Trauma, moraliteti dhe qëndrueshmëria e njeriut te novela “Zhgënjimi” i shkrimtarit Kristaq Turtulli

Reshat Meçka, antagonisti, mishëron korrupsionin, lakminë dhe dekadencën morale. Tradhtia e tij ndaj idealeve dhe shfrytëzimi i të dobëtëve krijon një kontrast të ashpër me përkushtimin e protagonistit ndaj integritetit dhe parimeve etike. Kështu, novela bëhet një meditacion mbi moralin, pushtetin dhe tensionin e përhershëm mes nderit dhe korrupsionit.

Stili i autorit, i pasur me fjali të gjata, rrjedhje të ndërgjegjes dhe metafora të gjalla, kap intensitetin e përvojës së jetuar. Në mes të brutalitetit dhe dëshpërimit, prania e Anjezës dhe e djalit të protagonistit ofron dashuri, mbështetje dhe shpresë, duke kujtuar lexuesin se edhe në rrethana të errëta, lidhjet njerëzore mbajnë qëndrueshmërinë. Në fund, novela është një dëshmi e thellë e përpjekjes për të mbetur njeri, moral dhe i ndershëm në një botë të shënuar nga mizoria dhe tradhtia.

Fatmir Halimi, botues, kritik, analist dhe krijues

KRISTAQ TURTULLI

ZHGËNJIMI

I

Oh i mjeri  unë kush isha...e çfarë jam! Oh, i ziu unë jam ai e mos qofsha, ish partizani adoleshent, pesëmbëdhjetë vjeçar që ma prenë këmbën e gangrenizuar pa narkozë, me sharrën e vjetër italiane që fshatari priste drutë, në shtëpinë e të cilit sajuan shpejt e shpejt një shtrat operacioni. Ç' tu rrëfej, ishte tmerr sidomos kur sharra filloi të priste kockën. Nga dhembja nuk qava por këndova.

Por ju nuk mund ta përjetoni se çfarë ndodh me zhgënjimin shpartallues të një plaku sakat, me kocka e  gjymtyrë të shkulura prej trupit, shumë vite më parë. Të flakura në sepeten e shqyer të harresës..!

Prej dertit të madh vij vërdallë, dua të humbas mendjen, që nga 'Ushtari i panjohur deri te kinoteatri, 'Çajupi.'  Këmbën e drunjtë e tërheq zvarrë, si trung që zhgërryhet në cekëtinë me llum dhe ujë të ndenjur. Më bëhet sikur aty ka piavica, por ëhë, ato nuk  kanë çfarë ti bëjnë cungut, s'kanë çfarë të thithin. Ndaloj, kthej kryet prapa, shoh nga përmendorja e 'Ushtarit të panjohur' ky ushtar i broncet më ngjau i murrëtyer, mbase dhe ai ka të njëjtin shqetësim dhe dert që kam dhe unë. Guna e leshtë i ka shkarë nga supet. Ushtari i broncet bën të lëvizë, të shkulet nga piedestali dhe të gremiset, të më shtyjë në shpinë me tytën e pushkës së gjatë, si të më thotë; 'Hajt lëviz këmbët' Ndërkohë pandeha që tyta e ftohtë më shkaktoi të ngjethura, në peshkun e kurrizit. Bëj të ik, të shpejtoj, prej  asaj tyte të akullt, nuk mundem, aq e kam çapin... Bëj të kthehem, t'i them:

'O ushtar i panjohur, o trim me fletë. Më lër të qetë. Dhe unë mbeta një copë partizan i panjohur, por pa bust, ose më mirë një hiç, me gjymtyrë e kocka më pak. Hej dëgjon, më lëndove shpinën, largoje tytën e pushkës.'

S'mundem, më tundon përplasja me masivin e bronztë. Dikur, im atë më kishte folur për trimin e pushkës dhe të penës Mihal Grameno, zhgënjimin e tij, deri te dehja e trishtuar... dhe hallakatja në rrugët e kalldrëmta. Unë e urrej dehjen nga meraku i gremisjes në rrugica dhe dërrmimit përfundimtar të kockave.

Dielli më ngjan si një unazë e vjetër bakri, harruar rastësisht në qiell dhe mbuluar me një vello të lehtë të përhime, që vjen e hollohet. Mjegulla e hirtë gjarpëruese, ndjehet, ulet, përdridhet, me fasha e plasaritje, si mësallat e irnosura të plakave të vjetra. Pllakaqet e plasaritua të trotuareve janë të qullura dhe sa herë këmba e drunjtë shkel pakujdesish në cep të tyre bëhem qull.

Më besoni, më është mërzitur jeta, Unë mbart brengën e madhe, dua të bredh i vetëm, me hidhësinë e marazit në gjuhë. Të flak tutje fjalët helmëta që më janë mbërthyer mbi trup si grerëza. Të ec, të gjykoj nëse mundem, t'i bie qytetit të ndryshkur kryq dhe tërthor, duke u hallakatur si breshkë e vjetër që i kërcet shpina...

Është e mundshme të jesh i gjymtuar, të jesh sakat, me një këmbë e gjysmë. Të tërheqësh pas gjithë jetën, një protezë të konsumuar druri. Nuk je si gjithë të tjerët, që ecin lirshëm, vrapojnë, kërcejnë, dancojnë, luajnë me dy porta, kacavirren dhe ku di unë se çfarë tjetër. Të gjithë njerëzit i gëzohen trupit të bukur kur shikohen në pasqyrë, të zhveshur gollomesh, qeshin të lumtur, shkrihen prej kënaqësisë. Ndërsa unë i gjori jam me disa eshtra të rëndësishme më pak dhe sa herë shihem në pasqyrë rrëqethem...

Klithma ime tashmë e shuar, sikur ngrihet me zvarritje prej honit të thellë. Protesta ime rakitike kundrejt pamundësisë, shndërrohet në një mundim zhgërryesh, i lemerishëm, si eshtrat e zbardhura të një kafshë prehistorike të lënë në humbëtirë ku gërryejnë vazhdimisht erërat e forta dhe tajfunet.

