Sadbere Emshiu: Zinxhiri i dritës profetike dhe devijimet e tij moderne

Zinxhiri i dritës profetike dhe devijimet e tij moderne

Nga Sadbere Emshiu

Në kronologjinë e teologjisë abrahamike, historia e besimit nuk ecën me këputje, por me vazhdimësi. Ajo nis me Ademin, njeriun e parë dhe profetin e parë, të cilit Kurani i jep dinjitetin e bartësit të frymës hyjnore dhe të ndërgjegjes morale fillestare:

"Kur Zoti yt u tha engjëjve: 'Unë do të vendos në tokë një mëkëmbës...'" (Kurani, 2:30)

Me Ibrahimin, kjo ndërgjegje merr formën e monoteizmit etik. Ai përshkruhet si hanif, i përkulur vetëm para Zotit Një, pa ndërmjetësime pushteti apo interesi:

"Ibrahimi nuk ishte as hebre, as i krishterë, por ishte besimtar i pastër monoteist." (Kurani, 3:67)

Në traditën biblike, kjo besëlidhje artikulohet përmes Dhjetë Urdhëresave (Eksodi 20), si themel i ligjit moral dhe i përgjegjësisë njerëzore.

Me Isain, birin e Merjemes, monoteizmi zhvendoset nga ligji i jashtëm te etika e brendshme. Kurani e përmend si "Fjalë nga Zoti" dhe "shenjë për njerëzit" (Kurani, 3:45; 19:21), ndërsa në Psalme dhe Ungjij thelbi i misionit të tij përmblidhet në paqe dhe drejtësi:

"Kërko paqen dhe ndiqe atë." (Psalmi 34:14)

"Lum paqebërësit." (Mateu 5:9)

Me Profetin Muhamed (paqja qoftë mbi të), kjo vijë përmbyllet në një sistem të plotë jete, që nuk përjashton, por konfirmon vazhdimësinë:

"Ne nuk bëjmë dallim ndërmjet asnjërit prej të dërguarve të Tij." (Kurani, 2:285)

Në hadithin klasik thuhet:

"Profetët janë vëllezër nga një baba; nënat e tyre janë të ndryshme, por feja e tyre është një." (Sahih al-Bukhari, Sahih Muslim)

Pesë shtyllat e Islamit nuk paraqiten si shkëputje nga kjo trashëgimi, por si disiplinë për ta ruajtur atë në jetën e përditshme. Në këtë zinxhir, profetët nuk konkurrojnë. Ata dëshmojnë njëri-tjetrin. Besimi nuk shfaqet si hierarki fetare, por si histori e përbashkët e kërkimit njerëzor për Zotin Një, drejtësi, paqe dhe dinjitet njerëzor.

Ky rrëfim nuk synon të formulojë doktrinë, as të rendisë fe apo profetë në hierarki vlerash. Ai mbështetet në burime kanonike dhe në konsensus historik e teologjik, duke e trajtuar monoteizmin si trashëgimi të përbashkët kulturore dhe morale, jo si instrument për ndarje apo dominim.

Kur feja largohet nga drita e saj

Në diasporën shqiptare, besimi fetar ka qenë historikisht strehë shpirtërore, burim force morale dhe mburojë identitare. Ai ka ruajtur gjuhën, familjen dhe ndjenjën e dinjitetit në kushte mërgimi.

Por pikërisht aty ku ka përkushtim të sinqertë, lind edhe një rrezik i njohur në studimet sociologjike të fesë: zhvendosja graduale e qendrës së besimit nga parimi hyjnor te figura njerëzore.

Ky shkrim nuk sulmon fenë dhe as besimtarët. Ai synon të analizojë një dukuri të dokumentuar në literaturën akademike: përdorimin e autoritetit shpirtëror si kapital ndikimi, veçanërisht në komunitete të ekspozuara ndaj presioneve ekonomike, emocionale dhe identitare.

Islami, në thelbin e tij, është fe e paqes, çiltërsisë dhe dijes. Çdo formë instrumentalizimi i diskursit fetar për përfitim personal ose ndikim të pakontrolluar bie ndesh me parimet e tij themelore.

Modele udhëheqjeje dhe rreziku i influencës

Kur autoriteti fetar shndërrohet në mekanizëm nënshtrimi

Shembujt e mëposhtëm nuk paraqiten si gjykime mbi ndërgjegje individuale apo si konstatime juridike, por si raste diskursive dhe perceptime publike, të cilat ndihmojnë në kuptimin e një fenomeni më të gjerë shoqëror.

Në hapësirën e diasporës shqiptare në Zvicër, janë vërejtur forma udhëheqjeje fetare që kanë ngjallur shqetësime etike dhe pedagogjike në opinionin publik dhe debate komunitare. Një prej figurave që përmendet në këto diskutime është Imam Bekim Halimi, i cili nga disa pjesë të komunitetit perceptohet si shembull i një modeli ku diskursi fetar përdoret më shumë për krijimin e varësisë emocionale dhe morale, sesa për nxitjen e pjekurisë shpirtërore dhe mendimit kritik.

Në ligjërimin e tij publik është vënë re përdorimi i shpeshtë i ajeteve kuranore dhe haditheve të nxjerra nga konteksti i tyre i plotë teologjik dhe të rikombinuara në forma retorike që, sipas kritikëve, prodhojnë ndjenjë faji, frike ose detyrimi absolut. Kjo qasje perceptohet jo si edukim fetar në kuptimin klasik, por si bindje pa reflektim.

Kur teksti i shenjtë shndërrohet në shabllon retorik dhe autoriteti i Zotit fillon të identifikohet gradualisht me autoritetin e ligjëruesit, besimtari rrezikon të largohet nga liria e ndërgjegjes dhe të hyjë në raport nënshtrimi moral.

