Sabile Basha: Kur gënjeshtra bëhet dokument

KUR GËNJESHTRA BËHET DOKUMENT

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Ditë më parë shkrova për historinë dhe për atë ligj të saj të pashkruar, por të pamëshirshëm- se ajo nuk na fal, as kur gabimet tona duken të vogla, as kur përpiqemi t’i fshehim pas arsyetimesh të vona. Sepse historia ka një kujtesë të gjatë dhe një gjykim të heshtur, por të prerë. Ajo nuk mat vetëm madhësinë e gabimit, por edhe mungesën e ndershmërisë me të cilën ne përballemi me të. Dhe pikërisht nga ky shqetësim më lindi nevoja të ndalem tani në një plagë tjetër, po aq të rrezikshme- në shpikjet e reja të pseudo-shkencëtarëve dhe të atyre njerëzve që duan të merren me shkencë, por që ose nuk kanë të dhëna, ose, edhe më keq, nuk duan t’i njohin ato.

Kjo dukuri është ndër më shqetësueset e kohës sonë. Sepse nuk kemi të bëjmë vetëm me mungesë dijeje, por me një lloj guximi të rremë që ngrihet mbi boshllëkun. Ka njerëz që duan të flasin në emër të shkencës pa kaluar nëpër mundin e saj, pa e bartur disiplinën e saj, pa e duruar përulësinë që kërkon kërkimi i vërtetë. Ata duan përfundime pa hulumtim, duan famë pa themel, duan të duken si bartës të së vërtetës pa kaluar nëpër rrugën e gjatë dhe të vështirë të verifikimit. Dhe aty nis deformimi- kur shkenca nuk trajtohet më si kërkim i ndershëm i së vërtetës, por si skenë ku secili mund të ngjitet e të shpikë sipas dëshirës së vet.

Pseudo-shkencëtari nuk është gjithmonë ai që nuk di, shpesh është ai që nuk do të dijë. Ai i shmanget faktit, sepse fakti i prish ndërtimin që ka ngritur mbi dëshirën, mbi paragjykimin, mbi ambicien personale ose mbi etjen për të qenë i dukshëm. Të dhënat për të nuk janë udhërrëfyes, por pengesë. Dokumenti, burimi, dëshmia, arkivi, analiza e ftohtë dhe e kujdesshme, të gjitha këto i duken barrë, sepse kërkojnë durim, sinqeritet dhe bindjen për ta ndjekur të vërtetën edhe kur ajo nuk përputhet me atë që dëshiron të thuash. E kur njeriu nuk e do të vërtetën, por vetëm versionin e saj që i shërben, ai nuk bën më shkencë, ai ndërton iluzione me petk akademik.

Sa e rrezikshme është kjo për një shoqëri e sidomos për ne shqiptarët. Sepse gënjeshtra e thënë në tavolinat e zakonshme mbetet thjesht fjalë, por gënjeshtra e veshur me gjuhë “shkencore” fiton peshë, depërton më thellë dhe lë pasoja më të gjata. Kur pseudo-shkenca hyn në fushën e mendimit, ajo mjegullon të vërtetën, ngatërron brezat, deformon kujtesën dhe prish vetë kuptimin e dijes. Njerëzit fillojnë të mos dallojnë më mes faktit dhe hamendjes, mes dëshmisë dhe trillimit, mes kërkimit serioz dhe improvizimit të zhurmshëm. Kështu krijohet një botë ku zëri i atij që flet më fort dëgjohet më shumë se zëri i atij që ka hulumtuar më thellë.

Shkenca, në thelbin e saj, është përulësi përpara së vërtetës. Ajo nuk është vend për mendjemadhësi, as për improvizim, as për shpikje të lira. Ajo kërkon që njeriu të përkulet mbi burimin, të djersijë mbi dokumentin, të dyshojë në përfundimin e vet, të kontrollojë, të rikthehet, të krahasojë, të pranojë se mund të ketë gabuar. Por pseudo-shkencëtari nuk e duron këtë udhë. Ai kërkon shkurtore. Ai do titullin pa peshën, fjalën pa përgjegjësinë, përfundimin pa provën. Dhe kështu, në vend të dijes, na serviren konstrukte të dobëta, në vend të së vërtetës, versione të fabrikuara, në vend të shkencës, një teatër i mjerueshëm i dukjes.

Ka edhe më keq- ata që nuk duan të dinë. Sepse mungesa e të dhënave ndonjëherë mund të jetë varfëri mundësish, por refuzimi për t’i njohur ato është varfëri shpirtërore dhe intelektuale. Kur njeriu ka mundësi të shohë, por mbyll sytë, kur mund të lexojë, por zgjedh të mos lexojë, kur mund të hulumtojë, por zgjedh të trillojë, atëherë kemi hyrë në një zonë të rrezikshme, ku mashtrimi nuk vjen nga padija, por nga vullneti për ta anashkaluar të vërtetën. E ky është dëmi më i madh që mund t’i bëhet shkencës- ta përdorësh emrin e saj për të mbuluar mungesën e ndershmërisë.

Prandaj dua të shkruaj për këto shpikje të reja, jo vetëm si kritikë ndaj individëve të caktuar, por si shqetësim për frymën e një kohe ku gjithnjë e më shumë njerëz duan të duken të ditur, por gjithnjë e më pak janë të gatshëm të paguajnë çmimin e dijes. Dua të shkruaj për ata që hyjnë në fushën e shkencës jo me përkushtimin e kërkuesit, por me nxitimin e improvizuesit. Për ata që e ngatërrojnë mendimin me arbitraritetin, interpretimin me sajesën dhe lirinë akademike me mungesën e përgjegjësisë.

Sepse në fund, shkenca nuk ndërtohet me dëshira, por me fakte. Nuk mbahet gjallë me zhurmë, por me prova. Nuk bëhet e besueshme nga ata që flasin bukur, por nga ata që dëshmojnë saktë. Dhe çdo përpjekje për ta shndërruar atë në vend shpikjesh boshe është një fyerje ndaj vetë dijes, ndaj mundit të atyre që hulumtojnë ndershmërisht dhe ndaj brezave që meritojnë të marrin të vërtetën, jo hijen e saj.

Në këtë kohë kur gjithçka thuhet shpejt dhe shpesh pa peshë, ne kemi më shumë se kurrë nevojë të mbrojmë dinjitetin e shkencës. Të mos lejojmë që ajo të bëhet strehë e ambicieve të pabazuara. Të mos pranojmë që mungesa e të dhënave të zëvendësohet me trillim. Të mos heshtim kur e vërteta akademike zbehet nga dora e atyre që flasin shumë, por dinë pak, ose, më keq akoma, nuk duan të dinë fare. Sepse edhe në fushën e dijes, si në histori, një ditë vjen çasti kur e pavërteta bie dhe mbetet vetëm pesha e asaj që është thënë pa të drejtë.