Duhet të më kuptoni, është mundim i pa përshkruar të tërheqësh zvarrë jo vetëm një këmbë të poshtër druri, dhe njëherësh të mbartësh mbi supe kapotën e rëndë të brengave e halleve torturuese, të ndjehesh i lidhur me zinxhirë çeliku. I burgosur i përjetshëm, me eshtra të cunguara, në kthinën e harruar e të neveritshme të nënvleftësimit. Të mundon shpjegimi ndaj asaj që fshihet dhe vërtetës së plagosur rëndë. Je i hallakatur mes indiferencës, hipokrizisë e çmendurisë së botës dhe mbërthyer nga mendime tmerrësisht sfilitëse. Të duket vetja skllav i padijes, brengës, injorancës, ligësisë dhe padrejtësisë. Cungu dhe proteza e drunjtë janë klithma ngjethëse në humbëtirën shekullore. Truri im është mpakur, mbledhur oshaf, është drobitur nga trusnitë e jetës. Ndërsa zemra e lodhur dridhet si zemberek ore i shkurdisur.

'O Ushtari i panjohur' o trim me fletë, hiqu ore tutje, mos më shty si me hosten me tytën e pushkës. Mjaft, o ushtar që je më shumë se ushtar, mbasi je i panjohur. Me siguri s'të kujtohet, ndoshta nuk e di, hëm nuk ke faj, kur luftoje ti ka qenë në tjetër luftë, luftë e parë Botërore dhe bashkëqytetasit të ngritën përmendore dhe je dy këmbë. Dhe unë partizan kam qenë, domethënë ushtar i panjohur i luftës së dytë Botërore. Pushkën me gjalmë e mbajta poshtë nën kresë, e shkreha me mijëra herë, jam lënduar prej armës, plumbi ma shpoi dhe theu kockën e këmbës dhe u katandisa në gjysmë njeri.

Nuk dua të kthej kryet, nuk dua të shoh ushtarin e panjohur që qëndron hijerëndë, i murrëtyer. Pa kokëçarje herë pas here shtypem prej tij. Por njëherësh më behet sikur dëgjoj psherëtima të thella.

Trupi më çan, më dhemb, kockat më shpojnë dhe më priten si me sharrë druri. Oh nuk dua të kujtoj atë dreq sharrë të vjetër të fshatarit të pagdhendur e surrat patate! Mjeku i paduruar, nuk ia mprehu dhëmbët sharrës të ndryshkur përpara se të më priste këmbën. Mjeku me paturpësi u justifikua: Më fal nuk gjeta limë për të mprehur dhembët e sharrës. Shpirt akulli mjek, më sfiliti kur sharra lëvizte me vështirësi dhe bllokohej herë pas herë në kockat e këmbës sime. Varrit do tja tregoj dhimbjet e tmerrshme që provova. Sot këmba e cungët me siguri ka marrë ndonjë të plasur të re.

-.-

Për t'i u shmangur pushkës së ushtarit dhe psherëtimave si sallatë e vjetër pa vaj e kripë, shtyhem djathtas. I vij rrotull një pirgu të vjetër me borë dhe gjendem sakaq në barin e pistë: 'Penda e sorrës'  të Tonin Pambuku hundë poçes. Dikur lokali ishte i madh, por me privatizimin u nda në copa. Tonit i lanë për pjesë cepin më të largët, ku e zë qoshja e pallatit, nga shkaku i një grindje me drejtorin e ndërmarrjes. Atje ishte kuzhina e pjesa e oxhakut. Sa herë Tonini e lyen aq më shumë nxin, prandaj  ai e quajti: 'Penda e sorrës'.

Tonin e njoha vite më parë, kur bënim shërbimin e detyruar ushtarak. Ai ishte përgjegjës i organizatës së batalionit dhe pëlqente të ecte pas kazanit të kuzhinës. Në kuzhinë bëheshin mbledhjet dhe planet e stërvitjes. Tonini ishte syjeshil, flokë kashtë, hundë poçe, vetullvarur dhe dimër e verë mëngët e këmishës i mban të përveshura, sikur do zihej me grushte. Ai kish vendosur bërrylat mbi banak dhe lokali ishte e shkretë.

-Si je Tonin,- i them.

-Unë jam si muti në shi, ndërsa ti sorollatesh si karroqe,- më tha.

-Më ke vënë re, o hundë poçe,- i them.

-Ç'të bëj, siç e sheh nuk kam klientë, prandaj o vras miza, o kullos sytë,- më tha, pastaj më pyeti: - Xhepa shpuar je? Të përgatis një kafe si zakonisht?

-Kokën e lava në mëngjes,- i përgjigjem. Po t'i kërkosh Tonin Pambuk, hundë poçes kafe borxh, ai nuk të bën kafe, por lëng gështenje, të lash kokën, prandaj unë shtova: -Tonin sa për dijeni unë gjeta në astarin e xhaketës një pesëshe për kafe të fortë.

Dhe i hodha me ceremoni monedhën pesëshe mbi banak. Monedha u rrotullua, tringëlloi bukur, pastaj u preh rehat. Tonini u kollit dhe më hodhi një vështrim të mprehtë.

-Ah kjo e shkretë para që sjell botën vërdallë. Ndërsa borxhi është borxh dhe veresia është veresie,- më tha dhe vuri xhezven të zjehej. Vështroi me bisht të syrit nga unë dhe, duke psherëtirë shtoi:- Përherë kothere do mbetemi o Andri.

I nervozuar dhe i paduruar ia kthej:

-Të jesh fukara s'është turp.

Tonin sajoi një buzëqeshje si gjysmë hëne të konsumuar dhe më tha:

- Është maskarallëk o Andri.

-Më lër rehat hunde poçe i dreqit. Jeta s'është vetëm para,- i them.

-Po çfarë muti është jeta, më thuaj! Pushteti dhe e drejta është nga ai që ka para,- ma priti me inat Tonini dhe i ra banakut me grusht:- Fukarallëku është si kjo ndreq kthinë që sa herë e lyej aq më shumë nxihet.

