Sabile Basha: Historia nuk fal!

HISTORIA NUK FAL

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi- Basha

Ne shqiptaret, nuk kemi nevojë ta zbukurojmë historinë, sepse ajo nuk është një përrallë që kërkon stoli, as një kujtim i lehtë që mund të vishet me ngjyra sipas dëshirës sonë. Historia është e rëndë, shpesh e dhembshme, herë krenare e herë e përgjakur, por mbi të gjitha ajo është e vërtetë. Dhe pikërisht për këtë arsye, ne nuk kemi të drejtë ta shtrembërojmë, ta zbehim apo ta fshehim pas fjalëve të bukura. Përkundrazi, ta themi të vërtetën për të shkuarën është obligim, është përgjegjësi morale dhe është një borxh i madh ndaj të parëve tanë, ndaj atyre që jetuan, luftuan, u flijuan dhe lanë gjurmë të pashlyeshme në udhën tonë kombëtare e njerëzore.

Të parët tanë nuk na lanë vetëm emra, varre, kujtime apo rrëfime të mbushura me mall. Ata na lanë amanetin që e vërteta të mos vdesë në gojën tonë. Na lanë detyrën që të mos heshtim aty ku duhet të flasim, të mos ulim kokën aty ku duhet të qëndrojmë drejt, dhe të mos e zbusim të shkuarën vetëm sepse koha jonë mund të mos e durojë dot peshën e saj. Sepse popujt që harrojnë, që e zbukurojnë padrejtësinë ose e minimizojnë dhimbjen, rrezikojnë të humbin jo vetëm kujtesën, por edhe dinjitetin.

Kurrsesi nuk duhet ta minimizojmë historinë, pa marrë parasysh se ku ndodhemi, në çfarë rrethanash jetojmë dhe nën çfarë presionesh qëndrojmë. Mund të jemi larg vendit tonë, mund të jemi nën trysni politike, shoqërore apo shpirtërore, mund të na kërkohet heshtje, zbutje apo pajtim me gjysmë të vërteta, por asnjë presion nuk e shlyen detyrimin tonë për të qenë besnikë ndaj së kaluarës. Sepse e vërteta nuk matet me komoditetin e çastit. Ajo nuk ndryshon sipas vendit ku ndodhemi, as sipas frikës që na rrethon. E vërteta mbetet e tillë, e palëkundur, e prerë, si një gur kujtese që nuk tretet as nga koha, as nga pushteti.

Historia, kur minimizohet, lëndohet për së dyti. Dhe kur lëndohet historia, lëndohen ata që sakrifikuan, ata që ranë pa e parë dritën e lirisë, ata që mbajtën mbi shpinë barrën e dhimbjes që ne sot të mund të flasim. Çdo përpjekje për ta zvogëluar të kaluarën është një padrejtësi e re ndaj tyre. Është sikur t’u zbehësh plagët, t’u heshtësh vuajtjet dhe t’u marrësh madhështinë e qëndresës. Prandaj ne nuk duhet të kemi frikë nga e vërteta, sado e rëndë të jetë ajo. Më e rëndë se e vërteta është vetëm tradhtia ndaj saj.

E kaluara nuk është një hije që largohet sa herë kthejmë kokën. Ajo ecën me ne, rri në kujtesën tonë, në gjakun tonë, në gjuhën që flasim, në emrat që mbajmë dhe në heshtjet që na rëndojnë. Ajo është një gjykatë e heshtur, por e pashmangshme. Dhe nëse ne nuk e themi të vërtetën, nëse përkulim fjalën përballë presionit, nëse pranojmë ta zvogëlojmë atë që ka qenë e madhe në dhimbje e në sakrificë, atëherë e kaluara do të na dënojë. Do të na dënojë me harresë, me zbrazëti, me humbjen e busullës morale. Sepse një popull që nuk ia thotë vetes të vërtetën, herët a vonë mbetet i dënuar të endet në mjegullën e mashtrimit.

Prandaj, detyra jonë nuk është të krijojmë një histori të bukur, por një histori të drejtë. Jo një histori që kënaq veshin, por një histori që qetëson ndërgjegjen. Jo një rrëfim të zbukuruar për t’u pranuar më lehtë nga të tjerët, por një dëshmi të ndershme që i qëndron kohës dhe nderon ata që nuk janë më. Kjo është forma më e lartë e respektit për të parët tanë- të mos i përdorim për lavdi boshe, por t’i kujtojmë me dinjitet, duke mos fshehur asgjë nga ajo që ata përjetuan.

