mosvendimit, sepse edhe heshtja është një formë vendimi”.

Dhënia e një vendimi nga Gjykata Kushtetuese me barazim 4–4 krijon një precedent të heshtur, por jashtëzakonisht të rrezikshëm: ai u mëson aktorëve politikë se sa më i fuqishëm të jetë subjekti i përfshirë, aq më e lartë është probabiliteti që drejtësia të ndalet.

Kështu, jurisprudenca fillon të ndërtohet mbi boshllëqe, jo mbi norma; mbi frikë dhe jo mbi parim.

Politikisht, ky rast është alarmant. Një Kryeministër që përdor Gjykatën Kushtetuese për të vënë në pikëpyetje veprimet e SPAK dhe GJKKO dërgon një mesazh të qartë: pavarësia e drejtësisë është e pranueshme vetëm deri aty ku nuk prek qendrën e pushtetit.

Edhe nëse ankimimi mbështetet formalisht në argumente kushtetuese, realiteti politik është brutal: pushteti po teston kufijtë e drejtësisë. Dhe kur drejtësia nuk reagon me vendim të qartë, testi konsiderohet i kaluar.

Gjykata Kushtetuese, në këtë situatë, nuk u shfaq si mur mbrojtës i rendit kushtetues, por si hapësirë amortizimi e konfliktit politik.

Duke mos marrë një vendim të qartë dhe të lexueshëm për të gjithë, Gjykata Kushtetuese ka vendosur të shmangë përplasjen e drejtpërdrejtë me ekzekutivin, por me koston e autoritetit të saj.

Ky është kompromisi më i rrezikshëm që një Gjykatë Kushtetuese mund të bëjë: të ruajë qetësinë afatshkurtër duke sakrifikuar besueshmërinë afatgjatë.

Pasojat shoqërore dhe psikologjike janë të thella. Publiku sheh një drejtësi që funksionon për qytetarin e zakonshëm, por ndalet përballë pushtetit real.

Kjo krijon një ndarje të rrezikshme në ndërgjegjen kolektive: ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë.

Në psikologjinë institucionale, ky është momenti kur cinizmi zë vendin e besimit, dhe frika zë vendin e respektit për ligjin.

Në doktrinën moderne të accountability-t kushtetues, gjyqtari nuk është vetëm interpretues teknik i normës, por mbajtës i një përgjegjësie publike dhe morale.

Në raste të tilla, mungesa e arsyetimit të individualizuar dhe e transparencës për votën nuk është thjesht mangësi procedurale, por shkelje e besimit publik.

Një gjykatë që nuk shpjegon pse nuk vendos, e humb të drejtën morale për të kërkuar besim.

Nëse mosvendimi nuk ka kosto personale për gjyqtarët dhe as kosto institucionale për Gjykatën, ai do të përsëritet.

Dhe kur mosvendimi përsëritet, ai shndërrohet nga përjashtim në normë funksionale të sistemit. Kjo është rruga më e shpejtë drejt erozionit të autoritetit kushtetues.

Vendimi i marrë nga Gjykata Kushtetuese me rezultatin 4–4 në çështjen e ankimimit të Kryeministrit Edi Rama për Belinda Ballukun nuk është as neutral dhe as i pafajshëm.

Ai është shenjë e një drejtësie kushtetuese që po vihet përballë një presioni politik të drejtpërdrejtë dhe që, për momentin, ka zgjedhur të heshtë.

Por një Kushtetutë që hesht përballë pushtetit nuk mbron askënd. Dhe një Gjykatë që mëson të heshtë, pushon së qeni gjykatë në kuptimin e plotë të fjalës.