S'i kthej përgjigje. Ndoshta kafja do më qetësojë. Dëgjoj zhurmën çuçuritkëshe të kafesë dhe pa ditur as vetë nis e trokëllij gishtat mbi banak. Tonini ktheu kryet nga unë më pa me inat.

Tonini të lan e të lyen dhe të lë morrat brenda. Ai e hodhi kafen në një filxhan të pastër, me germa e lule kineze dhe e shtyu me kujdes drejt meje dhe nisi të më ankohej për skamjen e tërësishme dhe mungesën e myshterinjve. Më parë kur ma jepte veresie ai ma hidhte kafen në një filxhan të thjeshtë, pa të tilla salltanete. Mora kafen u ula në tavolinën pranë dritares, i ktheva shpinën Toninit dhe vështrova përjashta, njerëzit nxitonin, më dukeshin sikur kishin hedhur mbi supe pelerinën gri. Ngrita filxhanin dhe rrufita kafenë pa e pasur mendjen aty, aq sa lëngu u nxehtë më përvëloi buzët dhe gjuhën...

II

Krahas sakatimit tim fatkeq dhe të papërballueshëm por ç'do ditë e më tepër ndjehem i turbulluar dhe i shqetësuar, për shkak se gruaja ime Anjëze dhe djali im Xhuli që më grindin gjithnjë. Por sot në mëngjes më vranë thelë në shpirt. Ata më fajësojnë mua për çdo gjë dhe gjithçka ka ndodhur dhe do ndodhë, në qytetin tonë, deri te buka me listë dhe kafja lëng gështenje. Nuk e kuptoj, përse kështu o Zot, sikur unë sakati, jam pika e referimit, fillimit dhe të mbarimit të kësaj bote të mbarsur me halle dhe rrëmete. Më vjen të bërtas, të ulërij në kupë të qiellit:

'Hej, heshtni ta mare dreqi! More të dashurit e mi të shtrenjtë, ju as vetë nuk e kuptoni çfarë kërkoni nga unë, nga një sakat i gjorë. Si nuk u lodhët së më ndëshkuari? Kur nuk mjafton ndëshkimi i jetës. Ta hajë dreqi më lini një copë herë të mbledh kockat si kërmill, të qetësoj trurin e lodhur, të prehem i qetë, pa zhurmë dhe shamatë. Eh, kush jam unë, e çfarë jam dreqi ta marrë?! Hë flisni! Një pensionist sakat që pret të shterohet përfundimisht vaji, të shuhet kandili i jetës sime të gjymtuar dhe të pakuptimtë. Të më dalë emri në listën e fundit të shkoj përmatanë, atje, ku bëhet gjumi i përjetshëm, ku ikën dhe s'kthehesh më. Eh! Ku i dihet, ndoshta çuditërisht pas vdekjes mund të shfaqem në formën e një protezë e mundimshme druri për dikë tjetër, që ndoshta mund të jetë idealist dhe fatkeq si unë.

Anjeza, gruaja ime s'është më e urtë, e duruar si dikur, ajo është bërë tmerrësisht e paduruar, nevrike, grindavece. Ajo nuk ka më dhembshuri për mua. Ajo për çdo sherr dhe shamatë mban anën djalit, Xhuvit i cili gjithnjë më thotë pa më parë në sy:

-Hëm! Ku ishe ti baba kur u shtrua sofra dhe u vu në mes bakllavaja e fitimtarit?

-Ku isha! Në ballin e luftës dhe të punës isha,- hungërit nga inati i brendshëm

-Hej, o baba ishe ballin e luftës dhe të punës, por dite të haje një thërrime bakllava, bile as dhe shurupin e bakllavasë nuk e lëpive sepse e lëpinë të tjerët përpara teje.

-Ik lanet, ti nuk di çfarë flet. Unë e mbrojta bakllavanë, mbasi bakllavaja ishte për popullin. More vesh, mora thuaj?!- e ndërprerja zëngjirur, më përvëlonte fyti nga inati.

- O baba, mos bëj sikur nuk kupton. Bakllavanë e përlanë të tjerët dhe populli i ndershëm si ti baba mbetën me gisht në gojë! O baba i dashur, si nuk e kupton ashtu dje dhe sot luhet i njëjti skenar? Shoku yt i luftës Reshat Meçka me shokë që e drodhën, bëjnë jetë përrallore, të shtypin kokën me para. Ndërsa ne, fukarallëk dje dhe fukarallëk sot.

-Hesht! Mos më çaj kokën ore derr i biri i derrit...

-Mirë e the, 'derr i biri i derrit, kështu jemi barabar.'

-Nuk e thashë mirë, ne nuk jemi derra. Po çfarë të them, o Xhuvi, o biri im. Të lutem griji sytë, më vështro në sy. E di nuk ta thotë zemra, por të llomotit gjuha,- i thashë.

-Eh! Unë po them një të vërtetë të hidhur, o baba,- më ktheu Xhuvi.

-E vërteta, e vërteta, dreqi ta hajë! Më pyete o bir ku isha unë, hë?! Unë o biri im kam punuar si gjithë të tjerët, me përkushtim, thjeshtësi e ndershmëri, -i fola tim biri me gjithë shpirt.

-Po o baba e di; luftove dhe punove me përkushtim, me thjeshtësi e ndershmëri ,si përfundim ku ishe dhe çfarë fitove o baba, çfarë qullose?

-Ç farë fitova, çfarë qullosa!? Atëherë ashtu ishte koha...

-Mirë e ka djali,- më ndërpreu Anjeza me inat:- Qulli na mbeti në duar dhe qulli po na mbyt. Ty tu pre këmba, ti o burrë i dashur vuajte u hoqe zvarrë si qeni. Tani në pleqëri të çajnë kockat. Ndërsa të tjerët që ditën ta dridhnin  dhe nuk i pickoi asnjë grerë, tani bëjnë pallën e ariut. Hanë pinë dhe bredhin me makina/

-Anjeza, gruaj ime e dashur, ti e di mirë më mirë se kushdo, sa i ndershëm dhe i përkushtuar kam qenë ndaj teje, familjes, detyrës dhe idealit,- i fola ultas me zë të lutur. Më dridhej trupi.

