Sabile Basha: Anatomia e krizës dhe demonstratat e 1981-it si artikulim i kërkesave kombëtare (2)

ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-IT SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE (2)

(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Strategjia e politikës ekonomike të okupatorit në Kosovë

Në punimin “Strategjia e politikës ekonomike”, autori anonim e vendos analizën e tij në një kornizë historiko-politike që nis nga viti 1945 e në vazhdim, duke e trajtuar politikën ekonomike jo si sektor teknik i planifikimit, por si instrument pushteti. Në këtë qasje, ekonomia dhe politika shfaqen si të ndërthurura: strategjitë e zhvillimit, investimet, administrimi i burimeve dhe organizimi territorial nuk kuptohen si procese neutrale, por si pjesë e një projekti më të gjerë shtetëror, që—sipas autorit—ka prodhuar padrejtësi të vazhdueshme dhe shtypje të shumëfishtë ndaj popullsisë shqiptare.

Argumenti ndërtohet duke theksuar se, pas Luftës së Dytë Botërore, vendosja e pushtetit ushtarak dhe policor në Kosovë krijoi një kontekst ku administrimi nuk kishte vetëm funksion qeverisës, por edhe funksion kontrolli. Autori sugjeron se ky aparat forcash nuk ishte thjesht masë “e rendit” në kuptimin formal, por një mekanizëm që garantonte zbatimin e një orientimi politik të caktuar, sigurimin e dominimit institucional dhe shtrëngimin e hapësirës së veprimit shoqëror, politik e ekonomik të shqiptarëve. Kështu, “strategjia” ekonomike, në leximin e broshurës, fillon para se të artikulohet në plane pesëvjeçare apo në dokumente zhvillimore. Ajo nis me krijimin e kushteve politike dhe të sigurisë që e bëjnë të mundur drejtimin e ekonomisë në një kah të dëshiruar nga qendra.

Brenda kësaj kornize, një vend të veçantë zë pretendimi se synimi i pushtetit okupues ishte copëtimi i tokave shqiptare në kuadër të republikave të ish-Jugosllavisë—duke përmendur si hapësira ku u shpërndanë këto territore Maqedoninë, Malin e Zi dhe Serbinë. Në këtë interpretim, riorganizimi territorial nuk shihet si kompromis administrativ, por si strategji politike me pasoja të drejtpërdrejta ekonomike, shpërndarja e popullsisë dhe e burimeve në disa njësi administrative e dobëson mundësinë e një kohezioni institucional dhe e ul kapacitetin për artikulim të interesit kolektiv. Autori e lidh këtë copëtim edhe me faktin se disa pjesë të okupuara nga Serbia mbetën jashtë Kosovës, duke sugjeruar se kufijtë administrativë u konceptuan në mënyrë që të mos përputheshin me shtrirjen e hapësirës etnike dhe historike shqiptare.

Në planin argumentues, copëtimi territorial paraqitet si një mekanizëm “lehtësues” për pushtetin, sa më e fragmentuar të jetë hapësira, aq më e lehtë bëhet mbikëqyrja, kontrolli dhe shtypja, sa më të shpërndara të jenë resurset dhe popullsia, aq më e vështirë bëhet organizimi i qëndrueshëm institucional, kulturor apo ekonomik. Autori e paraqet këtë si një logjikë të pushtetit që synon jo vetëm dominim politik, por edhe shfrytëzim ekonomik, në një realitet të fragmentuar, pasuritë—natyrore, tokësore apo njerëzore—mund të administrohen dhe të përdoren “pa ndonjë problem”, sepse mungon një qendër e fortë lokale që do të mund ta kundërshtonte, ta negocionte ose ta kontrollonte këtë proces.

Në këtë mënyrë, “Strategjia e politikës ekonomike”, siç paraqitet nga autori anonim, nuk përkufizohet vetëm nga masat ekonomike në kuptimin klasik (investime, prodhim, shpërndarje), por nga vetë renditja e pushtetit dhe e territorit. Ajo shfaqet si strategji e ndërtuar mbi tre shtylla: (1) sigurimin e kontrollit përmes aparatit ushtarak e policor; (2) riformësimin territorial përmes fragmentimit administrativ; dhe (3) krijimin e kushteve që, si pasojë, e bëjnë më të lehtë shtypjen politike dhe shfrytëzimin e burimeve. Kjo e kthen kapitullin në një interpretim të ekonomisë politike, ku autorit i intereson të tregojë se prapambetja dhe pabarazia nuk janë produkte të rastësisë, por rezultate të një modeli të qëndrueshëm qeverisjeje që—sipas tij—e ka trajtuar Kosovën dhe shqiptarët si hapësirë për t’u kontrolluar dhe për t’u shfrytëzuar, jo si subjekt i zhvillimit të barabartë.