Në fund, historia nuk kërkon prej nesh artin e zbukurimit, por fisnikërinë e guximit. Ajo na thërret të jemi të ndershëm, të fortë dhe besnikë ndaj kujtesës. Sepse vetëm duke e thënë të vërtetën ashtu siç ka qenë, pa frikë, pa zvogëlim, pa stoli të kota, ne mund t’u dalim përpara brezave që vijnë me ballin lart. Dhe vetëm kështu mund ta shlyejmë, sadopak, borxhin që kemi ndaj të parëve tanë.

Shumë herë më ka ndodhur të dëgjoj atë pyetjen e thënë me një lloj lodhjeje, si një dorëzim i heshtur përballë barrës së kujtesës: “Pse të flasim më, kur bota e di të kaluarën tonë?” Dhe sa herë që kjo fjali më bie në vesh, ndiej se pas saj fshihet një keqkuptim i madh, ndoshta edhe një iluzion i rrezikshëm. Sepse të mendosh se bota e njeh plotësisht të kaluarën tonë, do të thotë të harrosh sa e vështirë ka qenë rruga që ne kemi përshkuar për ta nxjerrë të vërtetën nga errësira, për ta bërë të dëgjueshme dhimbjen tonë dhe për ta kthyer historinë tonë nga një jehonë e zbehtë në një dëshmi të qartë.

Në të vërtetë, pyetja nuk është nëse bota “e di”, por sa di ajo, si e di, dhe nga kush e ka dëgjuar. Sepse njohja e botës për historinë tonë nuk ka qenë asnjëherë e plotë, as e drejtë, as e lindur vetvetiu. Ajo nuk ka ardhur si një akt i natyrshëm ndërgjegjësimi, por si rezultat i një përpjekjeje të gjatë, të mundimshme dhe shpesh të dhimbshme. U desh shumë mund, shumë zëra, shumë sakrifica, shumë dëshmi, shumë plagë të hapura para syve të botës, që ajo të fillonte të kuptonte se çfarë kishim përjetuar. Dhe edhe atëherë, shpesh ajo nuk e pa të tërën, por vetëm një pjesë; nuk e ndjeu thellësinë, por vetëm sipërfaqen; nuk e kuptoi shpirtin e tragjedisë, por vetëm pasojat e saj të dukshme.

Bota, në shumë raste, nuk e ka njohur historinë tonë ashtu siç e kemi jetuar ne. Ajo e ka njohur përmes filtrave të interesave politike, përmes gjuhës së diplomatëve, përmes raporteve të ftohta, përmes lajmeve të shkurtra që nuk mbajnë dot peshën e dhimbjes së një populli. Ajo ka dëgjuar për ne, por jo gjithmonë na ka kuptuar. Ka parë pasoja, por jo gjithmonë rrënjët. Ka njohur emra ngjarjesh, por jo gjithmonë lotin, gjakun, sakrificën dhe heshtjen e gjatë që i parapriu atyre.

Prandaj, sa herë thuhet se “bota e di”, duhet ndalur dhe duhet pyetur me seriozitet: a e di vërtet? A e di ajo historinë tonë të plagosur, të copëtuar, të shtypur e të mohuar për dekada? A e di sa herë është deformuar e vërteta jonë? A e di sa është heshtur për vuajtjet tona, sa është relativizuar dhimbja jonë, sa është përpjekur dikush ta zbehë ose ta tjetërsojë atë? Dhe mbi të gjitha, a e di bota se sa shumë është dashur të luftojmë ne jo vetëm për liri, por edhe për të drejtën që e vërteta jonë të dëgjohej?

Ishte një rrugë e mundimshme kjo. U desh të thyheshin mure heshtjeje. U desh që e vërteta të mbrohej jo vetëm nga mohimi, por edhe nga harresa. U desh që breza të tërë të mbanin gjallë kujtesën, ta ruanin atë nëpër oda, nëpër shtëpi, nëpër rrëfime familjare, nëpër këngë, nëpër varre pa emër, nëpër plagë që nuk u shëruan kurrë. U desh që shumë njerëz të flisnin kur ishte e rrezikshme të flisje, të shkruanin kur ishte e ndaluar të shkruaje, të dëshmonin kur dëshmia mund të të kushtonte gjithçka. Dhe vetëm pas një përpjekjeje të tillë titanike, bota nisi ta ndryshojë sadopak bindjen e saj të gabuar, atë bindje sipërfaqësore se ajo gjoja “e njihte” të kaluarën tonë.

Por e vërteta është se bota nuk e njeh njëherë e përgjithmonë historinë e një populli. Njohja duhet fituar, mbrojtur dhe ripërsëritur. Sepse harresa punon pareshtur. Sepse interesat ndryshojnë. Sepse e vërteta, po nuk u tha, fillon të zbehet në ndërgjegjen e të tjerëve. Kështu, detyra jonë nuk mbaron në çastin kur dikush na dëgjon; ajo vazhdon sa herë që duhet ta rikujtojmë, ta sqarojmë, ta mbrojmë dhe ta ruajmë të pacenuar të kaluarën tonë.

