Sabile Basha: Programet dhe elaboratet serbe antishqiptare (1)

NJË KUJTESË QË NUK DUHET HARRUAR KURRË-PROGRAMET DHE ELABORATET SERBE ANTISHQIPTARE (1)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Duhet ta them hapur se, në udhëtimet e mia shkencore nëpër faqet e historisë, kam hasur në dokumente që rrëqethin, në fjalë që nuk janë vetëm rreshta të shkruar, por plagë të hapura mbi kujtesën kolektive. Kam lexuar shumë nga programet dhe elaboratet politike serbe — ato plane të ftohta, të ndërtuara me cinizëm dhe me llogari të pamëshirshme, të cilat nuk ishin thjesht ide, por projekte të hartuara me një qëllim të qartë: zhdukjen e pranisë shqiptare nga trojet e veta.

Në secilin dokument, në secilin paragraf, ndihej një logjikë e ftohtë, një llogaritje që e shndërronte fatin e një populli në një çështje statistike, sikur të ishin numra që mund të fshiheshin me një urdhër të thjeshtë. Nuk ishin vetëm plane, por akte të një lufte të pashpallur, të një dhune të institucionalizuar, e cila, me kalimin e kohës, u shndërrua në strategji të zbatuara me një përpikëri të frikshme.

Çdo fjalë që lexoja ishte si një peshë mbi ndërgjegjen time, një dëshmi e një padrejtësie të përhershme që vazhdon të rëndojë mbi kurrizin e historisë. Dhe megjithatë, ndërsa lexoja dhe analizoja ato skema të errëta, ndieja se e vërteta nuk mund të mbetet e fshehur, se drita e saj duhet të depërtojë përmes rreshtave të ftohtë të planeve që mendonin se mund ta fshinin një popull nga ekzistenca.

Që prej momentit themeltar të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878), në hapësirën shoqërore dhe politike shqiptare u kristalizua një projekt kombëtar me dy shtylla të pandara: mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut dhe synimin për bashkim kombëtar. Ky projekt nuk ishte thjesht një reagim i çastit ndaj rrethanave të kohës, por u shndërrua gradualisht në një bosht orientues të mendimit dhe veprimit politik shqiptar, duke marrë formën e një “programi”, në kuptimin e gjerë — një kornizë parimesh dhe qëllimesh që përcaktonte drejtimin e mobilizimit kolektiv.

Në këtë kuptim, LSHP-ja vepron si një pikë referimi historike: ajo artikuloi qartë nevojën për të garantuar unitetin e hapësirës shqiptare dhe për të afirmuar identitetin politik të shqiptarëve në një periudhë kur ekuilibrat rajonalë po përcaktoheshin në dëm të tyre. Për pasojë, programet e mëvonshme të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare u ndërtuan, në mënyra të ndryshme, mbi këtë themel konceptual. Edhe kur ndryshonin format organizative, diskursi politik apo mjetet e veprimit, logjika programore mbetej e njëjtë: të ruhej kontinuiteti territorial dhe të kërkohej një riformatim i statusit politik që do ta mundësonte bashkimin e shqiptarëve në një tërësi.

Më tej, një tregues i rëndësishëm i qëndrueshmërisë së këtij vizioni është fakti se këto kërkesa nuk mbetën të kufizuara vetëm në programet publike dhe legale të periudhave të caktuara, por u ricikluan dhe u rishfaqën edhe në programet e lëvizjes ilegale në dekadat pasuese. Pra, edhe në kushte represioni, ndalimi të organizimit apo censurimi të hapësirës politike, elementi programor i trashëguar — ruajtja e tërësisë dhe aspirata për bashkim — vazhdoi të funksionojë si bosht legjitimues dhe si orientim strategjik i veprimtarisë politike. Kjo dëshmon jo vetëm vazhdimësinë e një ideali, por edhe faktin se, në kulturën politike shqiptare, çështja kombëtare u shndërrua në një strukturë të qëndrueshme mendimi, e aftë të përshtatet me kontekste të ndryshme historike pa humbur thelbin e saj.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878) artikuloi një horizont të qartë programor, të përmbledhur në tri pikësynime themelore: së pari, shkundjen e zgjedhës osmane; së dyti, pavarësinë kombëtare; dhe së treti, bashkimin e të gjitha trojeve etnike brenda një shteti. Këto tri objektiva nuk përbënin thjesht një listë kërkesash politike të një momenti historik, por një bosht konceptual që shprehte një kuptim të strukturuar të lirisë politike: çlirimin nga sundimi i huaj, afirmimin e sovranitetit dhe realizimin e unitetit kombëtar si formë e plotë e vetëvendosjes. Në këtë vështrim, programi i LSHP-së mund të lexohet si një platformë që, duke u dhënë përmbajtje konkrete nocioneve të lirisë dhe të kombit, synonte të ndërtonte një projekt të qëndrueshëm të organizimit politik shqiptar.