-I dashur burri im. Unë sytë i kam në ballë dhe veshët në vend. E shoh dhe dëgjoj çfarë bëhet, dhe më vjen të pëlcas nga marazi,- mu shkreh ajo: - Medaljet që ke marrë në luftë dhe në punë, të këshilloj ti ziesh dhe tu pish lëngun tre herë në ditë.

-Idealizmat e tua o baba edhe qenve po tu a hedhësh nuk  i hanë,- më foli djali me ironi.

-Hëm! Bravo i qoftë dhe i lumtë Reshat Meçkës, ai edhe luftë bëri dhe xhepat mbushi. Atij i them burrë,- më tha gruaja me të keq.

-Oh! Mjaft! Dreqi ta hajë! Mjaft Më lini rehat, iknin më linin të qetë...- u a ktheva me inat:- Pra sipas jush pushti Reshat Meçkë na qenka burrë dhe unë nuk jam burrë, hë?! Turp të keni për këto që më thoni. Ai është zarbë, djall me brirë, i pafytyrë, ai nuk është njeri, por kafshë. Përse më merrni shembull të tillë njerëz, përse më lodhni me gjepura të tilla. Ju nuk e shihni, nuk u plasin sytë, çfarë ndodh në këtë botë të ndyrë! Mua më duhet të tërheq në labirintin e ngushtë dhe me kthesa të viteve të vështira të jetës, këtë protezë të poshtër druri. Si nuk e kuptoni dreqi ta hajë, unë nuk jam si të tjerët! Po, po, unë nuk jam si të  tjerët. Unë nuk kam këmbë por një cung, të tjerët i kanë të dy këmbët e shëndosha, nuk baresin por vrapojnë.

-Pra, meqenëse thua; Nuk jam si të tjerët, i plagosur në luftë, preva këmbën me sharrë druri, pa narkozë, sepse atëherë nuk kish gjendej narkozë të më qetësonit dhimbje në majë të malit dhe shpirti më di si e përballova dhembjet,- më buçasin veshët nga fjalët e gruas Anjëzës dhe djalit Xhuvit: -Kështu i dashur burri im, këmba e prerë, gjaku i derdhur në luftë, me meritë duhet të meritoje një copës të tortës apo të bakllavasë dhe jo të mbeteshim të varfër deri në skamje.

-O grua, çfarë thua, unë të rrëmbeja copën e bakllavasë?! Punova me djersën e ballit dhe jetova,– klitha me trishtim. Gruaja dhe djali më qëndronin mbi krye, sikur më merrnin frymën dhe penguar rezen e dritës. Lëviza krahun e majtë ti shmangia dhe duke rënkuar u thashë:- Jo, kurrë, po shokët e mi që u vranë? Ata trima që ranë në luftë, dhanë jetën për ideal. Ata të gjorë s'kanë gojë të flasin, të kërkojnë, kalben nën dhe. Vallë ata martirë nuk kanë të drejtë më shumë se të gjithë ne! Ju lutem ikni, më lini te qetë, më lini vetëm, me heshtjen, vuajtjen dhe mundimin tim. Pse faj kam unë që s'jam si të tjerët.

-Burrë, nuk e kupton që jemi bërë për të qarë hallin,- klithi gruaja ime Anjëza.

Nuk i ktheva përgjigje. I ndërkryer zbrita shkallët e ngurta duke hedhur këmbët kuturu. Gruaja më thirri nga pas të ecja me kujdes, mos gremisesha në shkallë. Ma tha sa për sy faqe, mos gremisem. Ku ta gjej të gremisem, por jo të thyej ndonjë eshtër dhe kockë tjetër, por të më bjerë në kokë dhe në gropë... Në fakt nënteksti i fjalëve të saj është, nuk kemi të holla të varrosim.

-.-

Tonin Pambuku do muhabet, prandaj më hedh ndonjë fjalë si nëpër të. Por unë nuk kam asnjë dëshirë të bisedoj me të dhe të tjerët. Çfarë mund të them, ai ka kripën e thatë. Një copë pronë e ka. Sa herë fshin dyqanin  do gjejë një monedhë. Po unë, mbart mbi supe ankimin skandaloz të familjes. Në lokal hynë ky klientë dhe unë shpëtova prej tij. Por dhe në lokal nuk më rihej, më hante trupi. Përshëndeta me dorë Toninin, ai i përpirë në punë, s'ma kishte ngenë. Dola

Kohë e vrenjtur, mbështjellë me mjegull të lehtë, përhimë dhe,  qëmton dëborë. Atje ku kanë mbetur gjurmët e pa shkrira nga qëmtim i dëborës, ka një ngjyrosje mellani, blu të errët, kalimtarët nuk guxojnë ta shkelin e anashkalojnë, duke pritur të shkrijë lagështira lodhëse e ditës. Një hop kujtova se dëbora qe përlyer prej kallamarit me bojë shkrimi të përmbysur aksidentalisht i një fëmije shkolle.

Këmba e drunjtë është vjetërsuar, plasaritur dhe nga dita në ditë bëhet gjithnjë e më e pavolitshme, por është pjesa e pandarë e trupit tim. Dëgjova që diku jashtë shtetit përgatiten këmbë plastike të lehta dhe shumë të manovrueshme, por duhet një torbë pazari me të holla, ndërsa pensioni im simbolik është vetëm një fjalë goje.

Duart e rreshkura i kam rrasur thellë në xhepat e pardesysë së vjetër, të zbardhur si  të ruaj baraspeshimin, por s' mund të kthehen përsëri te 'Ushtari i panjohur' më lidhen këmbët gjer aty.

Ec kokulur me merakun e rrëzimit të papritur dhe krisjes së tmerrshme brenda vetes. Tërheq këmbën zvarrë, në trotuarin me pllaka të thyera, pranë xhamave të mëdha të hotel turizmit, të shkoj dyqanin e Jerinës, të marr bukën me listë. Shitësja Jerinë, është trupshkurtër, fytyrëmbël, sy të kaltërremë, jep bukë me listë, pa ndalur vështrimin e trishtuar. Ka një bllok të madh, shënon emrin e cilido që merr bukë me listë. Në fillim të muajit të shastisën veshët me ziren e telefonit dhe korrierët, derisa i bëhen likuidimet. E lehtësuar u heq një vijë të kuqe borxheve dhe hapen faqe të re, duke luajtur syrin dhe shtuar zë ëmbël:

'Hëm! Buka ime është e ngrohtë, prandaj pëlqehet'.

