Albert Vataj: Shkodër, 8 prill 1937, kur vetëdija jonë kombëtare u lartësua nga “Lahuta e Malcis”

Shkodër, 8 prill 1937, kur vetëdija jonë kombëtare u lartësua nga “Lahuta e Malcis”, rrokaqielli i eposit në vargje i At Gjergj Fishtës

Nga Albert Vataj

Plot 89 vite më parë, erdhi në jetë "Lahuta e Malcís" një prej kryeveprave letrare më autentike të përkatësisë sonë kombëtare, epika më e lavdishme në vargje, vetë “Iliada” shqiptare.

Në zemrën e Shkodër, në shtypshkronjën e përvujtë e njëherazi madhështore të Shtypshkronja Françeskane, doli në dritë e plotë një vepër që nuk ishte thjesht libër, ishte një kumt, një betim, një kambanë që binte për ndërgjegjen e një kombi. “Lahuta e Malcis” e Gjergj Fishta. Ajo nuk u botua atë ditë si një ngjarje letrare e zakonshme, ajo u shfaq si një akt themelimi, si një ngrehinë shpirtërore ku fjala shqipe merrte trajtën e një monumenti.

Më 8 prill, kur kalendari i letrave shqipe shënon përvjetorin e botimit të plotë të "Lahutës së Malcís" (1937), ne nuk përkujtojmë thjesht një libër, por lartësimin e një monumenti që u gdhend për tridhjetë vite me radhë në Shtypshkronjën Françeskane të Shkodrës. At Gjergj Fishta nuk hodhi në letër thjesht 15.613 vargje, ai thuri aty korracën mbrojtëse të qenies sonë, duke e kthyer dialektin gegë në një gjuhë hyjnore që i bën ballë harresës dhe tjetërsimit.

Ky përvjetor na fton në një reflektim të thellë mbi atë që mund ta quajmë "Bibla Kombëtare" e shqiptarëve.

"Lahuta e Malcís" lindi nga një shqetësim i madh, pothuajse metafizik. Fishta e ndjeu në "pejëzit e shpirtit" rrezikun që i kanosej trojeve arbnore teksa muzgu i gjatë osman po jepte shpirt. Në atë horizont të mjegullt, ku shfaqeshin hijet e huaja që kërkonin të copëtonin Hotin, Grudën dhe Plavën, Fishta thirri në ndihmë muzat e maleve.

Vepra nuk është thjesht një kronikë luftash; është një akti i mbijetesës së genit. Ajo dokumenton Lidhjen e Prizrenit, rrebeshet e Kongresit të Berlinit dhe dridhjet e Pavarësisë, duke i shndërruar ngjarjet historike në një arkivë poetike ku arti dhe historia bëhen një.

Siç vëren me mprehtësi studiuesi Behar Gjoka, kjo vepër është akti më i lartë i përfaqësimit të trinomit: Gjuhë, Fe, Atdhe. Për dekada me radhë, ideologjitë e mbrapshta tentuan t'i gjymtonin këtë trinom, duke dashur t'i "humbnin" gjuhën dhe ta linin vetëm si një binom të cunguar.

Por gjuha e "Lahutës" është e pamposhtur. Ajo është "pallati më i lartë" i shqipes, një ndërtesë epike ku çdo varg i tetërrokësh tingëllon si goditje çekani mbi kudhën e historisë. Fishta nuk shpiku një botë, ai e mori lëndën nga eposi popullor dhe e ngriti atë në shkallën e një letërsie botërore, duke u bërë, siç thotë Prof. Xhevat Lloshi, arkitekti i një "ndërtese epike letrare" që i bën nder familjes së poemat homerike.

Historia e pritjes së kësaj vepre është po aq dramatike sa vetë poema. Ka një dhimbje të thkshme në mënyrën se si "Lahuta" u trajtua pas Luftës së Dytë Botërore:

Ata që e lexuan: E çmuan si "Vade Mekum" (udhërrëfyes) të çdo atdhetari dhe si një "monument klasik të rodit trako-ilir".

Ata që e mohuan: E etiketuan si reaksionare ose e hodhën si "leckurinë" pa vlerë, shpesh pa e lexuar fare, vetëm sepse arti i Fishtës ishte një pengesë e pakapërcyeshme për doktrinat internacionaliste që kërkonin të fshinin kufijtë e identitetit kombëtar.

"Kryevepra e tij, 'Lahuta e Malcís', është çmuar si Bibël kombëtare dhe është quajtur, përmendore kombëtare, monument klasik i rodit trako-ilir; udhëndriçues për ata që dëshprohen...", Rexhep Qosja.

Sot, kur pluhuri i ideologjive ka rënë, "Lahuta e Malcís" na shfaqet e pastër, si një klithmë lajmërimi që vjen nga thellësitë e shekujve. Ajo mbetet udhëndriçuesi ynë në kohë rreziku, dëshmia e gjallë se gjuha shqipe është streha e fundit dhe më e sigurt e një kombi.

Rileximi i Fishtës në këtë 8 prill nuk është thjesht një akt ceremonial, por një ribashkim me veten. Është pranimi i një trashëgimie që na kujton se, përderisa të ketë frymë shqiptare që shqipton vargjet e tij, "Lahuta" do të vazhdojë të kumbojë si shpirti i pavdekshëm i Arbërit.

Në këtë përvjetor të botimit të saj të plotë, “Lahuta e Malcis” nuk lexohet vetëm si një relike e së kaluarës. Ajo vjen si një zë që ende flet, si një lahutë që ende kumbon në ndërgjegjen tonë. Sepse sa herë që një komb rrezikon të harrojë vetveten, janë këto vepra që e rikujtojnë se kush është, nga vjen dhe për çfarë duhet të qëndrojë.

E në këtë përmasë, vepra e Fishtës mbetet jo vetëm një monument i letërsisë shqiptare, por një testament i pavdekshëm i shpirtit arbnor.