Ky qëllim programor, në thelb, mbeti i pandryshuar edhe në programin e Lidhjes së Dytë të Prizrenit (LDP, 1943), por edhe në fazat e mëvonshme, pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore (LDB). Ndryshimi kryesor nuk qëndronte në natyrën e aspiratave, por në përkufizimin e kundërshtarit historik. Nëse në fund të shekullit XIX problemi kryesor identifikohej me zgjedhën osmane, në periudhën pasuese pikësynimi i parë — ai i çlirimit — u riformulua si nevojë për t’u çliruar nga një tjetër realitet sundues: kësaj here nga okupimi sllav. Me fjalë të tjera, lëvizja politike shqiptare e ruajti të njëjtin bosht ideor, por e përshtati gjuhën dhe theksin sipas kontekstit të ri historik.

Në të njëjtën kohë, pavarësia kombëtare dhe bashkimi i të gjitha trojeve shqiptare u shndërruan në pika kyçe të programit politik edhe për lëvizjen ilegale, pikërisht sepse këto synime nuk konsideroheshin vetëm si kërkesa politike të një grupi të caktuar, por shiheshin si rrjedhojë e një parimi më të gjerë: e drejta legjitime dhe e natyrshme e një populli për të qenë i bashkuar dhe i barabartë me popujt e tjerë. Kështu, aspirata për bashkim nuk paraqitej thjesht si projekt territorial, por si kërkesë për një rend politik të drejtë, ku kombi të mos jetë i fragmentuar në mënyrë të dhunshme dhe ku qytetaria e tij të mos kushtëzohet nga statusi i nënshtrimit.

Kjo logjikë normative e programit, për më tepër, merr peshë argumentuese kur vendoset në një perspektivë krahasuese evropiane. E dhëna se nuk gjendet në Evropën e sotme ndonjë komb tjetër që të jetë cunguar aq rëndë dhe që të ketë pësuar një padrejtësi aq të madhe sa shqiptarët në fillim të këtij shekulli, synon të theksojë disproporcionin midis parimeve të deklaruara të barazisë së kombeve dhe realiteteve konkrete të copëtimit territorial e politik. Në këtë kuptim, programet e LSHP-së, të LDP-së dhe të lëvizjes ilegale pas LDB-së lexohen si vazhdimësi e një dhe të njëjtit diskurs: një diskurs që kërkon çlirimin, sovranitetin dhe unitetin jo si privilegj, por si shprehje të një të drejte themelore që, sipas vetë narrativës politike shqiptare, u mohua në mënyrë të thellë dhe të zgjatur.

Në këtë të dhënë ndërtohet një narrativë historiko-politike, sipas së cilës sllavët e jugut, të ardhur “nga veriu i Karpateve”, që prej shfaqjes së tyre në kufijtë e Perandorisë Bizantine, paraqiten si aktorë me një prirje të vazhdueshme ekspansioniste: pra, si forca që, në vend se të integroheshin në rendin e ri politik të rajonit, synuan sistematikisht zgjerimin e hapësirës së tyre në dëm të popujve të tjerë autoktonë evropianë e ballkanikë. Brenda kësaj kornize interpretative, dinamika e zgjerimit territorial nuk lexohet si episod i veçantë i historisë mesjetare, por si një vijë sjelljeje e përsëritur, ku ambicia për shtrirje hapësinore shfaqet si motiv i qëndrueshëm dhe përcaktues.