Prandaj nuk duhet të lodhemi duke folur. Nuk duhet të mendojmë se fjala jonë është e tepërt vetëm pse dikush, diku, mendon se di diçka për ne. Jo. Ne duhet të flasim pikërisht sepse bota shpesh di pak, di shtrembër, di vonë, ose di vetëm aq sa i kanë lejuar të dijë. Ne duhet të flasim sepse historia jonë nuk është vetëm një kronikë ngjarjesh, por një e vërtetë e fituar me dhimbje. Dhe çdo heshtje e jona do të ishte një hap prapa në atë përpjekje të gjatë për ta bërë botën të kuptojë jo thjesht se çfarë ka ndodhur, por çfarë kemi përjetuar ne si popull.

Në fund, pyetja e vërtetë nuk është pse duhet të flasim, por si mund të mos flasim. Si mund të heshtim përballë një historie që ka kërkuar aq shumë mund për t’u nxjerrë në dritë? Si mund t’ia lëmë të tjerëve ta tregojnë në vendin tonë, shpesh gjysmë, shpesh ftohtë, shpesh pa shpirt? Jo, ne duhet të flasim, përsëri e përsëri, me dinjitet dhe me këmbëngulje, derisa e vërteta jonë të mos mbetet më një njohje e zbehtë e botës, por një ndërgjegje e qartë për atë që kemi qenë, për atë që kemi përjetuar dhe për atë që nuk duhet harruar kurrë.

Që bota të na kuptonte, që të ndiente sadopak peshën e dhimbjes sonë dhe ankthin e një populli të ngujuar në fatin e vet, u desh të dëgjoheshin krismat e pushkëve. Vetëm atëherë alarmi ynë u bë i kuptueshëm për veshët e saj të largët. Vetëm atëherë ajo nisi të kuptojë se ne nuk po ngrinim zërin nga dëshira për trazim, as nga etja për përplasje, por nga një detyrim i egër i mbijetesës. Sepse kishim mbërritur në atë pikë të errët të historisë ku njeriu nuk zgjedh më mes së mirës dhe së keqes, por mes zhdukjes dhe qëndresës.

Për një kohë të gjatë, dhimbja jonë kishte folur në heshtje. Kishin folur lotët e nënave, kishin folur plagët e burrave, kishin folur shtëpitë e boshatisura, kishin folur të drejtat e shkelura dhe dinjiteti i nëpërkëmbur. Por bota nuk e dëgjoi sa duhet atë gjuhë të heshtur. Ajo nuk e kuptoi menjëherë se pas durimit tonë nuk fshihej qetësia, por një ankth i thellë, një ngulfatje e gjatë, një popull i mbështetur për muri, pa hapësirë për frymëmarrje dhe pa asnjë rrugëdalje që të mos e çonte drejt humnerës.

Dhe kur një popull vihet përballë murit, kur i mbyllen të gjitha shtigjet e shpëtimit, kur fjala nuk dëgjohet, kur lutja nuk merret parasysh, kur durimi keqkuptohet si dobësi, atëherë historia hyn në një çast të zymtë, ku krisma bëhet jo gjuhë e dëshirës, por britmë e fundit e mbijetesës. U deshën pushkët që bota të kuptonte se ne nuk kishim më ku të tërhiqeshim. Se çdo hap tjetër mbrapa nuk do të ishte paqe, por katastrofë. Nuk do të ishte kompromis, por shuarje. Nuk do të ishte qetësi, por fundosje e një populli të tërë në errësirën e mohimit.

Kjo është tragjedia më e madhe e kombeve të vogla dhe të plagosura: shpesh bota nuk i dëgjon kur qajnë, nuk i kupton kur luten, nuk i sheh kur rrënohen ngadalë. Por zgjohet vetëm atëherë kur jehona e armëve e çan heshtjen. Atëherë ajo kthen kokën, atëherë pyet, atëherë tronditet, sikur deri në atë çast të mos kishte ekzistuar as vuajtja, as paralajmërimi, as e vërteta që kishte kohë që digjej nën hirin e durimit.