Një element tjetër që ka nxitur debat publik lidhet me mënyrën se si thirrjet për kontribut financiar ndërtohen mbi obligim moral dhe jo mbi transparencë, llogaridhënie dhe zgjedhje të lirë. Në këto rrethana, kufiri midis bamirësisë fetare dhe instrumentalizimit të besimit perceptohet si i paqartë për një pjesë të besimtarëve, veçanërisht për ata që jetojnë nën presionin e mërgimit.

Problemi këtu nuk është ndërtimi i xhamive dhe as nevoja e komunitetit për institucione fetare. Problemi lind kur projekti material përdoret për të justifikuar dominimin shpirtëror dhe kur pyetja kritike stigmatizohet si devijim moral.

Ky model përfaqëson një rrezik të njohur në historinë e feve: kur udhëheqësi nuk qëndron më si shërbëtor i mesazhit, por perceptohet si ndërmjetës i domosdoshëm mes Zotit dhe njeriut. Në këtë pikë, feja rrezikon të humbasë funksionin e saj çlirues dhe të shndërrohet në mekanizëm kontrolli përmes frikës morale dhe varësisë shpirtërore.

Përgjegjësia nuk bie vetëm mbi figurat publike, por edhe mbi vetë besimtarin: të pyesë, të lexojë, të krahasojë dhe të mos e dorëzojë ndërgjegjen e tij asnjë njeriu, sado elokuent apo i veshur me gjuhë të shenjtë. Sepse, siç na mëson tradita profetike pa përjashtim, askush nuk ka të drejtë ta privatizojë Zotin.

Rasti i Meriem Luma

Një dukuri e ngjashme, por në një kontekst tjetër kulturor dhe ndërfetar, është vërejtur edhe në diskursin publik të Meriem Lumës. Interpretimet personale të praktikës fetare dhe përdorimi i një gjuhe misionare vetëreferuese janë perceptuar nga pjesë të opinionit fetar si problematike dhe kanë nxitur debat institucional.

Kur karizma personale prezantohet si udhërrëfim hyjnor, krijohet një tension serioz midis besimit dhe manipulimit emocional. Traditat profetike, si islame ashtu edhe të krishtera, paralajmërojnë qartë kundër kësaj zhvendosjeje të autoritetit nga parimi hyjnor te individi.

Paralajmërim pedagogjik për besimtarët

Besimi nuk kërkon verbëri, por vetëdije. Në të gjitha traditat profetike, besimtari i vërtetë nuk është ai që bindet pa pyetur, por ai që e ushqen besimin me dije, etikë dhe përgjegjësi morale.

Kur një ligjërues fetar ndalon pyetjen, frikëson mendimin kritik dhe e barazon dyshimin me mëkat, ai nuk po mbron fenë, por po e ngushton atë deri në përfitim personal.

Çdo besimtar ka jo vetëm të drejtën, por edhe detyrimin etik të pyesë: ku shkojnë kontributet? kush mban përgjegjësi? a është feja këtu për t'u shërbyer njerëzve apo për t'i nënshtruar ata? Zoti nuk ka nevojë për ndërmjetës të privilegjuar, as për monopol shpirtëror. Ai flet drejtpërdrejt me ndërgjegjen e njeriut të lirë.

Përmbyllje

Nëse në histori profetët erdhën për ta çliruar njeriun nga frika, atëherë çdo diskurs që ndërton frikë nuk vjen nga trashëgimia e tyre. Nëse ata predikuan drejtësi, atëherë çdo praktikë që fsheh llogaridhënien është devijim. Dhe nëse feja u shpall si mëshirë për botët, atëherë çdo formë manipulimi në emrin e saj është dhunë morale.

Në shoqëritë demokratike dhe pluraliste, kritika e brendshme e fesë nuk është armiqësi ndaj saj, por forma më e lartë e mbrojtjes së saj. Feja nuk ka nevojë për figura të paprekshme; ajo ka nevojë për shërbëtorë të përulur dhe besimtarë të vetëdijshëm.

Sepse, siç na mëson i gjithë zinxhiri profetik – nga Ademi te Muhamedi (paqja qoftë mbi ta):

Feja nuk është rrugë drejt pushtetit mbi njerëzit,

por rrugë drejt së vërtetës brenda njeriut.

Sadbere Emshiu

Shënim redaksional (juridik, adaptuar për kontekst zviceran/gjerman)

Ky shkrim është kolumnë autoriale dhe pasqyron analizat, reflektimet dhe interpretimet personale të autores. Përmendjet e figurave publike dhe rasteve konkrete bëhen në kontekst diskursiv, pedagogjik dhe analitik, mbi bazën e perceptimeve publike, debatit komunitar dhe literaturës sociologjike mbi fenë, udhëheqjen shpirtërore dhe autoritetin moral.

Shkrimi nuk përbën akuza juridike, vlerësim mbi ndërgjegje individuale apo konstatim të fakteve penale. Çdo shembull ose referencë ndaj individëve shërben për diskutim publik dhe edukativ, duke theksuar çështje të etikës, transparencës dhe përgjegjësisë morale në komunitete fetare dhe pluraliste.

Publikimi bëhet në përputhje me ligjet zvicerane dhe gjermane për lirinë e shprehjes, mbrojtjen e autorit dhe përgjegjësinë mediatike, si dhe me parimet e pluralizmit të mendimit dhe interesit publik për diskutim kritik e të përgjegjshëm. Redaksia nuk mban përgjegjësi për interpretime individuale të lexuesve mbi përmbajtjen, duke e bërë të qartë se çdo perceptim personal mbi figura të përmendura është subjekt i debatit publik dhe perceptimit subjektiv.