'E ngrohtë je dhe ti moj e bukura Jerinë,' i them, ti bëj qejfin. Ajo shkrihet nga kënaqësia dhe luan shpatullat e bëshme:

'Ua, moj nene ç' thotë plaku!-' thotë dhe shton duke në shkelur syrin,- Burrat sa më shumë plaken aq më merakli bëhen.

' Eh, moj e bukura Jerinë, për mua shkoi vapa me gushtin, - them me trishtim.

Jerina është shpirt njeriu. Dyqanin ja la i shoqi që vdiq para dy vjetësh. Ajo pëlqen djemtë e rij, por dhe me ta nuk gjen derman, ka ndarë nja tre. Xhuvit djalit  tim i pëlqen të shkojë te ajo, kam frikë se mos ajo ma fut djalin në thes, prandaj detyrohem të shkoj vetë...

Mezi pres ditën e nesërme, e do zoti nuk bie dëborë. Është ditë e rëndësishme e muajit, shkoj në arkën e sigurimeve shoqërore të tërheq pensionin tim qesharak mujor e, prej andej do mbaj frymën në dyqanin e Jerinës, të heq prej supeve barrën e rëndë të borxhit.

Vështroj në xhama hijen time dhe tronditem. Të gjithë kanë hije të drejta elegante. Ndërsa hija ime lëviz cungueshëm, reflektohet në xhame, në ujëra, si degë e thyer peme që, përdridhet dhe përthyhet në imazhin e ujërave të lyrosura. Brenga ime është e gjithanshme.

III

Që në mëngjes mu lëndua dita, por s' e dija se dita do më vritej përfundimisht.

U shmanga xhamave tradhtare dhe lëviz pjerrtas disa hapa më tej. Befas buzë trotuarit dy metra larg meje frenoi me zhurmë një makinë kartë e re. Rrotat e makinës më spërkat, me baltë, më qullën që nga koka deri në këmbë. U mata të bërtisja me sa zë kisha në kokë. Ti shkrehesha shoferit, thosha:

'Ore qelbanik nuk të plasën sytë, që njerëzit ecin në trotuare.

Por në çast më ngriu gjuha, si cungu i drunjtë i këmbës. Kur pashë që dera e makinës u hap me ceremoni dhe zbriti... Reshat Meçka! Kisha vite që atë djall nuk kisha parë. Ai është i vjetër si unë, por i mbajtur, i fryrë, gjoks përpara, i shëndoshë, Fytyrë kuq, sikur do i pëlciste fytyra nga vetëkënaqësia dhe shëndeti. Të jetë vërtet Reshati ky! Ai më hodhi një vështrim përbuzës, indiferent, nënvleftësues, dhe bariti gjithë dëngla drejt hotel turizmit.

Unë instinktivisht u zbytha. Oh! Reshat Meçka! Anjeza dhe djali Xhuvi ma shpifën me këtë emër të neveritshëm. Çdo orë dhe minuta ma venë përpara si shembull. Ata nuk e dinë kush është Reshat Meçka, prandaj i dëgjoj pa u kushtuar vëmendje dhe nervozohem. Çuditërisht tani gjendem ngujuar, si trung në trotuar dhe i përlyer me lym nga koka deri në këmbë nga rrotat e makinës së tij. I nënvleftësuar e përbuzur. Ai djall me brirë më bëri të më vijë keq për veten dhe gjithë jetën time. Të më rrëqethet trupi deri në palcë....

Çfarë bëre o Reshat Meçka! Përse më dole përpara o dreq, kur më ha dhe më kruan i gjithë trupi prej marazit dhe sherrit me familjen time, për shkak teje. Shkoje ore pusht tutje, qyteti ka boll trotuare ku të ndalosh makinën.

Por Reshat Meçka nuk dëgjoi, më shpartalloj dhe njëherësh shkundi trupin tim të drobitur me gjithë lecka....

'Hë, e sheh kush është Reshat Meçka, e sheh! Ku është ai dhe ku je ti! Atij i ndrit lëkura, ndërsa ti, je një rrjepacak, lypsar i mjerë i përlyer me baltë,' më ushtoi zëri brenda meje.

'Hej ju nuk dini asgjë kush është Reshat Meçka,' gati sa bërtita dhe : 'Unë nuk dua kurrë të jem si ai.'

'Sigurisht s' je.'- ma ktheu zëri brenda meje dhe shtoi;- Ai i pasur, ti i varfër.

'Hej, mos më lëndo të lutem,!' i gërhita vetes time.

'Ti je një copë sakat. Ai me dy këmbë, dhe  i shëndoshë si ka,- më ngacmoi me inat zëri brenda meje.'

'Oh! Mjaft,' iu ankova me dert vetes sime.

'Ai është me shtëpi të madhe dhe me shërbëtorë,' më buçiti zëri meje.

'Gremisu tutje, Reshati qenka me shërbëtorë!' klitha.

'Mos u çudit dhe mos u bëj sikur nuk e di! Sot të kesh shërbëtorë është gjë e zakonshme.' Më cingërisi nervat zëri brenda meje.

'Gremisuni tutje. Shërbëtorët dhe pasuria nuk të bëjnë kurrë në kuptimin e vërtetë njeri. Hajt, më lini në hallin tim,' bërtita dhe zura veshët me duar. Por zërat brenda meje ishin kokëforta, më dërmuan gishtat...

U tërhoqa mënjanë. Iu shmanga njerëzve dhe u përpoqa të përmbaja veten mos më ngatërronin me Cile të marrin, i cili kur lodhet nga fjalët dhe ngacmimet e të tjerëve, lëshon klithma histerie, zë veshët me duar dhe ulet në bisht kudo që të ndodhet...