Në thelb, krisma e pushkës shqiptare nuk ishte thirrje për lavdi, por dëshmi e një fundi të afërt. Ishte kambanë alarmi për një botë që nuk po e kuptonte se ne kishim mbërritur në skajin e qëndresës sonë. Ishte shenja se çdo vonesë tjetër, çdo heshtje tjetër, çdo mosveprim tjetër do të sillte jo shpëtim, por katastrofë të plotë. Dhe pikërisht aty qëndron e vërteta jonë më e dhembshme: ne nuk u detyruam të ngrinim armën sepse e dëshironim zhurmën e saj, por sepse askush nuk po e dëgjonte më zërin tonë njerëzor.

Sa e rëndë është për një popull të arrijë deri në atë pikë, kur për t’u kuptuar duhet të flasë me zjarr. Sa e dhimbshme është të kuptosh se bota ndonjëherë e ndien tragjedinë tënde vetëm kur ajo shpërthen. Dhe megjithatë, kjo mbetet një dëshmi e hidhur e historisë sonë: u deshën krismat që të bëhej e qartë se ne ishim të shtyrë deri në skaj, të ngujuar mes murit dhe humnerës, aty ku asnjë hap tjetër nuk premtonte jetë, por vetëm rrënim.

Prandaj kjo nuk duhet parë thjesht si një ngjarje lufte, por si kulmi i një dëshpërimi të gjatë, si çasti kur e vërteta shqiptare, e pambrojtur nga heshtja e botës, u detyrua të shpërthejë. Dhe në atë shpërthim nuk kishte vetëm barot, kishte ankth, kishte histori, kishte padrejtësi të grumbulluara, kishte thirrjen e një populli që po kërkonte jo mëshirë, por të drejtën për të mos u zhdukur.

Andaj, o njerëz, mbi ne nuk bie vetëm detyrimi për të folur, por një përgjegjësi shumë më e madhe e më e thellë: të flasim me zë të plotë, të shkruajmë me ndershmëri, të përkthejmë me përkushtim dhe të botojmë kudo ku fjala mund të arrijë. Sepse e vërteta, po mbeti e mbyllur vetëm brenda nesh, rrezikon të shuhet si një dritë në një dhomë të mbyllur; ndërsa kur hidhet në letër, kur kalon nga një gjuhë në tjetrën, kur shpërndahet nëpër botë, ajo fiton jetë më të gjatë, bëhet dëshmi, bëhet kujtesë dhe bëhet urë ku të tjerët mund të kalojnë për të na kuptuar.

Nuk mjafton të kemi përjetuar; duhet edhe të dëshmojmë. Nuk mjafton të kemi vuajtur; duhet edhe ta shkruajmë vuajtjen në mënyrë që ajo të mos mbetet vetëm plagë e heshtur, por të kthehet në ndërgjegje për të tjerët. Nuk mjafton të kemi sakrifikuar, duhet që sakrifica të marrë zë, të marrë fjalë, të marrë formë në libra, në artikuj, në kujtime, në përkthime e në botime, që bota të mos na njohë vetëm përmes jehonës së largët të një lufte, por përmes së vërtetës së plotë të rrugës sonë.

Sepse ne nuk kemi pasur vetëm një luftë. Historia jonë nuk përmblidhet vetëm në krisma, në flakë, në ikje, në humbje dhe në qëndresë të armatosur. Jo. Ne kemi pasur një përpjekje shumë më të gjatë se lufta, një barrë shumë më të rëndë se një betejë e vetme. Çdo hap që kemi bërë drejt lirisë, çdo gur që kemi vënë në themelin e jetës sonë, çdo fitore e vogël apo e madhe, është arritur me shumë mund, me djersë, me përulje, me këmbëngulje dhe me sakrifica që shpesh nuk duken në faqet e historisë, por që jetojnë në shpirtin e një populli.

Duhet t’u tregojmë të tjerëve se ajo që kemi sot nuk na erdhi si dhuratë e kohës, as si mëshirë e fatit. Nuk na ra nga qielli liria, as dinjiteti, as e drejta për të qenë vetvetja. Të gjitha këto janë fituar me një çmim të lartë, me plagë të pashëruara, me net pa gjumë, me mundime brezash të tërë, me sakrificën e atyre që ecën përpara nesh dhe nuk u kursyen që ne të mund të shihnim një ditë më të mirë. Dhe pikërisht për këtë, heshtja do të ishte padrejtësi, ndërsa fjala do të ishte nderim.

.....Të shkruajmë, pra, jo për lavdi boshe, por për kujtesë. Të përkthejmë, jo për t’u dukur, por që e vërteta jonë të mos mbetet rob i një gjuhe të vetme. Të botojmë, jo për krenari të cekët, por që bota të mësojë se pas çdo arritjeje sonë fshihet një histori e gjatë përpjekjesh. Sepse kur e vërteta përhapet, ajo nuk mbetet më vetëm pronë e atyre që e kanë jetuar, por bëhet mësim për të tjerët, bëhet pasqyrë e një kohe, bëhet zë i ndërgjegjes njerëzore.