Më tej, dokumentet dëshmojnë këtë interpretim duke e vendosur në qendër çështjen demografike dhe identitare. Sllavët që depërtuan në këto treva ishin të orientuar drejt një synimi “të përhershëm”: spastrimin etnik dhe sllavizimin e trojeve arbërore-shqiptare, duke u nisur nga premisa se këto hapësira ishin të banuara prej banorëve të lashtë iliro-shqiptarë. Kështu, konflikti territorial dhe politik përkthehet edhe në konflikt mbi përkatësinë historike të tokës dhe mbi të drejtën e qëndrimit të popullsisë vendëse, ku dominimi nuk kuptohet vetëm si kontroll i institucioneve, por si transformim i vetë përbërjes njerëzore dhe kulturore të vendit.

Në këtë rrafsh, sipas programeve të ndjekura shkonin përtej shfrytëzimit ekonomik. Ato paraqiten si një arsenal masash represive, të cilat përfshinin vrasje, terrorizim dhe shpërngulje të një numri sa më të madh shqiptarësh nga vendlindja — një proces i paraqitur si i qëllimshëm për të dobësuar praninë autoktone. Paralelisht, në shumë dokumente përmendet edhe dimensioni i shkombëtarizimit të atyre që mbeteshin, duke u përshkruar si një presion i gjatë dhe i shumëanshëm që synonte çrrënjosjen e lidhjeve identitare deri te asimilimi i plotë. Në të njëjtën logjikë, në anën tjetër të procesit vendoset kolonizimi: pra, ripopullimi i territoreve të zbrazura ose të nënshtruara me “elementin serbo-sllav”, çka do të nënkuptonte jo vetëm kontroll politik, por edhe ripërbërje demografike të hapësirës.

Serbët hynë në një marrëdhënie fqinjësie me shqiptarët shumë më herët në kohë, në atë fazë historike kur, pas ardhjes së tyre, u vendosën në hapësirat poshtë Danubit. Që prej atij momenti, shtrirja e tyre territoriale mori trajtën e një procesi të pandalur: një lëvizje graduale “poshtë e më poshtë” drejt jugut, e cila shoqërohej me ngushtimin e vazhdueshëm të hapësirave shqiptare. Kjo dinamikë përshkruhet jo si një seri episodesh të shkëputura, por si një prirje ekspansioniste e ripërsëritur, ku kufijtë ndryshonin jo vetëm përmes pushtimit ushtarak, por edhe përmes transformimit të realitetit demografik dhe shoqëror në territoret e prekura.

Brenda kësaj kornize, tkurrja e tokave shqiptare lidhet drejtpërdrejt me një repertor praktikash që synonin dobësimin ose zhdukjen e pranisë autoktone: shfarosjen, dëbimin apo asimilimin e shqiptarëve. Programet e vendosin këtë trini veprimesh si metoda tipike të pushtimit — të njohura, sipas formulimit, si nga pushtuesit e së kaluarës, ashtu edhe nga ata të së tashmes, në kontekstin serbo-sllav. Me këtë mënyrë të të shprehurit, argumenti nënkupton se dominimi nuk operonte vetëm në nivelin e kontrollit politik, por synonte të prekte vetë përbërjen e popullsisë dhe strukturën identitare të territorit.

Megjithatë, nëpërmjet programeve pretendohet se dhuna dhe terrori i ushtruar ndaj shqiptarëve nuk ishin thjesht shpërthime të rastësishme të konfliktit, por veprime të cilat gjenin justifikim të paramenduar, madje edhe legjitimitet të brendshëm, brenda dokumenteve programore të hartuara në funksion të një politike antishqiptare. Këtu theksi vendoset te ideja se represioni nuk ishte vetëm praktikë, por edhe doktrinë: një mënyrë veprimi e kodifikuar në objektiva dhe platforma, ku përdorimi i dhunës shfaqet si i menduar, i artikuluar dhe i përsëritur në kohë.

