Nexhmije Mehmetaj: Një projekt i ri shkencor për gjuhën shqipe në antikitet

NJË PROJEKT I RI SHKENCOR PËR GJUHËN SHQIPE NË ANTIKITET

Nga Nexhmije Mehmetaj

Origjina e gjuhës shqipe është në qendër të një projekti të ri shkencor që po zhvillohet në Zvicër, duke synuar të hedhë dritë mbi fillesat e saj në Antikitet.

Një lajm i rëndësishëm për gjuhësinë shqiptare vjen nga Fondi Kombëtar i Zvicrës për Shkencën, i cili ka financuar një projekt kërkimor katërvjeçar me titull “Gjuha Shqipe në Antikitet”. Projekti zhvillohet në kuadër të Universiteti i Baselit, në Departamentin e Qytetërimeve të Lashta, dhe drejtohet nga studiuesi Michiel de Vaan.

I nisur në tetor të vitit 2022 dhe me përfundim të parashikuar në shtator 2026, ky projekt synon të përcaktojë se si ka qenë paraardhësja e gjuhës shqipe në Antikitet dhe në cilat hapësira mund të jetë folur ajo. Studimi është i ndarë në tri nënprojekte dhe realizohet nga një ekip studiuesish, ku përfshihen Sergio Neri, si dhe dy doktorantë, Gerard Spaans dhe Alexander Robert Herren.

Një nismë e rëndësishme në gjuhësinë historike

Fusha e gjuhësisë historike-krahasuese e mirëpret këtë projekt si një hap të rëndësishëm drejt ndriçimit të historisë së hershme të shqipes. Ai synon të trajtojë disa nga çështjet më themelore që mbeten ende të hapura, si mungesa e një rindërtimi të plotë dhe të besueshëm të proto-shqipes, pasiguria mbi vendndodhjen dhe kohën e saj, si dhe nevoja për një pasqyrë më të saktë të huazimeve të hershme gjuhësore.

Në thelb, studimi synon të rindërtojë pamjen e shqipes së hershme dhe të përcaktojë hapësirat ku ajo është folur në lashtësi.

Shqipja – një trashëgimi e veçantë në Ballkan

Shqipja zë një vend të veçantë në familjen e gjuhëve indo-evropiane, pasi përbën një degë më vete. Së bashku me greqishten dhe gjuhët romane, ajo është ndër të paktat gjuhë që dëshmojnë vazhdimësinë e gjuhëve të folura në Ballkan që nga lashtësia.

Megjithatë, sfida kryesore qëndron në faktin se dokumenti më i hershëm i plotë në gjuhën shqipe daton vetëm nga viti 1555. Për këtë arsye, studiuesit mbështeten kryesisht në rindërtimin gjuhësor dhe në analizën e huazimeve të hershme për të depërtuar në të kaluarën e saj.

Metodologjia shkencore

Projekti mbështetet në dy shtylla kryesore metodologjike:

• Rindërtimi gjuhësor, i cili përfshin si rindërtimin e brendshëm (përmes krahasimit të dialekteve të vjetra të shqipes), ashtu edhe krahasimin me gjuhët e tjera indo-evropiane;
• Gjuhësia e kontaktit, që studion marrëdhëniet e shqipes me gjuhët me të cilat ka qenë në kontakt historik, veçanërisht me greqishten e vjetër, latinishten dhe rumanishten e hershme.

Këto metoda u mundësojnë studiuesve të ndërtojnë një pamje sa më të plotë dhe të argumentuar të zhvillimit të hershëm të shqipes.

Burimet dhe drejtimet e kërkimit

Studimi mbështetet në disa burime kryesore:

• tekstet e shqipes së vjetër;
• dialektet moderne të shqipes;
• analizat e huazimeve gjuhësore që dëshmojnë kontaktet me gjuhë të tjera.

Në këtë kuadër, projekti analizon ndërveprimin e shqipes me greqishten e lashtë, latinishten dhe rumanishten e hershme, duke hedhur dritë mbi marrëdhëniet kulturore dhe historike në rajon.

Një hap drejt njohjes së rrënjëve tona

Ky projekt përfaqëson një hap të rëndësishëm në ndriçimin e historisë së hershme të gjuhës shqipe. Ai dëshmon se, edhe në mungesë të dokumenteve të drejtpërdrejta, shkenca moderne është në gjendje të rindërtojë me një shkallë të lartë saktësie të kaluarën gjuhësore.

Mbi të gjitha, ky studim nuk është vetëm një kërkim akademik, por edhe një përpjekje për të kuptuar më mirë identitetin tonë historik dhe kulturor. Në këtë këndvështrim, shqipja shfaqet jo thjesht si një mjet komunikimi, por si një dëshmi e gjallë e një trashëgimie të lashtë që vijon të jetojë edhe sot.

Rëndësia e rezultateve

Rezultatet e këtij projekti pritet të kenë ndikim të gjerë në studimet albanologjike dhe më tej. Ato do të kontribuojnë në:

• rindërtimin më të saktë të historisë së gjuhës shqipe;
• kuptimin e rolit të saj në Ballkanin e lashtë;
• pasurimin e burimeve shkencore për studiuesit e ardhshëm.

Në një kuptim më të gjerë, ky projekt përfaqëson një përpjekje serioze për të lidhur të kaluarën e largët me të tashmen, duke dëshmuar se gjuha shqipe është një trashëgimi e gjallë që mbart në vetvete histori mijëravjeçare.

Nexhmije Mehmetaj

Gjenevë, 16.04. 2026