Lazim Miftari: Termi "Perandoria Turke"

Termi "PERANDORIA TURKE"

Nga Lazim Miftari

Abstrakt

Ky punim analizon origjinën dhe funksionin ideologjik të termit "Perandoria Turke" në historiografinë ballkanike të shekujve XIX–XX, me theks të veçantë në përdorimin e tij nga autorët serbë rreth vitit 1900 dhe vazhdimësinë e këtij termi në studimet shqiptare bashkëkohore. Duke u mbështetur në burime historiografike, dokumente osmane dhe analiza diskursive, argumentohet se termi "turk" nuk ishte përshkrim etnik apo shtetëror, por një konstrukt politik dhe propagandistik, i përdorur për të legjitimuar projekte nacionaliste dhe për të fshirë realitetin shumëetnik të Perandorisë Osmane. Punimi synon të tregojë se përdorimi i vazhdueshëm i këtij termi në historiografinë shqiptare nuk sjell përfitime shkencore apo identitare, por përforcon narrativa të huaja dhe dëmton kuptimin e saktë historik.

1. Hyrje

Në literaturën historike ballkanike, termi "Perandoria Turke" është përdorur gjerësisht për të përshkruar shtetin osman që sundoi pjesën më të madhe të Ballkanit nga shekulli XV deri në fillim të shekullit XX. Megjithatë, ky term nuk përputhet as me emërtimin zyrtar të shtetit osman dhe as me vetë-identifikimin e elitës sunduese osmane. Emri zyrtar i shtetit ishte Devlet-i ?Aliyye-i Osmaniyye (Shteti i Lartë Osman), ndërsa identiteti politik ishte "osman", jo "turk". Qëllimi i këtij punimi është të analizojë arsyet pse termi "turk" u imponua në diskursin historiografik ballkanik, veçanërisht në atë serb, dhe pse ai vazhdon të përdoret edhe sot nga një pjesë e studiuesve shqiptarë.

2. Kuptimi i termit "turk" në Perandorinë Osmane

Në vetë Perandorinë Osmane, fjala "turk" deri në fund të shek. XIX nuk kishte kuptim pozitiv politik apo kombëtar. Ajo përdorej kryesisht për fshatarët anatolianë, popullsinë e paarsimuar dhe shtresat e ulëta shoqërore. Elita osmane – burokratike, ushtarake dhe fetare – e shmangte këtë term, duke u identifikuar si "osmanë". Historianë si Halil ?nalc?k[1] dhe Bernard Lewis[2] kanë theksuar se nacionalizmi turk është fenomen i vonë, i lidhur me shekullin XX dhe me shpërbërjen e Perandorisë Osmane.

3. Historiografia serbe dhe ndërtimi i figurës së "Turkut"

Në historiografinë dhe publicistikën serbe të shek. XIX dhe fillimit të shek. XX, termi "Turk" fitoi një kuptim ideologjik të qartë. Ai nuk shënonte një etni specifike, por sunduesin mysliman, armikun historik dhe elementin "oriental" e "jo-evropian". Në këtë diskurs, "Turku" ishte figurë simbolike që përfshinte osmanët etnikë, shqiptarët myslimanë, boshnjakët dhe çdo popullsi myslimane në Ballkan[3].

Ky konstrukt shërbente për të legjitimuar narrativën e "çlirimit" të territoreve ballkanike nga një sundim i huaj dhe për të mohuar autoktoninë e popullsive myslimane vendase.

4. Termi "Luftrat serbo-turke" dhe funksioni propagandistik

Përdorimi i shprehjeve si "luftërat serbo-turke" ose "luftërat ruso-turke" nuk pasqyron realitetin historik të përbërjes së ushtrisë osmane, e cila ishte shumëetnike dhe shumëfetare. Ky emërtim kishte për qëllim thjeshtimin e konfliktit në një përballje fetare, mobilizimin e popullsisë së krishterë dhe krijimin e një narrative morale të luftës kundër "të huajit".

Në këtë kuptim, termi "turk" funksiononte si instrument ideologjik dhe jo si kategori analitike shkencore[4].