Është e domosdoshme që të tjerët ta kuptojnë se ne nuk jemi vetëm populli i një lufte, por populli i një qëndrese të gjatë. Jemi populli që ka ecur nëpër stuhi, por nuk është thyer. Jemi populli që ka njohur dhimbjen, por nuk e ka humbur shpresën. Jemi populli që çdo arritje e ka nxjerrë me shumë mund nga toka e vështirësive, si nxirret uji nga një shkëmb i thatë. Dhe kjo duhet thënë, duhet shkruar, duhet përkthyer dhe duhet shpërndarë, që askush të mos e shohë historinë tonë si një çast të vetëm zjarri, por si një udhëtim të gjatë sakrifice e ngadhënjimi.

Prandaj, o njerëz, fjala jonë nuk duhet të pushojë. Pena jonë nuk duhet të thahet. Kujtesa jonë nuk duhet të mbyllet në heshtje. Ne duhet të jemi dëshmitarë të vetvetes, shkrues të së vërtetës sonë dhe mbrojtës të asaj që kemi përjetuar. Sepse vetëm kështu bota do të kuptojë se pas çdo fitoreje sonë qëndron një histori e gjatë vuajtjeje e qëndrese, dhe se gjithçka që kemi arritur, e kemi arritur jo lehtë, por me shumë mund, me shumë plagë dhe me sakrifica të mëdha që meritojnë të mos harrohen kurrë.

Po qe se këtë periudhë e lëmë të kalojë në heshtje, qoftë nga dëshira për qetësi, qoftë nga frika, qoftë nga trysnia e rrethanave, atëherë nuk do të jemi ne ata që do ta mbyllim hesapin me të kaluarën; përkundrazi, do të jetë historia ajo që një ditë do të na kërkojë llogari. Sepse ka kohë në jetën e një populli që nuk janë thjesht kalime të zakonshme të stinëve, por çaste vendimtare, nyje të forta të kujtesës, ku fjala e thënë ose e pathënë bëhet dëshmi për brezat që vijnë. Dhe pikërisht në këto çaste, heshtja nuk është pafajësi; ajo mund të shndërrohet në bashkëfajësi me harresën.

Nëse ne e kapërcejmë këtë periudhë duke e zbutur, duke e lënë në mjegull, duke mos e thënë ashtu siç ka qenë, atëherë rrezikojmë të humbim jo vetëm të vërtetën e saj, por edhe dinjitetin tonë përballë saj. Sepse koha kalon, por nuk i shlyen gjurmët; ajo vetëm i mbulon përkohësisht, derisa një ditë ato dalin përsëri në sipërfaqe, më të rënda, më të mprehta, më akuzuese. Historia nuk harron aq lehtë sa harrojnë njerëzit. Ajo ruan në thellësi çdo mungesë guximi, çdo shmangie të së vërtetës, çdo përpjekje për ta kaluar në heshtje atë që duhej thënë me zë të lartë.

Mund të ndodhë që ne të heshtim me hir, për të mos trazuar ujërat, për të mos hapur plagë, për të mos u përballur me peshën e kujtesës. Mund të ndodhë edhe të heshtim me pahir, nga frika, nga presioni, nga kushtet e rënda që na e ngushtojnë frymëmarrjen. Por, qoftë njëra, qoftë tjetra, pasoja mbetet e njëjtë: e vërteta e pambrojtur fillon të zbehet, kujtesa fillon të lëkundet, dhe vendin e saj dalëngadalë e zënë shtrembërimet, gjysmë të vërtetat dhe harresa. Kështu, ajo që nuk e themi ne me ndërgjegje, do të na kthehet një ditë si gjykim.

Hakmarrja e historisë nuk vjen me zhurmë, por me pasoja. Ajo vjen kur brezat e rinj mbeten pa busull morale. Vjen kur sakrifica e të parëve fillon të duket më e vogël nga sa ka qenë. Vjen kur e vërteta lëkundet dhe vendin e saj e zënë rrëfime të huaja, të ftohta, të cungëta. Vjen kur një popull, nga mungesa e guximit për ta ruajtur kujtesën, fillon të humbasë vetveten. Dhe kjo është ndëshkimi më i madh: jo vetëm të harrohesh nga të tjerët, por të largohesh nga e vërteta jote.