Në këtë logjikë argumentuese, politika serbe antishqiptare paraqitet si e dokumentuar në mënyrë të gjerë dhe pohohet se ekzistojnë 32 programe të shkruara, të cilat shërbejnë si dëshmi e këtij orientimi politik, si dhe se këto materiale gjenden në arkiva të ndryshme të ish-Jugosllavisë dhe të Serbisë. Me këtë referencë synohet të kalohet nga niveli i pohimit të përgjithshëm në një lloj mbështetjeje dokumentare, duke e paraqitur vijimësinë e qëndrimeve antishqiptare si diçka të depozituar në burime arkivore dhe, rrjedhimisht, të verifikueshme në planin historiografik.

Edhe pse një pjesë e mirë e programeve dhe “elaborateve” serbe të drejtuara kundër shqiptarëve dhe Shqipërisë përmenden si të hartuara në periudha të hershme historike, theksohet se rëndësia e tyre nuk mbeti në nivelin e tekstit apo të ideimit politik. Përkundrazi, argumentohet se këto platforma gjetën vazhdimësi në zbatim, duke u ripërsëritur edhe pas Luftës së Dytë Botërore, brenda realitetit të shtetit të “ri” socialist. Në këtë rrëfim, paradoksi është i qartë: një rend që vetëlegjitimohej me gjuhën e barazisë, vëllazërim-bashkimit dhe emancipimit shoqëror, njëkohësisht shfaqet si hapësirë ku politika antishqiptare jo vetëm që nuk u shua, por u bë edhe më e ashpër, duke prodhuar gjenocid dhe krime të papara.

Në vijim, programet antishqiptare nuk u zbatuan thjesht si një praktikë e rastësishme administrative apo si reagim ndaj krizave politike, por si një implementim i “përsosur” i një logjike të përgatitur më herët. Pra, nuk flitet vetëm për dhunë në terren, por për një mënyrë veprimi të organizuar, ku urrejtja e artikuluar ndaj shqiptarëve intensifikohet në atë shkallë sa, në të, përfshihet edhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Serbisë, e paraqitur këtu jo si institucion i dijes së paanshme, por si aktor që kontribuon në prodhimin e diskursit dhe të udhëzimeve politike: duke “shkruar dhe specifikuar” jo vetëm objektivin, por edhe mjetet — se si dhe në ç’mënyrë duhej të realizohej eliminimi i shqiptarëve nga trojet e tyre. Kësisoj, argumenti përpiqet të demonstrojë një shkrirje të rrezikshme midis elitës intelektuale dhe projektit politik të shtetit: kur dija, autoriteti akademik dhe narrativa “shkencore” vihen në shërbim të qëllimeve përjashtuese.

Duhet thënë se për copëtimin, uzurpimin, shpërnguljen dhe eliminimin e shqiptarëve, të lidhura me figura të njohura intelektuale serbe, është shkruar shumë dhe se kjo prirje vazhdon edhe sot, madje me të madhe. Këtu krijohet ideja e një kontinuiteti diskursiv: jo vetëm se kanë ekzistuar platforma programore, por edhe se janë prodhuar vazhdimisht tekste, interpretime dhe justifikime që e ushqejnë ose e normalizojnë këtë orientim politik në opinionin publik dhe në sferat elitare.

Një kthesë thelbësore vendoset pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, kur, me aneksimin e Kosovës nga Serbia, programet serbe u shndërruan nga plane ideologjike në mekanizma institucionalë: ato “u futën në sistem” dhe “tërësisht u legalizuan”. Pra, pretendimi është se politika antishqiptare nuk mbeti më në periferi si qëndrim i rrymave nacionaliste, por u institucionalizua në aparatin shtetëror, duke marrë formën e normës, të praktikës administrative dhe të logjikës së qeverisjes. Me këtë, “legalizimi” nënkupton një kalim nga dhuna e paligjshme ose e heshtur në një dhunë që mund të ushtrohej edhe nën mbulesën e procedurave, rregulloreve dhe vendimeve “zyrtare”.