IV

Më kujtohet fort mirë, kur pushti  Reshat Meçka zbrazi koburen, krismat shungulluan në veshët e mi. Dëgjova klithma të thekshme dhe sy zgurdulluar, pashë rrëzimin e trupave. Unë i bërtita i çakërdisur:

-Çfarë bëre o Reshat?!

-Pse çfarë bëra? – foli moskokëçarës  Reshati dhe i fryu tytës së nxehtë të kobures.

-Me gjithë mend zbraze koburen mbi ta,- rënkova me trishtim

-Koburja për tu zbrazur është bërë,- ma ktheu pa prishur gjakun.

Sy zgurdulluar vështrova trupat e të qëlluarve, plandosur njëri mbi tjetrin. U mbështeta në bërrylin e majtë. Të gjorët përpëliteshin në grahmat e prag vdekjes. Pellgu i gjakut rridhte curril prej plagëve të porsa shkaktuara, përpinte hapësirë në dyshemenë e mermertë dhe turrej drejt meje. Kërceva si të më kish pickuar zekthi, u tërhoqa pas me mundim. Përgjatë rrëzimit këmba e cunguar mu përgjak.

-Hej tu dhimbsen ty këta derra borgjezë?

-Pse ishte e nevojshme të vrisje, ata nuk na bënë kurrgjë?!- i gërhita.

- Çfarë tu bëja borgjezëve të mutit, ti përkëdhelja, - hungëriti Reshati dhe i fryu kobures që lëshonte tym:- Qelbësirat, për një copë mut kuti, u sulën kundër meje si përbindësha të më mbysnin.

-Dhe për këtë mut kuti, ti i bëre fërtele, i vrave! – i ulërita. Koka më buçiste.

-Hë mo, mos e vrit mendjen shumë, këta janë borgjezë, të poshtër, të pangopur.  Gjithë jetën na kanë pirë gjakun, trajtuar pa pikën e dinjitetit., më foli me shkujdesje acaruese Reshati

Dhembjet e këmbës së cunguar më thernin në shpirt. Kafshova buzën dhe u ngërdhesha, pa u ndarë shikimin të mjerëve, që po i mbërthente zbehtësia dhe akullsia e  pamëshirshme së vdekjes.

Ishte bastisja e tretë që bënim në shtëpinë e tregtarit të qytetit Adam Frati. Pas shumë presioneve, torturave, më në fund Adami trup vogël me kokë të shukët ju hap goja:

'Pasuria. .. është jeta ime, kanë punuar dhe rropatur katër breza... hëm...m... m, hëm...m...m,' ai bërbëliste dhe unë pandeha sikur fliste honi i thellë dhe jo njeriu. Shokët e grupit hetimor flakën veglat e torturave, përqendruan të gjitha shqisat të zbërthenin pëshpërimën e rëndë dhe, me të drejtë u nervozuan.

'Përsërite prapë,' bërtitën, 'fol, trego. S'na duhet sa breza kanë punuar. Na duhen qypet me florinj? Hape gryken, përgjigju.'

' Hëm...m...m, hëm...m...m,' ia bëri përsëri Adam Frati.

Shokët e grupit hetimor fshinë djersët, ngritën mjetet e torturave dhe u bënë gati për mësymje të re torture.

'Ta shtrojmë prapë në torturë, të ngordhë si qen,' tha Reshati:' Ta marrë vesh njëherë e mirë borgjezi, pushti i keq, që komunistët nuk kanë mëshirë për borgjezët, klasën e përmbysur. Tani vdiq njëherë e përgjithmonë koha e tyre.'

Adam Frati u përdrodh, u deformua, volli me gulçe dhe honi i thellë polli të fshehtën...

Binte shi me gjyma. Kërko, gërmo. Më në fund u gjetën qypat e fshehura me florinj, groposur në kopsht, thellë në tokë e, mbi to me djallëzi Adami imcak kishte mbjellë trëndafila dhe tulipanë.

U dha urdhri të mbartnin tregtarin e torturuar Adam Frati në kthinën e labirintit të kthetrës ku firmoseshin formalitetet përfundimtare. Ai ishte bërë një skelet me dy pare shpirt dhe qëndronte i lidhur si qen i zgjebosur në cep të hetuesisë.

Meqenëse unë isha me një këmbë e gjysmë dhe Reshati mik i hetuesit të torturës, na urdhëruan të mbartnin qypet me florinj në zyrat e komandës së qarkut.

Në mesnatën e ditës tjetër kur binte botë me flashka të mëdha, erdhi informata e fundit për fshehjen e kutisë me xhevahire dhe takëme grash nga një ish shërbyes i shtëpisë. Shokët e grupit hetimor, të lodhur dhe të pagjumë, shkulën Adamin Fratin nga kthina e kthetrës së hetuesisë,  dhe e shpunë zvarrë në qilarin e ingranazheve të zbërthimit. E vunë sërish në torturë. Tregtari imcak bërë kockë lëkurë, nuk përballoi më, honi i dhimbjes shumë shpejt u shtrydh dhe ai u zbërthye. Komanda e qarkut urdhëroi mua dhe Reshatin të shkonim ta gjenim kutinë me xhevahire dhe ta sekuestronim.

Gjithçka ndodhi sa hap e mbyll sytë. Trokitën me potere, me çokun e bronztë të fiksuar në portën e rëndë me dru are. Derën e hapi i biri i Adamit dhe nusja e tij të verdhë dyllë më fytyrë dhe llahtarisur. Pa u thënë gjysmë fjale i shtymë pas derës, hymë me vrull në shtëpinë e madhe, të ftohtë dhe boshatisur. Informacioni ishte i përpiktë.

Rrëzuam me kazmë disa tulla dhe, kur zgjatesha të merrja kutinë e argjende fshehur në cepin e majtë të vatrës, dëgjova zërin e përgjëruar të nuses bukuroshe, veshur në mëndafsh:

'Ju lutem, vetëm këtë mos ma merrni, ju lutem, është prika ime.'

