Sabile Basha: Programet dhe elaboratet serbe antishqiptare (5)

ELABORATI I ANDRIQIT: NJË PLAN PËR ZHDUKJEN E SHQIPËRISË NGA HARTA E HISTORISË

(Programet serbe antishqiptare – V)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në mozaikun e letërsisë ballkanike, ku kultura, historia dhe tragjedia njerëzore ndërthuren si fijet e një pëlhure të lashtë, Ivo Andriqi qëndron si një figurë komplekse: një shkrimtar i talentuar, një mjeshtër i narrativës historike, por njëkohësisht edhe një njeri i lidhur me mendësinë e politikës serbomadhe. Në veprën e tij gjejmë dritën e artit, por edhe hijen e ideologjisë.

I lindur më 9 tetor 1892, në Dolac afër Travnikut, në një Bosnjë që ende jetonte nën sundimin austro-hungarez, Andriqi u rrit mes rrëfimeve historike, legjendave të Ballkanit dhe përplasjes së qytetërimeve, të cilat më vonë do të bëheshin boshti i krijimtarisë së tij. Ai studioi në Zagreb, Vjenë dhe Krakov, duke u formuar në një botë ku letërsia dhe historia ishin dy anët e së njëjtës medalje.

Në vitin 1924, ai përfundoi disertacionin e tij mbi zhvillimin e jetës shpirtërore në Bosnjën mesjetare, një studim që do të shërbente si bazë për shumë prej veprave të tij të mëvonshme. Ai nuk ishte vetëm një shkrimtar, por edhe një mendimtar që përpiqej ta kuptonte Ballkanin përmes një lenteje historike dhe psikologjike.

Ivo Andriqi njihet më së shumti për veprat e tij “Ura mbi Drin”, “Kronikë e Travnikut” dhe “Zonjusha”, të cilat përshkruajnë me mjeshtëri jetën në Bosnje dhe në Ballkan, me gjithë ndërlikimet e saj historike e kulturore. Ai e paraqiste Ballkanin si një hapësirë ku historia përsëritet në forma tragjike, ku njerëzit mbeten të lidhur me të shkuarën dhe ku e ardhmja shfaqet gjithmonë e pasigurt.

Në romanin “Ura mbi Drin”, ai rrëfen historinë e ndërtimit të një ure që bëhet simbol i përplasjeve mes qytetërimeve, një vepër që, përmes një strukture monumentale, shpalos fatet e njerëzve të thjeshtë dhe fuqinë e kohës që nuk ndalet. Në këtë roman, Andriqi nuk përshkruan vetëm një histori arkitekturore, por edhe një metaforë të Ballkanit, një hapësirë që ndodhet vazhdimisht mes dy botëve, Lindjes dhe Perëndimit, nën pushtime dhe ndikime të ndryshme.

Por, ndonëse ai arrin të kapë thellësinë e shpirtit ballkanik, letërsia e tij shpesh mbart edhe prirjen për ta paraqitur osmanizmin dhe ndikimin shqiptar në mënyrë të errët dhe orientalizuese. Në këtë aspekt, Andriqi, pavarësisht mjeshtërisë së tij artistike, nuk i shpëtoi dot narrativës serbe që kërkonte t’i paraqiste shqiptarët si element të huaj dhe Perandorinë Osmane si burimin e të gjitha fatkeqësive.

Në vitin 1961, Ivo Andriqi fitoi Çmimin Nobel për Letërsi, duke u bërë shkrimtari i parë jugosllav që merrte këtë vlerësim. Por, përtej këtij suksesi letrar, figura e tij mbeti e përfshirë në një kontekst politik që nuk mund të anashkalohet. Ai kishte qenë funksionar i lartë në diplomacinë jugosllave dhe kishte mbështetur politikën e Beogradit ndaj Kosovës dhe shqiptarëve. Gjatë periudhës së tij si diplomat, ai qëndroi pranë ideologjisë së Mbretërisë Jugosllave dhe më pas edhe asaj të regjimit të Titos, duke mos e fshehur qëndrimin e tij ndaj shqiptarëve dhe Kosovës. Megjithatë, letërsia e tij mbeti një pasqyrë e fuqishme e historisë ballkanike. Ajo e ngriti në panteonin e shkrimtarëve të mëdhenj, por njëkohësisht e la të lidhur me hijen e ideologjisë së kohës.

Ivo Andriqi nuk mund të lexohet vetëm si shkrimtar. Ai është një figurë e ndarë mes artit dhe politikës, mes mjeshtërisë së tij të jashtëzakonshme si tregimtar dhe ndikimit të tij në formësimin e një narrative historike që përjashtonte disa popuj dhe glorifikonte të tjerët.