Në këtë linjë, duhet thënë se gjithçka që u “punua” kundër shqiptarëve, si dhe trazirat e krizat që i përjetoi populli shqiptar në Jugosllavi, paraqiten si produkt i drejtpërdrejtë i programeve antishqiptare. Pra, ngjarjet shoqërore dhe politike nuk interpretohen si episode spontane apo të izoluara, por si pasoja të një arkitekture të menduar: një skenar programor që, i vendosur në zemër të institucioneve, prodhon në mënyrë të parashikueshme tensione, dhunë dhe trauma kolektive.

Dhe pikërisht mbi këtë bazë hapet rruga për listimin e rasteve dhe dokumenteve, “vetëm disa” prej atyre programeve — një formulim që shërben si tranzicion nga interpretimi i përgjithshëm drejt shembujve konkretë dhe argumentimit të mbështetur në evidencë.

Këto programe nuk ishin thjesht fjalë të një kohe të shkuar — ishin pasqyra të një mentaliteti që kërkonte të shkulë me rrënjë jo vetëm të kaluarën, por edhe të ardhmen e një kombi. Dhe unë, përmes leximeve, përmes analizave, përmes përpjekjeve për ta kuptuar këtë errësirë, e ndjeva edhe më thellë detyrën për të mos e lejuar heshtjen të bëhet varr i së vërtetës.

Prandaj e thashë këtë për të theksuar se, sa më shumë t’ia ofrojmë lexuesit këto programe dhe elaborate famëkeqe, aq më të qartë do ta kemi panoramën e së shkuarës sonë dhe aq më të përgatitur do të jemi për ta kuptuar rrënjën e së keqes që kemi përjetuar.

Historia nuk është thjesht një rrëfim i së kaluarës, por një udhërrëfyes i së ardhmes. Dhe sa më shumë të depërtojmë në të, aq më shumë do të kuptojmë se çfarë mekanizmash janë vënë në lëvizje për të na fshirë nga faqja e dheut, për të na zhvendosur si hije pa identitet e pa tokë. Leximi i këtyre dokumenteve nuk është thjesht një akt njohjeje, por një përpjekje për t’i hapur sytë ndaj së vërtetës, një përpjekje për të ndërtuar një mburojë ndaj manipulimit dhe përsëritjes së historisë.

Kjo nuk është vetëm një detyrë akademike, por një thirrje për të gjithë ata që duan të kuptojnë thellësisht fatin e popullit tonë, të kuptojnë se nuk kemi pasur përballë thjesht individë, por një makineri të tërë që ka punuar për të na mohuar të drejtën mbi atdheun, mbi gjuhën, mbi ekzistencën tonë. Dhe sa më shumë të zhytemi në këtë lexim, aq më të bindur do të jemi se nuk duhet të jemi vetëm dëshmitarë të së kaluarës, por rojtarë të së ardhmes sonë.

Ne duhet ta tregojmë dhe ta dëshmojmë këtë, jo thjesht si një rrëfim të dhembjes sonë, por si një të vërtetë historike që nuk mund të mbetet në heshtje. Koha dhe lufta jonë për ekzistencë nuk kanë qenë thjesht një sfidë e vështirë, por një përpjekje e vazhdueshme për të mbijetuar përballë një makinerie që e kishte bërë shfarosjen tonë pjesë të një sistemi të menduar dhe të zbatuar me një durim të errët.

Nuk ishte vetëm një përpjekje sporadike e historisë, një goditje e përkohshme e fatit, por një strategji e gdhendur në çdo periudhë të bashkëjetesës me Serbinë — një bashkëjetesë që, në të vërtetë, nuk ishte e tillë, por një luftë e heshtur, një rrjetë që tentonte të na mbështillte ngadalë, duke na marrë ajrin, tokën, fjalën, historinë.

Në çdo epokë, në çdo ndryshim të pushtetit dhe të rrethanave, metoda ndryshonte, por synimi mbetej i njëjtë. Në një kohë ishte shpërngulja e heshtur, në një tjetër ndalimi i gjuhës, në një tjetër rrënimi i ekonomisë, në një tjetër gjenocidi i hapur. Dhe prapë, në çdo kohë, jemi mbajtur pas rrënjëve tona, pas gjuhës sonë, pas kujtesës që na bëri të mos harrojmë asnjë plagë.

Vijon