Albert Vataj: Jonuz Delaj nuk është më, por telat e lahutës së tij do të vibrojnë në shpirtin e paepur të përkatësisë

Jonuz Delaj nuk është më, por telat e lahutës së tij do të vibrojnë në shpirtin e paepur të përkatësisë

Nga Albert Vataj?

Malësia e Madhe ka humbur një copëz nga madhështia e saj epike, rapsodin Jonuz Delaj. Kjo nuk është thjesht një ndarje nga jeta, është një çarje e ndjeshme në trungun e kujtesës, një zbehje e një zëri që mbante mbi vete jehonën e shekujve dhe peshën e një trashëgimie që nuk shkruhet, por këndohet, jehon dhe vibron në çdo ndjeshmëri dhe përjetim, në çdo kumt dhe perceptim që zhytet thellë në ndijimin dhe gjëndje.

Është e vështirë të besohet se një zë i tillë është shuar. Figura si ai krijojnë një iluzion të përjetësisë, sepse nuk jetojnë vetëm në kohën e tyre, por në një vazhdimësi që i tejkalon kufijtë e jetës biologjike. E megjithatë, ligjësitë e jetës mbeten të pamëshirshme, të rrepta dhe të pasfidueshme. Lajmi i hidhur tashmë ka marrë peshën e së vërtetës: një nga ikonat më përfaqësuese të traditës malësore, një shpirt që jetoi dhe vibroi në telin e vetëm të lahutës, ka ndalur së frymuari. Ai zë që i dha përmasë identitetit, është dorëzuar para përjetësisë, por jo pa lënë pas atë që është e shenjtë dhe e pashlyeshme për një kulturë, frymën.

Me ikjen e tij, Malësia nuk humbi vetëm një artist, por një bartës të ndërgjegjes kolektive. Jonuz Delaj nuk ishte një interpretues i traditës, ai ishte mishërimi i saj. Në të, kënga nuk ishte formë, por përmbajtje; nuk ishte zbukurim, por dëshmi.

Me lahutën në duar dhe me një përkushtim që buronte nga vetë rrënjët, ai i këndoi historisë sonë, trimërisë, dhimbjes dhe krenarisë. Zëri i tij nuk ishte thjesht tingull, ishte identitet. Ishte një frymë që bashkonte breza, një urë që lidhte të shkuarën me të tashmen, një mënyrë për të mos lejuar harresën të bëhej fat.

Në duart e tij, lahuta nuk ishte një instrument; ishte një bashkëbiseduese. Një organ i gjallë i kujtesës. Kordha e saj e vetme, nën mjeshtërinë e tij, fitonte një gjuhë të plotë: artikulonte ndjesi, ndërtonte dramë, ringjallte histori. Çdo tingull ishte një akt kujtese, një rikthim i së shkuarës në një të tashme që rrezikon ta humbasë rrënjën.

Ai mbetet ndër interpretuesit më autentikë të Këngëve të Kreshnikëve. Përmes tij, Muji dhe Halili nuk ishin figura të largëta mitike, por prani të gjalla, që flisnin me një zë të njohur për shpirtin shqiptar. Ai nuk i rikrijonte këto figura, ai i ringjallte.

Në një kohë kur folklori shpesh i nënshtrohet kompromisit dhe komercializimit, Jonuz Delaj qëndroi stoik në besnikërinë ndaj burimit. Ai nuk bëri lëshime. Për të, çdo varg kishte peshë, çdo theks kishte përgjegjësi, çdo interpretim ishte një akt besnikërie ndaj një amaneti të lashtë. Ai e trajtoi traditën jo si material, por si trashëgimi të shenjtë.

Ai i përkiste atij brezi që nuk e shihte artin si karrierë, por si mision. Një mision që kërkon përkushtim, përulësi dhe një ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj asaj që të është besuar nga të parët. Dhe ai e mbajti këtë barrë me dinjitet të rrallë.

Përtej artit, ai ishte një figurë e respektuar për urtësinë dhe karakterin. I thjeshtë në paraqitje, por i thellë në përmbajtje, ai mbeti një pikë referimi jo vetëm për atë që këndonte, por për mënyrën si jetonte. Imazhi i tij me veshjen kombëtare dhe lahutën në dorë do të mbetet gjatë në kujtesën e atyre që e panë dhe e dëgjuan.

Ikja e tij lë një zbrazëti që nuk mbushet lehtë. Sepse me të largohet një pjesë e asaj që nuk mund të arkivohet plotësisht, ajo që jeton vetëm në zë, në frymë, në çastin e interpretimit. Por rapsodë të tillë nuk zhduken. Ata transformohen.

Zëri i tij do të vazhdojë të jehojë në kujtesë, në regjistrime, në lahutat që do të guxojnë të tingëllojnë pas tij. Por mbi të gjitha, ai do të jetojë si një standard, si një masë e lartë e asaj çfarë do të thotë të jesh rapsod, të jesh bartës i shpirtit të një kombi.

Sepse Jonuz Delaj nuk ishte thjesht një artist i një kohe. Ai ishte një urë mes brezave, një kujtesë që këndon, një histori që nuk pranon të heshtë.

Dhe në këtë kuptim, ai nuk është më vetëm një emër që kujtohet, por një zë që vazhdon.

U prehsh në paqe, lahutar i përjetshëm. Zëri yt tashmë i përket legjendës.