Shpesh e kam thënë, dhe sa më shumë kalon koha, aq më tepër bindem në këtë të vërtetë të hidhur- efekti domino i dezinformatës është shumë më i madh, shumë më i shpejtë dhe shumë më i rrezikshëm sesa ai i informatës. Sepse dezinformata nuk hyn në mendjen e njerëzve si një fjalë e zakonshme, ajo futet si mjegull, përhapet si hije dhe shumohet si jehonë e errët, duke e zbehur të vërtetën para se ajo të arrijë të marrë frymë lirshëm. Ndërsa informata, ajo e vërteta, ecën më ngadalë, me kujdes, me përgjegjësi, duke kërkuar kohë për t’u verifikuar, për t’u kuptuar dhe për t’u pranuar.

Dhe pikërisht këtu qëndron dallimi i madh mes tyre. Dezinformata nuk lind rastësisht. Ajo rrallëherë është vetëm një gabim i pafajshëm. Më së shumti, ajo ndërtohet me qëllim të caktuar, me një synim të errët, me një prapamendim që nuk kërkon ndriçim, por hutim. Ajo shpiket për të krijuar mjegull aty ku duhet të ketë qartësi, për të ngatërruar mendjet aty ku duhet të flasë arsyeja, për të lëkundur besimin aty ku duhet të qëndrojë e vërteta. Dezinformata nuk kërkon të sqarojë, ajo kërkon të turbullojë. Nuk kërkon të ndriçojë, ajo kërkon të verbojë. Nuk kërkon të ndërtojë mirëkuptim, ajo kërkon të mbjellë dyshim, pasiguri dhe përçarje.

Prandaj fuqia e saj është kaq e madhe. Një e pavërtetë e hedhur me mjeshtëri mund të përhapet më shpejt se dhjetë të vërteta të thëna me ndershmëri. Ajo prek kureshtjen, nxit emocionin, ushqen frikën dhe shpesh i jep vetes petkun e të besueshmes vetëm për të depërtuar më lehtë në ndërgjegjen e njerëzve. Pastaj nis efekti i saj domino- një fjalë e rreme lind një tjetër, një dyshim i sajuar prodhon dhjetë të tjera, dhe shumë shpejt krijohet një rrjet mjegulle ku njerëzit nuk dinë më çfarë të besojnë. Në këtë gjendje, e vërteta nuk përgënjeshtrohet gjithmonë drejtpërdrejt, shpesh ajo thjesht mbulohet, humbet, tretet në zhurmën e sajuar rreth saj.

Informata, përkundrazi, ka një mision shumë më fisnik. Ajo nuk synon të tronditë për hir të tronditjes, as të manipulojë për hir të ndikimit. Qëllimi i saj më i lartë është të informojë, të sqarojë, të ndriçojë dhe të plasojë të vërtetën në një opinion sa më të gjerë. Informata e vërtetë është shërbim ndaj dijes, ndaj qytetarit, ndaj shoqërisë. Ajo nuk ka nevojë për mjegull, sepse vetë natyra e saj është drita. Nuk ka nevojë për mashtrim, sepse forca e saj qëndron në fakt, në dëshmi, në ndershmëri.

Mirëpo, tragjedia e kohës sonë është se dezinformata shpesh është më joshëse se informata. E pavërteta vrapon, ndërsa e vërteta ecën. Gënjeshtra bërtet, ndërsa fakti flet me qetësi. Mashtrimi e kërkon menjëherë vëmendjen, ndërsa e vërteta kërkon durim për t’u dëgjuar. Dhe kështu, në një botë të nxituar, ku shumëkush lexon pa reflektuar dhe përcjell pa verifikuar, dezinformata gjen terren pjellor për t’u shumuar. Ajo bëhet jo vetëm fjalë e rreme, por forcë që deformon perceptimin, që manipulon ndjenjat dhe që lëkund themelet e besimit publik.

Pikërisht për këtë arsye, dallimi mes informatës dhe dezinformatës nuk është thjesht teknik, por thellësisht moral. Njëra lind për të shërbyer, tjetra për të mashtruar. Njëra hap horizontin e të kuptuarit, tjetra e mbulon atë me mjegull. Njëra i jep dinjitet mendjes njerëzore, tjetra e përdor dobësinë e saj për ta çuar në konfuzion. Dhe kur dezinformata fillon të dominojë hapësirën publike, shoqëria rrezikon të humbasë jo vetëm orientimin, por edhe aftësinë për të dalluar dritën nga hija.

Prandaj duhet thënë qartë: dezinformata është më e rrezikshme pikërisht sepse nuk vjen për të dhënë, por për të marrë. Ajo të merr qartësinë, të merr besimin, të merr qetësinë e gjykimit dhe të lë përballë një pasqyre të turbullt, ku asgjë nuk duket siç është. Ndërsa informata, kur është e vërtetë dhe e pastër, e bën të kundërtën: ajo ta kthen shikimin, ta hap udhën e kuptimit dhe e vendos të vërtetën aty ku duhet të jetë — në qendër të mendimit dhe të ndërgjegjes publike.

Në fund, beteja mes informatës dhe dezinformatës është, në thelb, beteja mes dritës dhe mjegullës. Dhe në këtë betejë nuk mjafton vetëm të kemi të drejtë, duhet edhe të kemi guximin, përkushtimin dhe urtësinë për ta mbrojtur të vërtetën, për ta thënë qartë, për ta shpërndarë me përgjegjësi dhe për të mos lejuar që zëri i saj të humbasë në rrëmujën e qëllimshme të mashtrimit. Sepse aty ku dezinformata triumfon, e vërteta nuk vdes menjëherë, por plagoset. Dhe një shoqëri që lejon plagosjen e së vërtetës, herët a vonë, fillon të humbasë edhe vetveten.

Kam lexuar shumë për masakrat, për vrasjet, për likuidimet e pamëshirshme që Serbia i kreu me një ftohtësi tronditëse, pa pikën më të vogël të fajit, pa dridhjen më të vogël të ndërgjegjes, vetëm e vetëm sepse përballë saj qëndronin njerëz që kërkonin atë që u takonte natyrshëm- LIRINË. Dhe sa herë njeriu ndalet mbi këto faqe të errëta të historisë, e ndien se nuk ka të bëjë vetëm me ngjarje të përgjakshme, por me një plagë të madhe njerëzore, me një dhimbje që nuk mbaron së foluri, edhe kur fjalët shterojnë.