Sot, veprat e tij mbeten të vlerësuara në letërsinë botërore, por figura e tij historike mbetet e diskutueshme në Ballkan, veçanërisht mes shqiptarëve dhe boshnjakëve, të cilët nuk mund ta ndajnë letërsinë e tij nga qëndrimet që ai mbajti ndaj tyre.

Historia nuk është as e bardhë, as e zezë, dhe kështu mbetet edhe Ivo Andriqi: një shkrimtar i madh, por një figurë që nuk mund të ndahet nga hija e ideologjisë që përqafoi.

I njohur për letërsinë e tij dhe i vlerësuar me Çmimin Nobel për Letërsi në vitin 1961, Ivo Andriqi (1892–1975) nuk ishte vetëm një shkrimtar, por edhe një figurë që vepronte në hijet e politikës së kohës së tij. Një serb nga Bosnja, diplomat me përvojë të gjatë në shërbim të Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, ai nuk ishte vetëm një rrëfimtar i Ballkanit, por edhe një njeri i përfshirë në projektimet politike që prekën fatin e shqiptarëve.

Në arkivat e historisë gjendet një dokument i rëndë, një dëshmi e qartë se si letërsia dhe ideologjia mund të ndërthuren në shërbim të planeve pushtuese. Bëhet fjalë për “Elaboratin” e tij famëkeq, një memorandum politik i hartuar me kujdes, i strukturuar për t’i shërbyer si udhërrëfyes qeverisë mbretërore jugosllave mbi mënyrën se si duhej trajtuar “çështja shqiptare”. Hajro Hajra, një njohës i mirë i veprës së Andriqit, e solli për herë të parë këtë dokument të përkthyer në revistën “Fjala” në vitin 1990, duke nxjerrë në dritë një të vërtetë të heshtur për dekada.

Në vitet 1937–1939, Andriqi shërbeu si zëvendësministër i Punëve të Jashtme në qeverinë e kryeministrit Milan Stojadinoviq, në një kohë kur politika serbe ishte e përqendruar në çështjet territoriale dhe në strategjitë e saj ekspansioniste. Në janar të vitit 1939, pas një vizite të ministrit të Jashtëm italian Galeaco Çano në Beograd, ku një nga temat e diskutuara ishte çështja shqiptare, Stojadinoviqi e ngarkoi Andriqin të hartonte një Aide-Mémoire, një përkujtesë zyrtare për nevojat e qeverisë jugosllave.

Andriqi e kreu këtë detyrë me përkushtim të madh, duke hartuar më 30 janar 1939 një plan që do të mbetej dëshmi e qartë e strategjisë serbe për copëtimin dhe asgjësimin e Shqipërisë. Në këtë dokument, ai formulonte një “zgjidhje përfundimtare” për Kosovën, duke propozuar ndarjen e Shqipërisë në dy pjesë: njërën do ta pushtonte Italia, ndërsa tjetra do të aneksohej nga Jugosllavia. Nuk ishte një teori, as një skenar hipotetik, por një strategji e hartuar nga një figurë që, përtej famës letrare, kishte kontribuar në mënyrë aktive në politikat e spastrimit dhe aneksimit.

Ky Elaborat, i hartuar në kohën kur Andriqi nuk ishte më thjesht një shkrimtar, por një akademik dhe një diplomat i lartë shtetëror, dëshmon qartë se ai nuk ishte vetëm vëzhgues i historisë, por pjesëmarrës aktiv në formësimin e saj.

Nëse letërsia e tij shpesh trajtonte ndarjet, urrejtjet dhe konfliktet e Ballkanit, atëherë politika e tij i konkretizonte ato në forma më të errëta, jo më si metafora romani, por si plane konkrete për spastrime, zhdukje dhe aneksime. Pas kësaj, lind një pyetje e rëndë për figurën e tij: a ishte ai vërtet vetëm një shkrimtar i madh, apo edhe një arkitekt i fshehur i strategjive për shkatërrimin e popujve fqinj?

Një gjë mbetet e sigurt: fjalët kanë peshë, qoftë në letërsi, qoftë në politikë. Dhe kur një shkrimtar zgjedh ta vërë mendjen e tij në shërbim të një politike shfarosëse, historia nuk mund ta ndajë më nga pasojat e fjalëve të tij.

Elaborati i Andriqit: një plan për zhdukjen e Shqipërisë nga harta e historisë

Në dymbëdhjetë faqe të daktilografuara, Elaborati i Ivo Andriqit shfaqet si një manifest albanofob i Mbretërisë së Jugosllavisë, një dokument ku, me gjuhë të ftohtë burokratike dhe me logjikë të pamëshirshme, paraqitet një strategji që nuk synonte asgjë më pak se fshirjen e Shqipërisë nga faqja e dheut.