5. Shpërngulja e shqiptarëve nën termin "Turk" dhe "Perandoria Turke"

Meqenëse Perandoria Osmane ishte një entitet shumëetnik dhe shumëfetar, fuqitë e mëdha – si Rusia dhe disa qarqe evropiane – i sugjeruan Serbisë së "Re" që shqiptarët të trajtoheshin si të huaj, jo autoktonë, dhe të shpërnguleshin nga Sanxhaku i Nishit vetëm nën kategorizimin "turq", pasi termi "Turk" kuptohej si një etni e huaj[5].

Në diskursin politik të kohës, Serbia e emërtonte Perandorinë Osmane si "Perandoria Turke" dhe luftërat e viteve 1877–1878 i përkufizonte si "serbo–turke", megjithëse "Perandori Turke" nuk ka ekzistuar kurrë dhe Turqia moderne ende nuk ishte themeluar[6].

Pas krijimit të shtetit turk më 1923, Jugosllavia – si para Luftës së Dytë Botërore, ashtu edhe pas saj – i regjistroi dhe i shpërnguli shqiptarët drejt Turqisë vetëm nën identifikimin "turq"[7].

Në këtë kontekst, edhe studiuesit shqiptarë, në mënyrë të përsëritur, kanë përdorur termin "Perandoria Turke"[8]. Ky fakt ngre dilema mbi arsyet e përdorimit: ose ata kanë qenë të detyruar nga rrethana të caktuara, ose ky diskurs u ka shërbyer qarqeve të huaja me prirje anti-shqiptare.

6. Trashëgimia e këtij diskursi në historiografinë shqiptare

Përdorimi i termit "Perandoria Turke" në studimet shqiptare është kryesisht rezultat i trashëgimisë së historiografisë jugosllave, ndikimit të historiografisë komuniste shqiptare – e cila e paraqiste periudhën osmane si "epokë errësire" – dhe mungesës së një rishikimi kritik të terminologjisë historike. Shumë studiues shqiptarë e përdorin këtë term jo për arsye shkencore, por për rehati diskursive dhe shmangie të debateve të ndërlikuara mbi rolin e shqiptarëve brenda strukturave osmane[9].

7. Pasojat historiografike dhe identitare për shqiptarët

Përdorimi i termit "Perandoria Turke" sjell pasoja negative: fshin kontributin e shqiptarëve në administratën dhe ushtrinë osmane, forcon narrativat ballkanike që i paraqesin shqiptarët myslimanë si "element i huaj" dhe dobëson argumentin e autoktonisë shqiptare në Ballkan. Nga pikëpamja shkencore, ky term është i pasaktë; nga pikëpamja identitare, ai është i dëmshëm.

8. Përfundim

Analiza tregon se termi "Perandoria Turke" nuk është produkt i realitetit historik osman, por i një diskursi ideologjik ballkanik të shek. XIX. Përdorimi i vazhdueshëm i këtij termi në historiografinë shqiptare nuk sjell asnjë përfitim shkencor apo kombëtar. Përkundrazi, ai riprodhon narrativa të huaja dhe pengon një kuptim më të saktë e më të balancuar të së kaluarës.

Një historiografi shqiptare e çliruar nga komplekset dhe trashëgimitë ideologjike duhet të përdorë termin Perandoria Osmane, si kategori historike dhe shkencore e saktë.

Fusnota

1. Halil ?nalc?k, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, London, 1973

2. Bernard Lewis, The Emergence of Modern Turkey, Oxford, 1961.

3. Holm Sundhaussen, Geschichte Serbiens, Wien, 1989.

4. Maria Todorova, Imagining the Balkans, Oxford University Press, 1997.

5. Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (New York: New York University Press, 1998), 145–147.

6. Jovan H. Vasiljevi?, Naselja srpskih zemalja (Belgrade: Srpska Kraljevska Akademija, 1902), 212.

7. Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo (London: Hurst & Company, 1998), 89–91.

8. Kristo Frashëri, Historia e Popullit Shqiptar (Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2008), 233.

9. Oliver Jens Schmitt, Shqiptarët: Një histori e shkurtër, Tiranë, 2012.

Lazim Miftari

Prishtinë 30 Janar 2026