Kam lexuar për jetët e këputura në mes, për shtëpitë e zbrazura, për nënat që mbetën me duar në gji e me sytë nga rruga, për fëmijët që u rritën nën hijen e krismave dhe të mungesës, për burrat e gratë që u ndëshkuan jo për një faj që kishin bërë, por për një të drejtë që guxuan ta ëndërronin. Dhe pikërisht këtu qëndron tmerri më i madh- se mbi ta nuk ra dhuna për shkak të ndonjë krimi, por për shkak të kërkesës së tyre për të jetuar të lirë, me emrin, gjuhën, dinjitetin dhe të drejtën e tyre njerëzore të pacenuar.

Sa e rëndë është ta kuptosh se një popull mund të ndëshkohet vetëm pse kërkon dritë. Sa e dhembshme është të lexosh se liria, e cila për popujt e qytetëruar duhej të ishte një e drejtë e shenjtë, për ne u kthye në shkak për ndjekje, për ekzekutim, për masakër. Në ato rrëfime nuk shfaqet vetëm dhuna e armës, por edhe errësira e një politike që nuk duronte as frymën e lirisë, as zërin e saj, as shpresën e saj. Ishte një përpjekje mizore për ta mbytur jo vetëm njeriun, por edhe idealin.

Kur lexon për këto krime, njeriu ndien se historia nuk është vetëm një varg datash e faktesh, por një lumë gjaku dhe dhimbjeje që ende kërkon drejtësi. Sepse në secilën masakër, në secilën vrasje, në secilin likuidim të heshtur a të hapur në Kosovë, fshihet jo vetëm humbja e një jete, por plagosja e një populli të tërë. Çdo emër i rënë është një botë e ndërprerë. Çdo jetë e marrë padrejtësisht është një ëndërr e vrarë, një familje e gjymtuar, një kujtim që mbetet i përjetshëm në ndërgjegjen tonë.

Dhe ajo që e bën edhe më të rëndë këtë histori është mungesa e fajit tek ata që i kryen këto mizori. Sikur vrasja të ishte bërë zakon, sikur dhuna të ishte kthyer në metodë, sikur shfarosja e shpresës së tjetrit të ishte parë si e drejtë. Kjo ftohtësi morale, kjo zbrazëti e ndërgjegjes, është ndoshta po aq tronditëse sa vetë akti i krimit. Sepse kur njeriu arrin të vrasë pa ndjerë asnjë peshë faji, atëherë nuk kemi të bëjmë vetëm me një dhunë politike, por me një rënie të thellë të vetë njerëzores.

E megjithatë, nëpër të gjitha këto rrëfime të rënda, del në pah edhe një e vërtetë tjetër, po aq e fuqishme- se dëshira për liri ishte më e madhe se frika. Përkundër masakrave, përkundër vrasjeve, përkundër përpjekjeve për ta shuar zërin tonë, populli ynë nuk reshti së kërkuari të drejtën për të jetuar i lirë. Dhe kjo e bën dhimbjen edhe më të madhe, por edhe krenarinë më të thellë. Sepse ata që u vranë, ata që u likuiduan, ata që u masakruan, nuk ranë për një mashtrim, por për idealin më të pastër që mund të ketë një popull: LIRINË.

Prandaj, kur lexoj për këto ngjarje, nuk lexoj vetëm histori të së kaluarës. Lexoj plagën tonë, kujtesën tonë, gjakun që ka lagur rrugën drejt asaj që sot e quajmë liri. Lexoj një të vërtetë që nuk duhet zbehur kurrë- se këto mizori u kryen mbi njerëz të pafajshëm, vetëm pse nuk pranuan të jetonin të përkulur. Dhe kjo e vërtetë duhet thënë gjithmonë, me dhimbje, me dinjitet dhe me zë të kthjellët, që bota të kuptojë se liria jonë nuk lindi në qetësi, por mbi një histori sakrifice, gjaku dhe qëndrese që nuk duhet harruar kurrë.

Andaj shtrohet një pyetje e rëndë, e mprehtë dhe thellësisht e dhimbshme, një pyetje që nuk lind vetëm nga mendja, por nga vetë ndërgjegjja e plagosur e historisë sonë: pse nuk quhet masakër edhe mbi ata që, të shtyrë në skaj të mbijetesës, morën armën jo për pushtim, jo për dhunë, jo për shfarosje, por për mbrojtje, për dinjitet dhe për të drejtën elementare për të jetuar të lirë? Pse, kur një popull i shtypur ngrihet për të mbrojtur veten nga okupuesi, sakrifica e tij shpesh zhvishet nga kuptimi i saj i vërtetë dhe paraqitet sikur të ishte diçka më pak e dhimbshme, më pak e rëndë, më pak e denjë për t’u quajtur tragjedi?

Në thelb, kjo pyetje e shkund vetë mënyrën se si historia është rrëfyer, interpretuar dhe, jo rrallë, padrejtësisht peshuar. Sepse dhimbja nuk matet vetëm me faktin nëse viktima kishte armë në dorë apo jo. Plaga nuk bëhet më e vogël vetëm sepse dikush, para se të binte, kishte zgjedhur të mos dorëzohej. Përkundrazi, shpesh tragjedia bëhet edhe më e madhe pikërisht sepse kemi të bëjmë me njerëz që nuk luftuan për të marrë atë që u përkiste të tjerëve, por për të mbrojtur atë që ishte e tyre- jetën, pragun, gjuhën, lirinë, nderin. Dhe kur edhe këta goditen, vriten, likuidohen, digjen, zhduken, a nuk mbetet sërish masakër, vetëm se me një emër që dikush heziton t’ia japë?

Ka një padrejtësi të heshtur në këtë dallim. Sikur vuajtja e atij që reziston me armë të jetë më pak e dhembshme se e atij që bie i paarmatosur. Sikur gjaku i atij që mbrojti familjen, fshatin, tokën dhe popullin e vet të peshonte më pak në peshoren morale të historisë. Por jo. Gjaku nuk e humb shenjtërinë e tij pse u derdh nga një dorë që mbante armë për mbrojtje. Përkundrazi, ai merr mbi vete edhe një barrë tjetër, dëshminë se ai njeri u detyrua të zgjidhte qëndresën, sepse heshtja dhe dorëzimi do të kishin qenë vdekje edhe më e madhe, jo vetëm për trupin, por për vetë dinjitetin njerëzor.