Dëgjuan klithma të trishtuara dhe qarje me kuje. Me bisht të syrit pashë disa duar që u ngutën të rrëmbenin kutinë e argjendë. Me rrëmbim dhe instinktivisht lëviza djathtas të shmangesha, këmba e drunjtë nuk mu urdhërua, humba ekuilibrin, u rrëzova. Atë çast dëgjova krisma gjëmuese revolveri, dy trupat e çiftit të ri u këputën si të prerë me kosore dhe u dergjën përdhe, mbytur në gjak, një metër larg meje.

Ndjeja dhembje në këmbën e prerë, proteza kish lëvizur nga vendi duke më shkaktuar gjakosje.

'O Reshat nuk vritet njerëzit e pafajshëm për një copë kuti,' i shfryva me inat.

'Vriten që ç'ke me të,' hungëriti Reshati.

'Kjo nuse e gjorë nuk më preku fare me dorë. Rrëzimi im ndodhi prej kësaj dreq këmbe,' i thashë.

'Nuk të preku me dorë kjo bushtër,' bërtiti me sa kishte në kokë Reshati.

'Jo. E sikur të më prekte kjo nuse e re nuk mund të vritej, i thashë

'Ta hajë dreqi! Përse nuk të preku kjo bushtër? Çfarë tu bëjmë këtyre borgjezëve që përpëliten akoma?! Tu jap e një plumb në lule të ballit, të ngordhin njëherë e mirë?'

'Reshat e kupton çfarë po thua? Po njeriu nuk është krimb o Reshat.'

Reshati ngriti supet me inat dhe bezdi.

' Hëm! Jemi të rinj, na zien gjaku në damarë,' u justifikua Reshati. Ai futi koburen në brez dhe shtrëngoi rripin e pantallonave.

'Këta që dergjen përdhe janë të rinj si ne,' i thashë me trishtim të thellë.

'Të ëmën e së ëmës këta që vrava nuk janë si ne. Këta janë borgjezë,  reaksionarë, tregtarë.'

'Ky djali vinte në celulën tonë,' thashë.

'Mos më çaj kokën. Çfarë u bë u bë, i vramë, nuk i ngjallim aot' më ktheu Reshati duke më parë me urrejtje.

' Dale, dale, mos më ngatërro mua në këto vrasje, I vrave ti jo unë.- i thashë .

E mirë de  mirë. Unë i vrava. Hajt të bëjmë një raport për ngjarjen, rrezikshmërinë e paraqitur prej tyre, ta firmosim të dy dhe ta dorëzojmë në komandë.' Më tha Reshati me sytë e ngulur tek nusja e re. Penuari i saj i mëndafsh ishte zbërthyer, shkalafitur, përlyer me gjak. Femra ishte në të linjtat gati të tejdukshme.

'Borgjezja e dreqit edhe e cofur të provokon,' hungëriti Reshati.

I biri i Ndinit, imcak si i ati, sy zgurdulluar jepte grahmat e fundit.

Reshati me kureshtje të madhe hapi kapakun e kutisë të gdhendur në ar dhe rrëmoi një copë herë aty.

'Çfarë takëme janë ato o Reshat?' e pyeta. U ngrita me vështirësi dhe u ula në stolin aty pranë.

'Rraqe të poshtra borgjeze. Rrangulla të ndyra, si ato që mbajnë zuskat në bordello,' ia bëri Reshati dhe mbylli kutinë.

'Hej Reshat. Ma jep kutinë të shoh çfarë ka brenda në kuti,' këmbëngula.

'Hëm! Sa kureshtar që je,- më tha Reshat Meçka dhe me pishman më zgjati kutinë, në të ishin gdhendur dy engjëllushë të artë. Kutia brenda ish veshur me kadife të butë, të kuq dhe në të kishte unaza të çmuara, xhevahire dhe byzylykë vezullues, më shumë më tërhoqi vëmendjen një unazë e trashë floriri me gur blu rrezatues. S'kisha parë në jetën time sende të tilla shkëlqimtare. Reshati qëndronte i paduruar, ai nuk më la të sodisja gjatë, ma tërhoqi kutinë me sytë që i zverdhonin nga lakmia dhe e futi kutinë në çantën ushtarake.

U përpoqa të fiksoja protezën e drunjtë pas cungut të këmbës së lënduar, u shtrembërova më dysh prej dhembjeve, por ishte punë që s'bëhej.

'Hajt të çoj në spital,' më tha Reshati.

' Jo, jo. Në fillim çojmë kutinë në komandë, pastaj kthehem e mjekoj këtë dreq cung,' i thashë ne inat dhe e vështrova me dyshim.

Sa herë bëheshin kontrolle dhe bastisje në shtëpitë e tregtarëve, zbulonim qypa të groposura me florinj dhe, shokët na jepnin mallin e sekuestruar në besim, të çonim në komandën e qarkut pa inventar.

'Të ëmën e së ëmës, qelbësirat borgjezët, groposin floririn, djersën mundin e popullit. Hej, paraja është krijuar tu shërbejë njerëzve, të blenë ushqime, veshmbathje, jo të fshihet vrimave,' grindej dhe shfrynte Reshati dhe pastaj, vështronte rreth e rrotull dhe përlante nga qypi me nxitim disa monedha të florinjta. U ngulte sytë me lakmi dhe i fuste me nxitim në xhep.

'Çfarë bën o Reshat,' i thosha, 'Nuk duhet të vjedhin florinjte që na besohen, sepse florinjtë e sekuestruara i përkasin ardhmërisë sonë dhe popullit fukara.'

'Hej! Pse ne, a nuk jemi popull fukara,' ma kthente me inat Reshati: ' Ta hajë dreqi. Ne varfëri jemi rritur dhe nuk ua kemi ditur lezetin këtyre verdhushkave të qelbura. Merr e ca ti, merr, nuk përmbyset bota.'

'Janë paratë e popullit o Reshat,' i thosha me naivitet dhe ndershmëri.

'Populli nuk e la këmbën në luftë, ti e ke lënë këmbët në luftë,- ma kthente Reshati.