Pas konsolidimit të pushtetit jugosllav dhe, siç e formulon teksti, pas “legalizimit” të robërimit të këtyre trojeve, autori e paraqet fazën pasuese si një proces të shpejtë institucionalizimi të kontrollit, i shoqëruar me një mobilizim të gjerë masash shtetërore. Në këtë interpretim, ndërhyrjet nuk kufizohen në një fushë të vetme, por shtrihen paralelisht në disa nivele: ushtarak, policor, legjislativ, politik, ekonomik dhe në masa të tjera administrative që synonin të krijonin një regjim të plotë të mbikëqyrjes dhe të menaxhimit. Qëllimi i këtij konfigurimi shumëdimensionale, sipas materialit, ishte i qartë: të garantohej një eksploatim i përshpejtuar dhe maksimal i Kosovës—jo si program zhvillimor, por si proces shfrytëzimi i orientuar drejt interesave të qendrës.

Në vijim, teksti përdor një figurë domethënëse për të shpjeguar natyrën e këtij raporti: Kosova përshkruhet si e shndërruar në një “çiflig të Serbisë”[1]. Kjo metaforë, e marrë nga leksiku historik i pronësisë feudale, synon të theksojë jo vetëm varësinë politike, por edhe karakterin pronësor të marrëdhënies—sikur resurset dhe pasuritë e Kosovës të trajtoheshin si pronë e lirë e administruesit, të disponueshme “si të donin e sa të donin”, pa kufizime normative, institucionale apo morale. Në këtë prizëm, ekonomia e Kosovës nuk paraqitet si ekonomi me subjektivitet dhe me të drejtë vendimmarrjeje, por si hapësirë e nënshtruar, ku vendimet merren jashtë saj dhe në funksion të përfitimit të jashtëm.

Kjo logjikë e shfrytëzimit, sipas autorit, e çon në përfundimin se Kosova u trajtua si “koloni” nën qeverisje të drejtpërdrejtë serbe. Në nivel analitik, ky pohim synon të artikulojë një marrëdhënie strukturore qendër–periferi, ku periferia (Kosova) përfshihet në sistem jo përmes integrimit të barabartë, por përmes një modeli të ekstraksionit: nxjerrje burimesh, kanalizim përfitimesh dhe kufizim i autonomisë së brendshme. Kësisoj, kolonialiteti që përmendet në tekst nuk trajtohet vetëm si term politik, por edhe si kategori ekonomike: mënyrë organizimi ku pasuritë natyrore administrohen në funksion të interesave të një qendre dominuese.

Në këtë kontekst të përgjithshëm, autori arrin në një vlerësim përmbledhës: duke u mbështetur në rrethanat e përshkruara më lart—pra në kombinimin e masave shtetërore dhe në raportin e vendosur të varësisë—mund të thuhet se Qeveria e Beogradit dhe strukturat qeverisëse jugosllave kanë përcaktuar strategji të mirëfillta për “shfrytëzimin barbar kolonialist” të pasurive natyrore të Kosovës. Ky formulim përforcon idenë se nuk bëhet fjalë për pasoja të paqëllimshme ose për efekte anësore të planifikimit ekonomik, por për një orientim strategjik të vetëdijshëm, ku shfrytëzimi i resurseve vendore përfshihet në agjendën politike dhe ekonomike të qendrës si prioritet.

Duke u mbështetur në logjikën argumentuese të shpalosur më sipër, autori e orienton lexuesin drejt një përfundimi sintetik: diskriminimi ekonomik i ushtruar në Kosovë nuk mund të kuptohet si dukuri e veçuar, as si problem i kufizuar në politikat e investimeve, të planifikimit apo të shpërndarjes së të ardhurave. Përkundrazi, sipas tij, ai përbën vetëm një shfaqje—ndoshta më e matshme dhe më e dukshme—e një rendi më të gjerë pabarazish, i cili ishte i rrënjosur në struktura të tjera të padrejtësisë. Në këtë optikë, ekonomia del si “pasqyra” ku reflektohen marrëdhëniet shoqërore të pushtetit: aty ku ekziston pabarazi sociale, politike, shoqërore dhe kombëtare[2], ajo priret të materializohet edhe si pabarazi ekonomike.

Ky përfundim e zhvendos analizën nga niveli i shpjegimeve të ngushta ekonometrike në një lexim më të gjerë të ekonomisë politike dhe të rendit shoqëror. Diskriminimi ekonomik, pra, nuk trajtohet si gabim administrativ apo si devijim i përkohshëm i sistemit, por si pasojë e natyrshme e një konfigurimi të tërë marrëdhëniesh të pabarabarta. Me fjalë të tjera, autori sugjeron se politika ekonomike ndaj Kosovës nuk është shkëputur nga politika e përgjithshme ndaj shqiptarëve, dhe se mekanizmat e zhvillimit (apo të moszhvillimit) kanë qenë të ndërvarur me mekanizmat e përjashtimit, të margjinalizimit dhe të trajtimit të pabarabartë në fusha të tjera.