Dhe një pyetje tjetër ngrihet po aq fort, pse duhet të minimizohen, pse duhet të zbehen, pse duhet të zvogëlohen meritat e atyre që nuk patën armë, por që megjithatë rezistuan? Kush e ka të drejtën morale ta zvogëlojë qëndresën e atyre që luftuan me shpirt, me fjalë, me qëndrim, me sakrificë civile, me burg, me persekutim, me dhimbje të heshtur? A nuk ishte edhe ajo një formë lufte? A nuk ishte edhe ajo një ballafaqim me armikun? A nuk ishte edhe ajo një mënyrë për të thënë “jo” përballë shtypjes?

Rezistenca nuk ka vetëm një fytyrë. Ajo nuk flet vetëm me krismën e pushkës. Ndonjëherë ajo flet me heshtjen stoike të nënës që e mban familjen gjallë në kohë terrori. Ndonjëherë ajo flet me të burgosurin politik që pranon hekurat, por jo nënshtrimin. Ndonjëherë ajo flet me intelektualin që shkruan të vërtetën në një kohë kur e vërteta ndëshkohet. Ndonjëherë ajo flet me të riun që del në demonstratë pa armë, me rrezikun e jetës mbi supe. Dhe a nuk janë të gjitha këto forma të së njëjtës rezistencë, të së njëjtës përpjekje për të mos e lënë armikun të pushtojë jo vetëm tokën, por edhe shpirtin e popullit?

Prandaj është padrejtësi e dyfishtë kur, nga njëra anë, nuk pranohet plotësisht tragjedia e atyre që luftuan me armë për mbrojtje, dhe nga ana tjetër zvogëlohet qëndresa e atyre që nuk patën armë, por i dolën përballë së keqes me format e tyre të qëndresës. Kjo do të thotë të mos kuptohet thelbi i vërtetë i lirisë. Sepse liria nuk është fryt i një rruge të vetme. Ajo është ndërtuar nga shumë duar, nga shumë sakrifica, nga shumë zëra, nga shumë plagë. Disa ranë me pushkë në dorë, disa me duar të zbrazëta, disa në burgje, disa në internime, disa në heshtje, disa në flakë. Por të gjithë, secili në mënyrën e vet, ishin pjesë e së njëjtës përpjekje të madhe për të mos u zhdukur si popull.

Kjo është arsyeja pse historia duhet të jetë e drejtë. Ajo nuk duhet të ndajë padrejtësisht dhimbjen, as të masë sakrificën sipas formës së rezistencës. Sepse armiku ishte i njëjtë, shtypja ishte e njëjtë, rreziku ishte i njëjtë, dhe synimi i qëndresës ishte i njëjtë- mbrojtja e jetës dhe e të drejtave tona. Ai që luftoi me armë kundër okupuesit nuk duhet zhveshur nga e drejta për t’u njohur si viktimë e masakrës kur bie mizorisht. Dhe ai që nuk pati armë nuk duhet lënë në hije, sikur sakrifica e tij të kishte qenë më e vogël. Të dy janë bij të së njëjtës histori, bartës të së njëjtës barrë dhe pjesë të së njëjtës lavdi të dhembshme.

Në fund, nuk duhet të pyesim kush kishte armë dhe kush jo, për të peshuar meritën apo tragjedinë. Pyetja e vërtetë është- kush i doli përballë padrejtësisë, kush nuk e pranoi robërinë, kush sakrifikoi nga vetja për të mos e lënë të vërtetën dhe lirinë të shuheshin? Dhe aty përgjigjja bëhet e qartë- të gjithë ata, me armë apo pa armë, me zë apo në heshtje, me gjak apo me burg, i përkasin të njëjtës histori rezistence. T’i ndajmë, t’i krahasojmë padrejtësisht, apo t’ua zvogëlojmë njërës palë meritën, do të ishte një padrejtësi e re mbi sakrificën e tyre.

Prandaj duhet thënë me zë të kthjellët- rezistenca nuk minimizohet, sakrifica nuk matet me mjete, dhe tragjedia nuk bëhet më e vogël vetëm pse viktima vendosi të mbrohej. Të gjithë ata që qëndruan përballë armikut, secili sipas forcës, mundësisë dhe rrethanës së vet, meritojnë të nderohen me të njëjtin respekt të thellë. Sepse liria që kemi sot nuk është vepër e njërit kundër tjetrit, por fryt i të gjithëve bashkë.

Kjo “shpikje” e re, e hedhur në qarkullim si një e vërtetë e sajuar, nuk është thjesht një gabim në të menduar, as një lajthitje e pafajshme në gjuhën e interpretimit. Ajo është shumë më tepër se kaq- është një cenim i rëndë i kujtesës sonë kolektive, një përpjekje për të zbehur peshën e tragjedisë dhe për ta rrudhur madhështinë e sakrificës sonë kombëtare. Sepse kur shpiken mënyra të reja për të emërtuar, për të ndarë apo për të relativizuar atë që ka ndodhur, në të vërtetë nuk preket vetëm fjala, por vetë e vërteta.

Kjo shpikje e re nuk minimizon vetëm masakrat, nuk ua zbeh vetëm tmerrin atyre ngjarjeve të zeza ku u derdh gjak i pafajshëm dhe u këputën jetë njerëzish në mënyrën më mizore. Ajo shkon edhe më tej- ajo përpiqet të zvogëlojë përmasën e asaj që ishte një qëndresë e gjerë, një përballje e madhe dhe e dhimbshme e bijve dhe bijave të këtij populli shqiptar me okupatorin serb. Sikur të kërkohet që nga historia të hiqet pesha e atyre trupave që ranë në vijë të zjarrit, e atyre zemrave që nuk u ligështuan, e atyre duarve që mbajtën barrën më të rëndë të kohës. Sikur të bëhet përpjekje që sakrifica e tyre të mos shihet më si një lumë i madh gjaku për liri, por si një numër më i vogël, më i zbehtë, më i përballueshëm për ndërgjegjen e atyre që duan ta tjetërsojnë historinë.

Sa e rëndë është kjo padrejtësi. Sepse kur minimizohet masakra, nuk zvogëlohet vetëm një ngjarje, zvogëlohet dhimbja e nënave, heshtja e varreve, loti i familjeve dhe vetë përmasa e krimit. Dhe kur zvogëlohet numri i atyre që qëndruan ballë për ballë me armikun, nuk preket vetëm statistika, preket kujtesa e një populli, nderi i një rezistence dhe madhështia e një përpjekjeje që nuk u bë me fjalë të lehta, por me gjak, me plagë dhe me flijim.