Prandaj kjo periudhë nuk duhet kaluar si një urë e errët mbi të cilën ecim me sy mbyllur. Ajo duhet përjetuar me vetëdije, duhet shkruar, duhet thënë, duhet ruajtur. Sepse vetëm duke ia dhënë vendin e merituar në kujtesën tonë, ne mund ta shpëtojmë veten nga gjykimi i nesërm. Heshtja mund të duket si shpëtim i çastit, por në të vërtetë ajo është barrë që rëndon më vonë. Ndërsa e vërteta, sado e dhimbshme të jetë, mbetet e vetmja rrugë që na lejon të ecim me ballin lart përpara historisë.

Ndaj, nëse e kalojmë këtë periudhë duke e heshtur me hir apo me pahir, ne vetëm sa do ta shtyjmë përballjen, por nuk do ta shmangim atë. Historia do të na presë në kthesë, e patundur, e ftohtë dhe e drejtë, dhe do të na pyesë pse nuk folëm kur duhej, pse nuk dëshmuam kur kishim detyrë, pse lejuam që e vërteta të mbetej në errësirë. E atëherë, përgjigjja do të jetë shumë më e rëndë sesa vetë heshtja.

Ne nuk kemi asnjë nevojë t’i shtojmë historisë sonë fjalë të rreme, as t’i veshim asaj petka që nuk i përkasin. Ajo nuk ka nevojë për trillim, sepse vetë pesha e saj është më e fortë se çdo zbukurim dhe më tronditëse se çdo hiperbolë. Historia jonë është aq e thellë, aq e pasur në përmbajtje dhe aq e pastër në të drejtën e saj, sa mjafton të thuhet ashtu siç ka qenë, që ndërgjegjja e botës së qytetëruar të vihet përballë një pasqyre të rëndë, ku do ta shohë veten me turp.

Sepse kur e vërteta jonë rrëfehet me ndershmëri, pa shtesa e pa shtrembërime, ajo ka forcën të trazojë edhe shtetet më të ftohta. Ajo bëhet dëshmi që nuk ka nevojë të bërtasë për t’u dëgjuar. Mjafton të shfaqet e zhveshur nga çdo trillim, dhe vetë madhështia e saj morale, bashkë me dhimbjen që mbart, bëhen akuzë e heshtur ndaj një bote që shpesh ka zgjedhur të shohë larg, ndërsa tmerri ndodhte pranë saj.

Historia jonë është e tillë që, po të thuhet drejt, bota e qytetëruar do të ndiente turp që pikërisht në zemrën e saj, në hapësirën ku ajo mburret me qytetërim, me humanizëm, me kulturë dhe me ligj, kanë ndodhur tmerre të tilla, janë kryer masakra të tilla dhe janë shkelur me këmbë vlera që ajo vetë i ka shpallur të shenjta. Sa e rëndë është kjo ironi e historisë: në mesin e kombeve që flisnin për demokraci, në afërsi të atyre që lirinë e ngritën në piedestal dhe të drejtat e njeriut i shpallën themel të botës moderne, ndodhnin mizori që njollosnin jo vetëm viktimën, por edhe ndërgjegjen e atyre që panë, ditën, e megjithatë vonuan të reagojnë.

Ne nuk kemi nevojë të shpikim asgjë, sepse vetë e vërteta është mjaftueshëm e fortë. Ajo mban në vete dritën e pafajësisë sonë, por edhe errësirën e kohëve që na ranë mbi supe. Mban në vete fisnikërinë e qëndresës sonë, por edhe barbarinë e asaj që u ushtrua mbi ne. Dhe pikërisht sepse është e pastër, ajo nuk kërkon ndihmën e gënjeshtrës. Gënjeshtra do ta dobësonte; e vërteta e forcon. Trillimi do ta zbehte; ndershmëria e bën të pavdekshme.

Kur bota të ndalet dhe ta shohë me sy të kthjellët këtë histori, do ta kuptojë se nuk bëhet fjalë vetëm për dhimbjen e një populli, por për dështimin moral të një epoke të tërë. Do ta kuptojë se, ndërsa predikohej liria, dikush po shtypej; ndërsa himnizohej demokracia, dikujt po i mohohej e drejta për të jetuar i lirë; ndërsa flitej për dinjitet njerëzor, diku në të njëjtën hartë po ndodhnin masakra që do të duhej ta kishin zgjuar njerëzimin shumë më herët.

Dhe kjo është arsyeja pse ne duhet të qëndrojmë besnikë ndaj së vërtetës. Jo për të kërkuar mëshirë, por për të ruajtur dinjitetin. Jo për të zbukuruar vuajtjen, por për ta dëshmuar atë. Jo për të ngritur mite të kota, por për t’i dhënë historisë sonë vendin që meriton në kujtesën njerëzore. Sepse historia jonë, ashtu siç është, e thënë me fjalë të drejta dhe me ndërgjegje të pastër, ka forcën të bëjë botën të turpërohet për atë që lejoi të ndodhte në zemrën e saj.