Nuk ishte një përsiatje akademike dhe as një memorandum diplomatik i zakonshëm. Ishte një udhëzues i detajuar për ndarjen dhe zhdukjen e shtetit shqiptar, një skemë ku kufijtë ridizenjoheshin me gjak, ku popullsitë zhvendoseshin si gurë shahu dhe ku ekzistenca e një kombi trajtohej si pengesë strategjike që duhej eliminuar me çdo mjet.

Kërkesat e paraqitura në këtë dokument ishin të qarta, brutale dhe të paramenduara me precizitet. Lugina e Drinit, bashkë me Shkodrën, duhej t’i kalonte Jugosllavisë, nën pretekstin se përbënte një tërësi gjeografike dhe ekonomike për Malin e Zi. Nuk bëhej fjalë thjesht për aneksim territorial, por për një përpjekje për të krijuar një Jugosllavi që do të shtrihej deri në zemër të Shqipërisë, duke e kthyer atë në një komb të gjymtuar.

Në thelb, ky ishte një projekt që jo vetëm shkelte kufijtë, por synonte ta shndërronte Shqipërinë në një korridor të nënshtruar të ekspansionit serb drejt Adriatikut. Kjo rrugë nuk mendohej për shqiptarët, por për Jugosllavinë, për kontrollin mbi detin dhe mbi të ardhmen e rajonit.

“Maksimumi që ne kërkojmë është kufiri jugosllav që duhet të shkojë përgjatë luginës së lumenjve Mat dhe Drin, çka do të na ofronte siguri strategjike për Malin e Zi dhe Kosovën.”

Ky pretendim nënkuptonte jo vetëm shtrirje territoriale, por edhe dominim të plotë mbi veriun e Shqipërisë, një bastion që do të shërbente për të kontrolluar Kosovën dhe për të siguruar vijën mbrojtëse të një Jugosllavie që nuk i pranonte shqiptarët si entitet të pavarur.

“Duhet të sigurojmë rrafshin e Liqenit të Ohrit dhe të Prespës, duke aneksuar Pogradecin dhe fshatrat sllave midis Prespës dhe Korçës.”

Në këtë pikë, ekspansioni nuk ndalej vetëm në veri, por zgjerohej edhe në lindje, duke përfshirë trojet rreth liqeneve të Ohrit dhe Prespës, duke aneksuar Pogradecin dhe duke forcuar kontrollin mbi rajonin e Korçës.

“Me copëtimin e Shqipërisë, do të zhdukej ndjenja e qendrës tërheqëse për pakicën kombëtare shqiptare në Kosovë, e cila, në kushte të reja, do të asimilohej më lehtë.”

Kjo fjali është ndoshta më e rëndë se çdo pretendim territorial. Ajo shpalos synimin e vërtetë të planit: zhdukjen e Shqipërisë jo vetëm si shtet, por edhe si ide, si frymëzim për shqiptarët që mbeteshin jashtë kufijve të saj. Nëse Shqipëria copëtohej dhe pushtohej, shqiptarët e Kosovës nuk do të kishin më një qendër shpirtërore e kombëtare që do t’i frymëzonte për ruajtjen e identitetit. Ata do të bëheshin më të cenueshëm, më të asimilueshëm dhe më të nënshtruar.

“Me këtë, eventualisht do të rritej numri i shqiptarëve edhe për 200.000–300.000 shqiptarë në një situatë të re, por shumica prej tyre janë katolikë, marrëdhëniet e të cilëve me shqiptarët myslimanë asnjëherë nuk kanë qenë të mira.”

Kjo është një logjikë e ftohtë dhe cinike, që manipulon ndarjet fetare për të përçarë popullin shqiptar. Sipas Andriqit, shqiptarët myslimanë dhe katolikë nuk gëzonin harmoni të mjaftueshme mes tyre, prandaj një Shqipëri e ndarë dhe e copëtuar do ta përshpejtonte asimilimin e tyre.

“Po ashtu, çështja e shpërnguljes së shqiptarëve myslimanë për në Turqi, e cila do të realizohej në kushte të reja, nuk mund të pengohej me çfarëdo aksionesh.”

Ky është një përfundim i qartë dhe i pamëshirshëm: spastrimi etnik paraqitej si i domosdoshëm dhe i pashmangshëm. Shqiptarët myslimanë do të shpërnguleshin në Turqi, sipas një plani që kishte nisur të zbatohej më herët, por që, në kontekstin e copëtimit të Shqipërisë, do të bëhej edhe më i lehtë.

Vijon