Ata që qëndruan përballë armikut nuk ishin hije pa emër. Ata ishin burra e gra, djem e vajza, zemra të gjalla që e deshën lirinë më shumë se jetën. Ata nuk hynë në përballje për lavdi të zbrazët, por sepse e ndienin se pas tyre qëndronte fati i një populli të tërë. Në çdo hap të tyre kishte rrezik, në çdo ditë të tyre kishte mundësi vdekjeje, por megjithatë ata nuk u tërhoqën. Dhe tani, kur koha ka kaluar e plaga ende flet, të dalë dikush e me një “shpikje” të re të përpiqet ta zvogëlojë përmasën e kësaj sakrifice, është një lëndim i dytë mbi plagën e parë.

Kjo lloj qasjeje është e rrezikshme, sepse nuk ndalet vetëm te fjalët. Ajo prodhon mjegull në ndërgjegje. I bën brezat e rinj të mos e shohin më qartë peshën e asaj që ka ndodhur. I shtyn ata të mendojnë se ndoshta sakrifica nuk ka qenë aq e madhe, se ndoshta përballja nuk ka qenë aq e gjerë, se ndoshta gjaku nuk është derdhur me atë përmasë që kujtesa jonë e ka ruajtur. Kështu, dalëngadalë, e vërteta fillon të gërryhet jo nga harresa e natyrshme e kohës, por nga dora e qëllimshme e atyre që duan ta riformësojnë historinë sipas nevojave të tyre.

Por historia e Kosovës nuk është aq e lehtë sa të shkurtohet me shpikje të reja. Ajo është shkruar me jetët e atyre që ranë, me plagët e atyre që mbijetuan, me djegiet, me ndjekjet, me masakrat dhe me qëndresën e madhe të një populli që nuk pranoi të zhdukej. Liria e Kosovës nuk është fryt i një rrëfimi të vogël, por i një sakrifice të madhe kolektive. Dhe në atë sakrificë hyjnë të gjithë- ata që u masakruan, ata që luftuan, ata që u burgosën, ata që u përndoqën, ata që mbetën pa shtëpi, pa familjarë, pa paqe. Të zvogëlosh njërën pjesë, do të thotë të lëndosh të tërën.

Prandaj kjo “shpikje” e re nuk duhet parë si një mendim i zakonshëm, por si një goditje ndaj së vërtetës. Ajo minimizon masakrat, sepse ua ul përmasën e tmerrit. Ajo zvogëlon rezistencën, sepse ua ul peshën e gjakut atyre që qëndruan në vijën e parë. Ajo e zbeh lirinë, sepse e shkëput nga çmimi i madh që është paguar për të. Dhe pikërisht për këtë, ndaj saj nuk duhet të ketë heshtje, por kundërshtim të kthjellët, të argumentuar dhe të palëkundur.

Sepse nuk kemi të drejtë t’i lëmë të zvogëlohen ata që u ngritën ballë për ballë me armikun. Nuk kemi të drejtë t’i lëmë të zbehen masakrat, sikur të ishin vetëm episode kalimtare në një histori të largët. Jo. Ne duhet ta themi qartë se çdo përpjekje për ta rrudhur të vërtetën është një padrejtësi e re ndaj gjakut të derdhur për lirinë e Kosovës. Dhe gjaku i derdhur për liri nuk pranon as zvogëlim, as relativizim, as shpikje të reja, ai kërkon vetëm një gjë- të vërtetën, të plotë, të drejtë dhe të patjetërsuar.

O të mjerë në shpirt e në ndërgjegje, o njerëz që e keni shitur kujtesën për pak zhurmë, për pak dukje, për pak fjalë të hedhura pa peshë — a e kuptoni vallë se mbi kë po shkruani dhe kë po gjykoni me aq lehtësi? Ata që ranë në fushën e nderit nuk u ngritën për veten e tyre, nuk e vunë jetën në prag të vdekjes për një interes të ngushtë, as për një lavdi të përkohshme që shuhet me kalimin e viteve. Ata dolën përtej vetes. Luftuan dhe u flijuan për një ideal që i tejkalonte emrat e tyre, jetët e tyre, madje edhe kohën e tyre. Ata ranë dëshmorë për lirinë e Kosovës, për një populli të tërë, për dinjitetin e nëpërkëmbur të një kombi, për të drejtën që edhe ti sot të kesh zë, të shkruash, të mendosh e të jetosh në liri.

Sa e dhimbshme dhe sa e rëndë është, pra, të shohësh se pikërisht sot, nga rehatia e kohës, nga largësia e sigurt e viteve, del dikush e shkarravit mbi ta sikur të ishin kriminelë. Çfarë verbërie morale duhet ta pushtojë njeriun që ta humbasë dallimin midis atij që ra për liri dhe atij që e shtypi lirinë? Çfarë rrëshqitjeje e rëndë e ndërgjegjes duhet të ndodhë që dora të mos dridhet kur fyen kujtimin e atyre që dhanë jetën, jo për ta ngritur veten mbi të tjerët, por për t’i nxjerrë të tjerët nga robëria? Nëse sot ti ke mundësinë të flasësh, ta shkruash mendimin tënd, madje edhe ta shpërdorosh lirinë e fjalës kundër të shenjtës, këtë e ke pikërisht sepse dikush dje e pagoi me gjak atë të drejtë që ti sot e merr si të mirëqenë.

Ata që ranë nuk ishin njerëz të etur për krim, por bij e bija të këtij populli që e kuptuan se kishte ardhur çasti kur jeta pa liri nuk mund të quhej më jetë. Ata nuk zgjodhën rrugën e flijimit sepse e donin vdekjen, por sepse e donin jetën me dinjitet. Nuk morën barrën e luftës për ta errësuar faqen e kombit, por për ta ndriçuar atë me sakrificë. Dhe sot, kur dikush mundohet t’i përlyejë me fjalë të ulëta, nuk fyen vetëm ata, fyen vetë thelbin e asaj që ky popull ka vuajtur, ka mbrojtur dhe ka fituar me aq mund.

Qudi, vërtet, sa befasuese dhe sa absurde tingëllon kur dikush përpiqet të na bindë me “zbulime” të tilla se në burgun e Dubravës të burgosurit shqiptarë paskan qenë “të burgosur të armatosur”. Vetë kjo shprehje rrëzohet nga pesha e logjikës. Si mund të quhet i burgosur ai që qenka i armatosur brenda burgut? Si mund të thuhet me seriozitet se njeriu hyri në burg me armën në dorë, kur vetë burgu është simboli i zhveshjes nga liria, nga mbrojtja, nga çdo mundësi rezistence? Po të kishin armë në duar, a do të ishin futur në burg? Po të kishin pasur mundësi reale mbrojtjeje, a do të ishin dorëzuar në duart e një sistemi që i kishte burgosur, i kishte izoluar dhe i mbante nën drynin e dhunës?