Në këtë mënyrë, përfundimi i autorit ka një funksion shpjegues dhe njëkohësisht interpretues, ai i jep diskriminimit ekonomik statusin e simptomës së një problemi më të thellë të sistemit. Prandaj, për të, rrënjët e kësaj dukurie nuk duhen kërkuar vetëm në një vendim të caktuar planifikimi apo në një projekt të munguar investimesh, por në një strukturë të vazhdueshme padrejtësish dhe pabarazish që e kanë shoqëruar Kosovën në dimensione të shumta të jetës kolektive.

Më tej, autori e zgjeron arsyetimin duke e vendosur sjelljen e pushtetit dominues brenda një modeli që, sipas tij, përsëritet në historinë e çdo regjimi okupues, pasi prodhon padrejtësi, dhunë strukturore dhe nënshtrim, ai nuk mjaftohet vetëm me kontrollin material, por synon të fitojë edhe kontrollin simbolik—pra, të rishkruajë kuptimin e veprimeve të veta. Në këtë logjikë, okupuesi përpiqet ta përpunojë imazhin e tij publik dhe ta paraqesë veten me një gjuhë më “fine”, më të sofistikuar, si të ishte jo burim i shtypjes, por “shpëtimtar” e “çlirimtar”.[3] Kjo është një strategji e legjitimimit, kur realiteti i praktikave është i dhunshëm dhe diskriminues, diskursi përpiqet ta kompensojë atë duke prodhuar një narrativë të rreme moralizuese, që synon të neutralizojë rezistencën dhe ta relativizojë përvojën e viktimës.

Në të njëjtën vijë, autori argumenton se ky projekt legjitimues nuk ndërtohet rastësisht, por përmes përdorimit të qëllimshëm të fjalorit ideologjik dhe të frazeologjisë politike të kohës. Ai thekson se klika “serbomadhe”, sipas tij, nuk kursen terminologji dhe parulla të njohura—si “marksizëm”, “socializëm”, “komunizëm”, “vëllazërim e bashkim”, “barazi”, “drejtësi”, “ndihmë”, “zhvillim i shpejt”, e të tjera—për ta veshur politikën e saj me petkun e progresit dhe të universalizmit[4]. Në këtë mënyrë, fjalët shërbejnë si mekanizëm mbulues: ato krijojnë përshtypjen e një rendi emancipues, ndërkohë që, sipas autorit, në praktikë ky rend funksionon përmes përjashtimit dhe nënshtrimit. Kështu, diskursi ideologjik shndërrohet në instrument pushteti, nuk përdoret për ta realizuar barazinë, por për ta simuluar atë, jo për ta sjellë drejtësinë, por për ta zëvendësuar drejtësinë me retorikë.

Autori e bën edhe më të prerë vlerësimin e tij, duke i cilësuar këto parulla si thellësisht antishqiptare dhe si shprehje e një “paturpësie” politike—një gjuhë që synon të imponojë një interpretim të vetëm të realitetit dhe të zhveshë nga legjitimiteti çdo kundërshtim. Në këtë pikë, broshura e shndërron analizën në akt demaskimi: ajo pretendon se përtej fjalëve të mëdha fshihet një praktikë konkrete dominimi, dhe se dallimi midis diskursit dhe realitetit është prova kryesore e hipokrizisë politike.

Në fund të punimit, autori kalon nga analiza në apel, duke e ndërtuar mbylljen si thirrje mobilizuese. Ai i drejtohet popullit shqiptar me kërkesën që “maskën e turpit” të Serbisë dhe Jugosllavisë ta “çjerrë”—një metaforë që nënkupton domosdoshmërinë e zbulimit publik të asaj që, sipas tij, fshihet pas fasadës ideologjike. Në këtë përfundim, demaskimi paraqitet jo thjesht si akt kritik intelektual, por si detyrë morale e çdo shqiptari “patriot” dhe “të ndërgjegjshëm”: ta zbulojë deri në fund politikën antishqiptare dhe antikomuniste të qeverisë “serbomadhe”, në të gjitha pikat e saj.[5] Kjo thirrje përmbyllet me një pohim që synon të krijojë siguri dhe legjitimitet moral për veprim: bindjen se ky demaskim është i mundur, sepse “realiteti dhe drejtësia” janë në anën e shqiptarëve.[6]

Në tërësi, ky fragment mbyllës e shfaq qartë funksionin e dyfishtë të tekstit: nga njëra anë, ai pretendon të analizojë mekanizmat e pushtetit dhe të diskursit; nga ana tjetër, synon të prodhojë një qëndrim—të kthehet në mjet vetëdijësimi dhe mobilizimi. Në këtë kuptim, broshura e sheh gjuhën jo vetëm si mënyrë për ta përshkruar realitetin, por si fushë betejë ku përplasen dy versione të së vërtetës: ai i pushtetit dhe ai i përvojës së nënshtruar.

Vijon