Prandaj, ne duhet vetëm ta themi. Ta themi qartë, ta themi drejt, ta themi pa drojë. Sepse e vërteta jonë nuk ka nevojë për stoli; ajo mjafton vetë. Ajo është një pasuri morale, një kujtesë e larë me sakrificë dhe një dëshmi që, sa më shumë të ndriçohet, aq më tepër do të rëndojë mbi ndërgjegjen e atyre që besuan se qytetërimi i tyre ishte i plotë, ndërkohë që në mesin e tij ndodhnin tmerre që asnjë ndërgjegje e lirë nuk do të duhej t’i pranonte.

Ne nuk kemi nevojë për tjetër gjë veçse për të vërtetën. Ta themi atë, thjesht e drejt, por edhe me këmbëngulje, me zë të lartë dhe sa më shpesh, derisa të mos mbetet më asnjë qoshe harrese ku ajo të shuhet. Sepse e vërteta, kur përsëritet me ndershmëri, nuk bëhet e rëndomtë; përkundrazi, bëhet më e fortë, më e qëndrueshme, më e denjë për t’i bërë ballë kohës dhe shtrembërimeve që ajo sjell. Ne nuk kemi mision ta zbukurojmë dhimbjen, as ta rëndojmë me fjalë të tepërta; mjafton ta themi siç ka qenë, dhe vetë pesha e saj do të flasë më shumë se çdo zbukurim.

Duke e thënë të vërtetën, ne nuk bëjmë vetëm një akt kujtese, por kryejmë një detyrë të shenjtë morale. Është një borxh që ua kemi atyre që nuk janë më në mesin tonë, atyre që ikën pa e parë plotësisht agimin për të cilin jetuan, luftuan e sakrifikuan. Ata nuk na lanë pasuri të kësaj bote, por na lanë amanetin e kujtesës, të nderit dhe të së vërtetës. Dhe ky amanet nuk shlyhet me heshtje, as me përkulje, por vetëm me guximin për të dëshmuar. Sa herë që ne flasim drejt për atë që ka ndodhur, aq herë u japim atyre një vend të gjallë në ndërgjegjen tonë dhe në kujtesën e brezave.

Po ashtu, duke e thënë të vërtetën, ne përpiqemi t’ua kthejmë sadopak borxhin edhe të burgosurve politikë, atyre burrave e grave që bartën në trup e në shpirt peshën e një kohe të egër, që paguan me liri personale për lirinë e përbashkët. Ata duruan mure burgu, pranga, poshtërime, heshtje të detyruara, jo për veten e tyre, por për të ardhmen e gjeneratave që do të vinin. Ata e mbollën me vuajtje atë farë lirie, hijen e së cilës ne sot kemi fatin ta gëzojmë. Prandaj fjala jonë për ta nuk duhet të jetë as e vakët, as e rrallë; ajo duhet të jetë mirënjohje e kthyer në dëshmi.

Sa e thellë është kjo përgjegjësi- të jetosh në një kohë që gëzon frytet e sakrificës së të tjerëve. Ne jemi fatlumë që po e shijojmë atë që për shumë prej tyre ishte vetëm një ëndërr, një shpresë e mbajtur gjallë në errësirë. Dhe pikërisht pse jemi fatlumë, nuk kemi të drejtë të jemi të shkujdesur. Liria që ne gëzojmë nuk është rastësi; ajo është fituar me shumë dhimbje, me shumë qëndresë, me shumë humbje që nuk maten dot me fjalë. Prandaj çdo e vërtetë që ne themi për të shkuarën është një formë nderimi, një gjest drejtësie, një mënyrë për të mos e lënë sakrificën të humbasë në mjegullën e kohës.

Ne duhet ta themi të vërtetën jo vetëm një herë, por vazhdimisht. Ta themi në libra, në biseda, në dëshmi, në kujtime, në mësimet që ua lëmë fëmijëve tanë. Ta themi me zë, që të dëgjohet; ta themi me shpirt, që të ndihet; ta themi me besnikëri, që të mos tjetërsohet. Sepse vetëm kështu ne mund të lajmë sadopak borxhin tonë ndaj atyre që ranë, ndaj atyre që u flijuan, ndaj atyre që u burgosën dhe ndaj të gjithë atyre që mbajtën mbi supe barrën e një kohe që ne sot e kujtojmë, por ata e jetuan në mish e në eshtër.