Këtu absurdi nuk është vetëm në fjalë, por në vetë qëllimin e tyre. Sepse këso sajesash nuk lindin nga kërkimi i së vërtetës, por nga dëshira për ta turbulluar atë. Ato shpiken për të krijuar mjegull mbi krimin, për të lëkundur ndarjen e qartë mes viktimës dhe xhelatit, mes të burgosurit dhe shtypësit, mes atij që u masakrua dhe atij që kreu masakrën. Dhe sa herë që hidhen në qarkullim këto absurditete, synimi nuk është të sqarohet historia, por të cenohet kujtesa, të dobësohet dhimbja e viktimës dhe të relativizohet mizoria e krimit.

Burgjet nuk kanë qenë kurrë vende ku të burgosurit hynin si njerëz të lirë me armë në duar, ato kanë qenë vende ku njeriut i merrej çdo mjet mbrojtjeje, ku i hiqej jo vetëm arma, por edhe e drejta, edhe zëri, edhe siguria. Prandaj kjo tezë tingëllon jo vetëm e çuditshme, por fyese për arsyen njerëzore. Është një përpjekje e dëshpëruar për ta përmbysur të vërtetën, për ta bërë të dyshimtë atë që është e qartë, për ta njollosur atë që është e shenjtë në kujtesën tonë.

Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh- kur absurdi vishet me petkun e analizës, kur shpifja kërkon të hyjë nga dera e “shkencës”, kur sajesa tentohet të paraqitet si fakt. Por e vërteta ka një forcë që nuk shuhet lehtë. Ajo mund të mjegullohet për një çast, por nuk mund të përmbyset përgjithmonë. Ata që ranë në fushën e nderit mbeten dëshmorë të lirisë, jo sepse ne ua japim këtë emër nga emocioni, por sepse vetë sakrifica e tyre e dëshmon. Ndërsa të burgosurit e Dubravës mbeten viktima të një dhune çnjerëzore, jo “të armatosur” të trilluar nga mendje që kërkojnë ta përdhosin të vërtetën.

Prandaj duhet folur qartë e pa drojë- kush i quan kriminelë ata që ranë për liri, fyen kujtesën e këtij populli. Kush shpik absurditete për të burgosurit, fyen jo vetëm viktimat, por edhe logjikën më elementare. Dhe kush përpiqet ta kthejë të vërtetën përmbys, duhet ta dijë se historia mund të vonojë, por nuk harron. Në fund, ajo i ndan me qartësi ata që u flijuan për të tjerët nga ata që sot, me fjalë të lehta, përpiqen t’i njollosin.

Po, këtë “të dhënë” Serbia e kishte hedhur në qarkullim që gjatë luftës, menjëherë pas masakrës së Dubravës, si pjesë e asaj makinerie të ftohtë justifikimesh me të cilat përpiqej t’i mbulonte krimet e veta. Ajo u mundua ta paraqiste sulmin si një veprim të gjoja “arsyeshëm”, si një ndërhyrje të pretenduar për të shmangur një “plojë” të mundshme brenda burgut. Sa e rëndë dhe sa e njohur është kjo gjuhë e pushtuesit- fillimisht ushtron dhunën, pastaj e quan nevojë, fillimisht kryen krimin, pastaj e vesh atë me petkun e arsyetimit, fillimisht derdh gjak, pastaj kërkon të bindë botën se gjaku u derdh për të parandaluar një të keqe më të madhe.

Kjo është një nga format më të errëta të manipulimit- jo vetëm të kryesh mizorinë, por pastaj të përpiqesh ta kthesh atë në një akt të justifikueshëm, madje në një lloj domosdoshmërie të fabrikuar. Në këtë mënyrë, xhelati përpiqet të mos mbetet më xhelat, por të paraqitet si roje e rendit, viktima të mos mbetet më viktimë, por të shfaqet si rrezik, dhe masakra të mos quhet më masakër, por një veprim i detyruar nga rrethanat. Kjo është logjika e përmbysur e propagandës- ajo nuk kërkon vetëm të fshehë krimin, por të përdhosë edhe kujtesën e viktimës.

Dubrava mbetet një nga ato plagë ku e vërteta është e qartë dhe tmerri i prekshëm. Aty nuk kemi të bëjmë me një incident të paqartë, as me një përplasje të zakonshme, por me një dhunë të ushtruar mbi njerëz të pambrojtur, mbi të burgosur, mbi jetë të mbyllura brenda mureve që vetvetiu simbolizonin pafuqinë e tyre. Dhe megjithatë, menjëherë pas krimit, Serbia nxitoi të prodhonte fjalën e saj mbrojtëse, të gatuante alibinë e saj, të ndërtonte versionin e saj, sikur me një fjali të mund të pastronte duart nga gjaku.

Sa tragjike është kur këto fjalë, të dala nga goja e propagandës serbe, nuk mbeten vetëm aty ku lindën, por gjejnë jehonë edhe më vonë, në gojën e ndonjë njeriu tjetër, të etur për famë, për vëmendje, për zhurmë, e jo për të vërtetën. Dhe pikërisht këtu dhembja bëhet edhe më e madhe. Sepse kur armiku e shtrembëron historinë, njeriu e pret si pjesë të logjikës së tij pushtuese, por kur të njëjtat teza ringjallen nga dikush që pretendon të flasë në emër të dijes, atëherë kemi të bëjmë me një plagosje të dytë të kujtesës.

Të dalësh sot dhe të “vërtetosh” se në burgun e Dubravës paska pasur shqiptarë të armatosur, nuk është vetëm një pohim i dyshimtë, është një ringjallje e drejtpërdrejtë e fjalorit të Serbisë së luftës. Është sikur të marrësh propagandën e djeshme, ta shkundësh nga pluhuri i kohës dhe ta paraqesësh si zbulim të ri. Është sikur ta marrësh alibinë e krimit dhe ta rikthesh në qarkullim, kësaj radhe jo më si deklaratë zyrtare e pushtuesit, por si pretendim “i ri” i një njeriu që kërkon të bëjë emër mbi mjegullën, mbi provokimin, mbi përdhosjen e një të vërtete të dhimbshme.

Sa e mjerë është kjo etje për tu dukur kur ushqehet me plagët e një populli. Sa e varfër është një e dhënë që kërkon të ndërtohet jo mbi kërkimin e së vërtetës, por mbi ringjalljen e shpifjeve të atyre që kanë kryer krime. Në vend që të përkulet me respekt para viktimës, një mendje e tillë përkulet para narrativës së xhelatit. Në vend që ta pastrojë historinë nga shtrembërimet, ajo u jep atyre jetë të re. Dhe kështu, jo vetëm që lëndohet kujtesa e të rënëve dhe e të mbijetuarve, por edhe vetë ideja e së vërtetës pëson një goditje të rëndë.

