Fahri Xharra: Kisha Ortodokse Serbe si organizatë unike me emër kombëtar nuk ka pasur pronësinë apo juridiksionin...

Kisha Ortodokse Serbe si organizatë unike me emër kombëtar nuk ka pasur pronësinë apo juridiksionin që ka sot mbi këto objekte përpara periudhës së paskrijimit të tyre ne vitin 1830

Goran Shariq , prift katolik kroat : " Pa elementin shqiptar nuk mund të shpjegohet as historia e Kroacisë e as ajo e Serbisë". Ai thotë : "disa kisha që sot konsiderohen ortodokse në Dalmaci, Likë dhe Kordun kanë qenë fillimisht katolike dhe janë ortodoksuar më vonë dhe përpiqet ta vërtetojë kryesisht nga arkitektura."

Nga Fahri Xharra

Mitropolia e Karlovcit: Para vitit 1920, kishat ortodokse në territoret e Austro-Hungarisë funksiononin nën Mitropolinë e Karlovcit, e cila ishte autonome dhe nuk varej nga Beogradi. Bashkimi i këtyre kishave nën një autoritet të vetëm serb ndodhi vetëm pas krijimit të Jugosllavisë.

Trashëgimia e Përbashkët: Historianë si Goran Shariq argumentojnë se shumë manastire në Dalmaci kanë elemente arkitekturore që lidhen me traditën katolike vendase apo edhe me praninë e elementit shqiptar ortodoks që lëvizi drejt veriut gjatë invazionit turk.

Kisha Ortodokse Kroate: Ka pasur iniciativa historike (edhe pse të debatuara politikisht) që argumentojnë se këto objekte duhet t'i përkisnin një Kishe Ortodokse Kroate autoqefale, duke pretenduar se ortodoksia në Kroaci nuk ishte serbe.

Pra, "zotërimi" serb mbi këto kisha është vërtet një proces i institucionalizimit politik dhe kombëtar të vonshëm, që kulmoi në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.

Sipas Shariqit dhe hulumtimeve të tij, historia e kishave ortodokse në Kroaci (sidomos në Dalmaci) është tjetërsuar për qëllime politike. Ja pikat kryesore të argumenteve të tij:

1. Origjina para-serbe e kishave

Shariq argumenton se manastiret e famshme si Krka, Krupa dhe Dragoviqi nuk janë ndërtuar nga serbët në shekullin XIV, siç pretendon historiografia zyrtare serbe. Ai thotë se Këto objekte ishin fillimisht katolike ose u përkisnin komuniteteve ortodokse vllaho-shqiptare.

Arkitektura e tyre origjinale është romane/gotike (stili perëndimor), gjë që nuk përputhet me stilin bizantin që përdornin serbët në atë kohë.

2. Roli i Shqiptarëve dhe Vllahëve

Një nga tezat e tij më guximtare (dhe që ka bërë bujë në media) është se një pjesë e madhe e popullsisë "ortodokse" në Dalmaci dhe Krajinë ishin me origjinë shqiptare dhe vllahe.Sipas tij, këta njerëz ishin pasardhës të Ilirëve që lëviznin me kopetë e tyre.

Ai përmend se mbiemrat dhe toponimet në këto zona kanë rrënjë që lidhen më shumë me shqipen dhe vllahishten sesa me sllavishten e vjetër.

3. Tjetërsimi pas vitit 1866

Shariq shpjegon se:

Deri në mesin e shekullit XIX, njerëzit në këto zona identifikoheshin si "ortodoksë", por jo domosdoshmërisht si "serbë".

Me marrëveshjet politike dhe rritjen e nacionalizmit (pas vitit 1866 dhe sidomos me ndikimin e projektit të Garashaninit "Naçertanije"), Kisha Ortodokse Serbe filloi t'i regjistronte të gjithë besimtarët ortodoksë si serbë etnikë.

Ai thotë se "serbizimi" i këtyre kishave ishte një proces administrativ dhe politik i financuar nga Beogradi për të krijuar një bazë territoriale në Kroaci.

4. Kritika ndaj "Gënjeshtrës së madhe"

Shariq shpesh citon se historia e Ballkanit është shkruar në dëm të popujve autoktonë (si shqiptarët dhe kroatët) dhe në favor të planeve ekspansioniste. Ai kërkon që të bëhen analiza të ADN-së dhe hulumtime në arkivat e Vatikanit, të cilat sipas tij vërtetojnë se ortodoksia në Kroaci nuk ka qenë serbe deri vonë

1. Identiteti i "Vllahëve" dhe Shqiptarëve

Shariq argumenton se popullsia që sot quhet "serbe e Kroacisë" është në fakt pasardhëse e Vllahëve dhe Shqiptarëve ortodoksë. Sipas tij, këtë e vërtetojnë arkivat e Venedikut dhe të Vatikanit, ku këta njerëz përshkruhen si "Maurovlasi" (Morlakë) që flisnin një gjuhë të ndryshme nga sllavishtja. Ai shkruan se këta njerëz ishin autoktonë ilirë dhe jo të ardhur nga Shqipëria e sotme apo Serbia.

2. Grabitja e Trashëgimisë (Pas vitit 1866)

Shariq thekson se viti 1866 (koha e marrëveshjes mes peshkopit Strossmayer dhe qeverisë së Beogradit) shënon fillimin e fundit të ortodoksisë josllave. Ai shkruan:

Emërtimi: Deri atëherë, kishat quheshin thjesht "greko-lindore" (Grko-isto?na).

Politika: Me financimin e principatës serbe, priftërinjtë filluan t'u thonë besimtarëve: "Nëse je ortodoks, je serb".

Kishat: Ai përmend manastirin e Krkas si shembullin kryesor ku mbetjet e stilit roman dhe mbishkrimet e vjetra tregojnë se kisha ishte aty shumë përpara se të vinte administrata serbe.

3. "Kujtesa e fshirë"

Në shkrimet e tij në rrjetet sociale dhe portalet si Logi?no (ku ai shpesh publikon opinione), Shariq pohon se:

Shumë kisha ortodokse në Dalmaci janë ndërtuar mbi bazilika paleokristiane të kohës së Ilirisë.

Historiografia serbe ka "shpifur" data themelimi (si ato të shekullit XIV) për të krijuar një të drejtë historike mbi tokën.

4. Shqiptarët si element kyç

Shariq shpesh shkruan se pa elementin shqiptar nuk mund të shpjegohet as historia e Kroacisë e as ajo e Serbisë. Ai pretendon se fiset e Malësisë kanë lëvizur drejt veriut dhe kanë mbajtur gjallë ritet ortodokse në Dalmaci, të cilat më vonë u përvetësuan nga Kisha Serbe.

Gjakovë, 22.02.26

Gjakovë