Në fund, e vërteta është forma më e lartë e mirënjohjes. Duke e thënë atë, ne nuk bëjmë vetëm histori, ne bëjmë drejtësi. Ne nuk rikthejmë dot ata që ikën, as nuk ua fshijmë dot vuajtjen atyre që u sakrifikuan, por të paktën mund të mos i lëmë të bien për herë të dytë në harresë. Dhe ndoshta pikërisht aty, në këtë përpjekje të ndershme për të folur sa më shpesh e sa më me zë, qëndron mënyra jonë më njerëzore për t’ua kthyer sadopak borxhin atyre që bënë aq shumë për gjeneratat që sot, me fat e me përgjegjësi, po e gëzojnë lirinë.

Do të jetë i rëndë gjykimi i kohës dhe i ndërgjegjes për këdo që, nga kjo largësi vitesh, zgjedh të mos e thotë të vërtetën. Dhe mallkimi më i rëndë nuk vjen vetëm nga fjala e njerëzve, por nga vetë historia, e cila nuk fal lehtë ata që zbehin sakrificën e një populli. Qoftë i mallkuar, në ndërgjegjen e kombit dhe në kujtesën e brezave, ai bir shqiptari që sot, kur plaga ende ka gjurmë e gjaku ende ka kujtim, përpiqet ta fshehë, ta zvogëlojë apo ta minimizojë luftën tonë të lavdishme.

Sepse ajo luftë nuk ishte një rastësi e kohës, as një stuhi e zakonshme që kaloi mbi ne dhe humbi në harresë. Ajo ishte britma e një populli liridashës, e një populli që nuk pranoi të jetojë me zinxhirë, që nuk pranoi të përkulet përballë padrejtësisë, që nuk pranoi të shuhet në heshtje. Ishte një ngritje e lindur nga dhimbja, e ushqyer nga dinjiteti dhe e vulosur me gjakun e bijve dhe bijave të këtij vendi, të cilët nuk kursyen as jetën, as ëndrrat, as të ardhmen e tyre, vetëm që brezat që do të vinin të mund të merrnin frymë të lirë.

Prandaj, sa i rëndë bëhet mëkati i atij që sot, i mbështjellë me rehati, me largësinë e kohës apo me llogari të ulëta, përpiqet ta zvogëlojë atë që ishte e madhe në sakrificë dhe e shenjtë në qëllim. Të minimizosh një luftë të tillë do të thotë të fyesh gjakun e derdhur, të zbehësh dhimbjen e nënave, të ulësh madhështinë e atyre që ranë dhe të lëndosh kujtimin e atyre që e bënë lirinë të mundur me trupin e tyre. Është sikur t’u thuash dëshmorëve se flijimi i tyre mund të matet me fjalë të vogla, sikur t’u thuash plagëve të popullit se ato mund të harrohen për hir të një qetësie të rreme.

Jo, lufta jonë nuk mund të minimizohet, sepse ajo është shkruar jo me bojë, por me gjak. Është gdhendur jo në letër të zakonshme, por në kujtesën e dhembshme e krenare të një populli të tërë. Ajo u bë nga njerëz që donin lirinë më shumë se jetën e vet, nga njerëz që e dinin se rruga drejt çlirimit kërkonte çmim të madh, por nuk u tërhoqën. Kjo është madhështia e saj dhe kjo është arsyeja pse çdo përpjekje për ta zvogëluar mbetet jo vetëm padrejtësi, por edhe turp.

Nga kjo distancë kohore, ne do të duhej të ishim më të kthjellët, më të drejtë, më besnikë ndaj së vërtetës. Koha duhej të na jepte urtësi për ta kuptuar më thellë peshën e asaj lufte, jo guxim të rremë për ta relativizuar. Sepse kush sot e minimizon, nuk është se ka harruar vetëm faktet; ai ka harruar borxhin moral ndaj atyre që nuk janë më, ndaj atyre që u flijuan që ai të kishte të drejtën të flasë i lirë. Dhe kjo harresë nuk është thjesht dobësi, por një rrëshqitje e rëndë morale.

Le të thuhet, pra, me zë të plotë: i mallkuar qoftë ai që e tradhton të vërtetën e luftës sonë, ai që nga komoditeti i distancës përpiqet të ulë madhështinë e një përpjekjeje që u ngrit mbi sakrificën sublime të këtij populli. Sepse lufta jonë ishte e lavdishme jo pse solli vetëm fitore, por sepse u bë nga një popull që e deshi lirinë me gjithë qenien e vet dhe nuk e kurseu as gjakun e tij për ta arritur atë. Dhe kush guxon ta mohojë apo ta minimizojë këtë të vërtetë, le ta dijë se mbi të rëndon jo vetëm zemërimi i kujtesës sonë, por edhe gjykimi i pamëshirshëm i historisë.

28 mars 2026

Prishtinë