E vërteta, megjithatë, mbetet më e rëndë se çdo shpikje. Burgjet nuk janë vende ku të burgosurit mbajnë lirinë në dorë, e aq më pak armën. Vetë ideja e të burgosurit të armatosur brenda një burgu të kontrolluar nga aparati shtetëror i dhunës tingëllon si një absurd i fabrikuar për të justifikuar të pajustifikueshmen. Dhe kur ky absurd përsëritet sot, ai nuk bëhet më i besueshëm, vetëm bëhet më i turpshëm. Sepse tani nuk vjen nga paniku i çastit të luftës, por nga llogaria e ftohtë e atij që zgjedh ta ringjallë për interesin e vet.

Prandaj kjo çështje nuk është vetëm debat mbi një fjali apo mbi një interpretim. Kjo është betejë midis kujtesës dhe deformimit, midis dëshmisë dhe propagandës, midis dinjitetit të viktimës dhe etjes për famë të atyre që duan të tronditin jo me të vërtetën, por me sajesën. Dhe sa herë që një tezë e tillë përsëritet, ne kemi detyrë ta themi qartë- këto janë fjalë që lindën në laboratorin e propagandës serbe, jo në fushën e së vërtetës. Kush i merr sot dhe i paraqet si zbulim, nuk bën gjë tjetër veçse i jep frymë të re një gënjeshtre të vjetër.

Në fund, mbetet një e vërtetë e thjeshtë, por e patundur- masakra e Dubravës nuk ka nevojë për mjegull, sepse vetë pesha e saj flet. Ajo nuk ka nevojë për interpretime të shtrembëruara, sepse dhimbja e saj është dëshmi më vete. Dhe kush, sot, përpiqet të vërtetojë me zell të rremë atë që dikur e thoshte Serbia për të larë duart nga krimi, nuk po ndihmon shkencën, as kujtesën, as drejtësinë. Ai vetëm po i bën jehonë një gënjeshtre që historia e ka njohur prej kohësh.

Qudi e madhe, tronditëse madje, se si një e dhënë mund të bjerë kaq poshtë, deri në atë shkallë sa të mos e kapërdijë as mendja më e luhatur e kësaj bote. Është e pabesueshme se si një sajesë, e ngritur mbi një logjikë të çalë dhe mbi një qëllim të errët, mund të marrë guximin të paraqitet si e vërtetë, kur vetë pesha e arsyes e rrëzon që në hapin e parë. Ka raste kur njeriu mbetet pa fjalë jo nga forca e argumentit, por nga thellësia e absurditetit. Dhe pikërisht këtu ndodhemi- përballë një pretendimi aq të ulët, aq të rëndë dhe aq fyes për të vërtetën, sa të duket sikur vetë mendja njerëzore do të duhej të ngrinte krye kundër tij.

Por tragjedia nuk qëndron vetëm te absurdi i kësaj të dhëne. Tragjedia e vërtetë fillon aty ku kjo e pavërtetë nuk mbetet një fjali e hedhur kot, por merr rrugë, përhapet, përkthehet, botohet dhe shpërndahet përtej kufijve, si të ishte dëshmi, si të ishte zbulim, si të ishte e vërtetë e provuar. Dhe pikërisht këtu lind rreziku i saj më i madh. Sepse një gënjeshtër, kur mbetet e mbyllur në një rreth të ngushtë, mund të shuhet më lehtë, por kur futet në libër, kur vesh petkun e botimit, kur përkthehet në gjuhë të tjera dhe merr dhenë, atëherë ajo fillon të veprojë si helm i ngadaltë në kujtesën kolektive. Ajo depërton atje ku e vërteta duhet të mbretërojë e pastër, dhe lë gjurmë të rrezikshme në ndërgjegjen e atyre që nuk e njohin historinë nga afër.

Ky është shqetësimi më i madh- jo vetëm se është thënë një e pavërtetë, por se asaj po i jepet jetë e gjatë. Libri është përkthyer, fjala është shpërndarë, dhe kështu mjegulla rrezikon të shtrihet larg, shumë larg, deri atje ku njerëzit mund ta marrin si të mirëqenë atë që në thelb është një shtrembërim i rëndë. Sa e dhimbshme është të mendosh se dikush, diku larg, mund ta lexojë këtë dhe të krijojë bindje mbi një tragjedi të madhe jo nga dëshmia e viktimës, por nga sajesa e atyre që e përdhosin të vërtetën.

E megjithatë, ajo që e bën këtë edhe më të rëndë është fakti se e vërteta e asaj masakre nuk ka ardhur vetëm nga dokumentet, por edhe nga vetë njerëzit që shpëtuan prej saj, nga ata që dolën gjallë nga ferri, që e panë me sytë e tyre tmerrin, që e prekën me mishin e tyre mizorinë, dhe që, mbi të gjitha, e hetuan tradhtinë që po u përgatitej. Ata nuk flasin nga hamendja, as nga dëshira për të sajuar. Ata flasin nga plagët, nga kujtesa, nga përvoja që nuk harrohet sa të jetë jeta. Fjala e tyre është më e rëndë se çdo trillim, sepse është larë me dhimbje dhe vulosur me përjetim.

Sa e rëndë është kur vetë bashkëkombësi bëhet pjesë e kësaj humnere morale. Kur tradhtia nuk vjen vetëm nga armiku i njohur, por kur njeriu ndien se dora që ndihmoi mjegullën të përhapej mund të ketë qenë edhe nga brenda, atëherë lëndimi bëhet edhe më i thellë. Sepse armiku ta bën të keqen si armik, por kur e vërteta lëndohet nga ai që duhej ta mbronte, plagës i shtohet një dhembje tjetër, më e ftohtë dhe më therëse- dhembja e zhgënjimit, e tradhtisë, e rrënimit të besimit.

Prandaj kjo nuk është një çështje e vogël dhe as një debat i zakonshëm rreth një libri apo ekspozite. Kjo është një çështje e rëndë e kujtesës, e së vërtetës dhe e përgjegjësisë morale. Sepse kur një e pavërtetë kaq absurde merr rrugë nëpër botë, ajo nuk lëndon vetëm faktin historik, ajo lëndon edhe dinjitetin e atyre që vuajtën, të atyre që shpëtuan, të atyre që u flijuan dhe të atyre që mbetën gjallë për të dëshmuar. Dhe kjo e bën edhe më të domosdoshme që të flitet, të shkruhet dhe të kundërshtohet me zë të plotë.

Në fund, duhet thënë qartë- ka absurditete që vetvetiu bien nën peshën e logjikës, por ka edhe rreziqe që nuk bien vetë, nëse ne heshtim. Pikërisht pse kjo e dhënë është e ulët dhe e pakapërdishme, nuk do të thotë se është e parrezikshme. Përkundrazi, kur një gënjeshtër e tillë hyn në libër, përkthehet dhe përhapet, ajo bëhet më e rrezikshme se vetë marrëzia e saj. E atëherë, përgjegjësia jonë është të mos e lëmë të marrë frymë lirshëm, por ta zhveshim para botës ashtu siç është- një sajesë e rëndë, një përdhosje e kujtesës dhe një fyerje ndaj së vërtetës së atyre që i mbijetuan masakrës dhe e panë me sytë e tyre jo vetëm tmerrin, por edhe tradhtinë që u ishte përgatitur.

Jo, nuk duhet lejuar kurrsesi që të na ndodhin gjëra të tilla, sepse dëmi i tyre nuk mbaron në çastin kur thuhen apo shkruhen. Një e pavërtetë, një shtrembërim, një lëshim i kujtesës, mund të duket i vogël në fillim, por më pas merr rrugë, zë vend, shndërrohet në referencë, dhe dalëngadalë fillon të helmojë të vërtetën nga brenda. Pikërisht për këtë arsye, nuk kemi të drejtë të jemi të pakujdesshëm me historinë tonë, as të heshtim kur ajo preket, cenohet apo përmbyset. Sepse historia nuk fal kur ne vetë bëhemi shkaktarë të mjegullës mbi të vërtetën tonë.

Ka raste kur rreziku nuk vjen vetëm nga ata që gjithmonë kanë dashur të na mohojnë, por nga vetë ne, kur lëshojmë pe, kur nuk reagojmë, kur lejojmë që në emrin tonë të qarkullojnë të dhëna të pasakta, të pavërteta apo të shtrembëruara. Dhe kjo është ndoshta forma më e hidhur e dëmit- kur një popull fillon të lëndojë kujtesën e vet, kur pa dashur apo me qëllim u jep të tjerëve armë për të goditur historinë e tij. Sepse ajo që del nga goja ose pena e një shqiptari, sado e gabuar të jetë, nesër mund të merret nga të tjerët si “dokument”, si “burim”, si “dëshmi”, dhe të përdoret pikërisht kundër të vërtetës sonë.

Ja ku qëndron rreziku më i madh. Të tjerët, ata që gjithmonë kanë qenë të gatshëm të relativizojnë krimin, të zbehin dhimbjen tonë apo të mjegullojnë sakrificën tonë, nuk do të ngurrojnë t’i marrin këto fjalë dhe t’i përdorin si mbështetje për narrativat e tyre. Do të thonë: nuk po e themi ne, e thonë vetë shqiptarët. Dhe kështu, një pasaktësi e hedhur pa përgjegjësi, një shpikje e lëshuar për mosdije apo për zhurmë, një interpretim i shtrembëruar, mund të bëhet nesër gur themeli për mohuesit, për relativizuesit dhe për ata që duan ta rishkruajnë historinë sipas interesit të tyre.

Prandaj kjo nuk është një çështje e thjeshtë mendimi. Kjo është çështje përgjegjësie kombëtare, morale dhe historike. Kur flitet për plagët tona, për masakrat tona, për burgjet tona, për gjakun tonë dhe për sakrificën tonë, fjala nuk është më vetëm pronë e atij që e thotë. Ajo bëhet pjesë e kujtesës publike. Ajo mund të udhëtojë larg, të përkthehet, të botohet, të citohet, të përdoret në forume, në libra, në analiza, në debate të huaja. Dhe nëse ajo fjalë është e gabuar, atëherë gabimi nuk mbetet më personal, ai shndërrohet në barrë kolektive.

Historia është shumë e ndjeshme ndaj shtrembërimeve që vijnë nga brenda. Sepse kur e pavërteta vjen nga armiku, populli di ta njohë, di ta refuzojë, di ta kuptojë që është armike. Por kur ajo vjen nga vetja, nga gjuha e një bashkëkombësi, nga pena e dikujt që pretendohet si “studiues” apo “dëshmitar”, atëherë ajo bëhet më e rrezikshme. Ajo hyn më lehtë në vetëdije, krijon hutim, lëkund besimin dhe u jep forcë të tjerëve që duan ta ndërtojnë të pavërtetën mbi dobësinë tonë.

Për këtë arsye, ne nuk duhet ta lejojmë. Nuk duhet të lejojmë që historia jonë të bëhet vend eksperimentesh për mendje të papërgjegjshme. Nuk duhet të lejojmë që kujtesa jonë të përdhoset nga sajesa që nesër do të përdoren si dokumente kundër nesh. Nuk duhet të lejojmë që dhimbja jonë të kthehet në material për interpretues të paskrupullt. Sepse ne nuk kemi të drejtë vetëm ndaj së kaluarës, por edhe ndaj së ardhmes. Brezat që vijnë duhet ta marrin të vërtetën të pastër, jo të përzier me mjegullën e shpikjeve.

Dhe po, historia vërtet nuk fal. Ajo nuk fal ata që e përdorin, as ata që e lënë të përdoret. Nuk fal as ata që e shtrembërojnë, as ata që heshtin përballë shtrembërimit. Sepse në fund, çdo e pavërtetë e pambrojtur bëhet plagë e re mbi kujtesën e një populli. E nëse ne nuk i dalim zot së vërtetës sonë, atëherë do të vijë një ditë kur të tjerët do ta përdorin kundër nesh pikërisht atë që ka dalë nga duart tona.

Prandaj duhet vigjilencë, guxim dhe përgjegjësi. Duhet të flasim kur e vërteta cenohet. Duhet të shkruajmë kur ajo shtrembërohet. Duhet të kundërshtojmë kur shpikjet marrin rrugë. Dhe duhet ta bëjmë këtë jo nga zemërimi i çastit, por nga ndërgjegjja e thellë se kujtesa është themeli i dinjitetit tonë. Nëse e lëmë atë të lëkundet, atëherë lëkundet edhe vetë e drejta jonë për t’u kuptuar drejt në botë.

Jo, nuk duhet lejuar të na ndodhin gjëra të tilla. Sepse fjala e gabuar sot mund të bëhet dokument i rremë nesër. Dhe dokumenti i rremë, kur përdoret nga të tjerët kundër nesh, nuk lëndon vetëm të vërtetën; ai lëndon vetë nderin e historisë sonë.

30 mars 2026

Prishtinë