Unë si mushka, nuk mund të vidhja, floririn e sekuestruar, nuk ma lejonte ndërgjegjja të kryeja një veprim të tillë. Reshati përdridhte buzët e trasha, dhe shtonte zë ulët:

' Hej dëgjo këtu, do të them diçka; ti, përpara se të llomotisësh me të tjerët që unë marr ndonjë flori, kafsho gjuhën ndryshe unë ta ngjesh ty.'

Më kujtohet si tani kur Reshat Meçka hodhi çantën ushtarake në shpinë me kutinë me takëmet e çmuara borgjeze dhe i fërshëlleu karrocës që qëndronte e mbrehur në cep të kinemasë Mazhestik.

'Hej ti karrocier, mere këtë shokun, këtë sakatin dhe çoje në spital,' dhe pa u vënë veshin kundërshtimeve të mia, ai më ngriti peshë, më hipi në karrocën e pistë dhe me hap të shpejtë ktheu bërrylin e postës së vjetër...

V

Unë nuk doja kurrsesi të shkundja pluhurin e gjatë, të kujtoja, ri sillja nëpër mend dhe më në fund... Ah më në fund, të vija në lëvizje buzët e holla të rrudhosura, të hapja gojën. Në kamaren time të holluar kanë mbetur si bedena të një kështjelle të çakërdisur, sfilitur nga kohë zgjatja, vetëm tre dhembë të përparmë, të poshtëm, të verdhë, gjysmë të kalbur, në pritje të rrëzimit të paralajmëruar. Tek tuk, nëpër të, si të kërkosh në rrënoja, mezi dallohen rrënjët e dhëmbëve dhe dhëmballëve të thyera.

Nuk doja kurrsesi të përmendja o Reshat Meçka, por ishe si të tjerët, me megalomani dhe moskokëçarje më shtytë dhunshëm, shkallmuat derën e ronitur të së djeshmes ku qëndronin të fshehura, groposura. I shtrënguat me forcë, i shkundët, por u ngeli ndër duar myku dhe u mbyti kalbësira. Çuditërish u dëgjua rropamë e madhe, duhej të ishit shurdhuar veshët ndaj nuk dëgjuat shungullimën që u ngrit së thelli, si uragan dhe tronditi trupin tim të munduar.

Kisha vendosur mos i rikthehesha, të pakthyerës, ngaqë analizat e stërholluara, në tehun ndryshkur të vetmisë shpesh herë janë thikë të mprehta me dy presa. Le të qëndronin aty të strukur, ku kishin mbetur, duke mbartur shembjen dhe harrimin shumëvjeçar.

Jo nuk mundesha dhe nuk doja, të mos i kujtoja o Reshat Meçka, nuk mundesha...

Sa vite ikën qysh atëherë, shumë vite. Kanë rrjedhur ujëra të kthjellëta, të turbullta në shkëmbinjtë e thepisur, në ultësira, rrëpira dhe zigzaget e jetës. Ndërruar stinët, festuar përvjetorë, kongrese dhe plane pesëvjeçarë. Unë jam ai që isha me trokëllimën e çakërdisur të hapave të mia në kalldrëm. Pa ndryshime të qenësishme, vetëm më i mplakur, më i gërmuqur. Po ajo shtëpi, po ai mur i kopshtit në krah të rrugës që shembet çdo vit me rrapëllimë kur fillojnë reshjet.

Dikur isha rrogëtar i vogël, në fabrikën e qelqit, fryja dhe numëroja vazo, shishe, me përparësen e zbardhur, të përcëlluar deri në fund të këmbëve. I pandryshueshëm, i vendosur, i sertë, kokëmushkë, i sinqertë, i betuar.

Kur isha i ri, pesëmbëdhjetë vjeç dola në mal me shokë, të luftoja armikun, sikur do shkonin për piknik, me pantallona të shkurtra dhe këmishë të hollë pambuku. Nata në mal ishte e ftohtë, nuk mund të flija. Zbrita poshtë në stan, çobani plak më dha disa tesha të vjetra, të ngrohta. Në pritën e parë të qafë Lamës, disa partizanë të vjetër të fshehur pas një shkëmbi, bërtitën, o burra hidhini në sulm mbi ta, dhe pa e zgjatur shumë unë u shkëputa me vrull prej llogores ku isha, u hodha në sulm i pari mbi ta, mbi armiqtë. Mu bë sikur nuk isha unë, djaloshi pesëmbëdhjetë vjeçar, por një krijesë në shpërthim, më rrëmbeu magjia dërmuese e luftës. Ngado breshëri, shpërthime, shkëndijime, flakërima, e sa hap e mbyll sytë u gjenda i shtrirë përdhe. E kisha ngrënë një cifël të madhe murtaje në këmbë. Isha shumë i ri dhe nuk dija se ç' ishte frika dhe kërcënimi real i vdekjes shkaktuar nga lufta. Këmba mu gangrenizua.

Pranë shtratit u afrua mjeku, një burrë i vjetër me rrudha, sy skuqur nga pagjumësia. Më kontrolloi plagën, pastaj vështroi me dyshim e dhembje nga unë. Mua  atëherë sapo më kishte djersirë mustaqja.

'Sa vjeç je?' më pyeti mjeku.

'Rreth gjashtëmbëdhjetë,' i thashë. E gënjeva, në fakt unë isha plot pesëmbëdhjetë e dy muaj.

Mjeku qëndroi një copë herë i menduar, sy ngulur te këmba e gangrenizuar dhe më foli zë pavendosur.

'Duhet ta presim këmbën mbi gju, ndryshe do vdesësh. Si thua?!'

'Duhet prerë këmba?' pyeta për siguri e sikur bëhej fjalë për dikë tjetër.

'Po, duhet prerë,' më tha mjeku.

'Prijeni,' u thashë pa e menduar gjatë.

Mjeku bëri një hap prapa dhe u kapërdi me vështirësi.

'Por ne nuk kemi narkozë dhe as sharrë operacioni, veç sharrë që presin dru,' më tha infermieri.

Mblodha supet. Mjeku dhe infermieri u panë sy ndër sy, si ti thoshin njëri tjetrit: e ka me gjithë mend ky djalë. Prisja shtrirë. Infermieri dezinfektoi me alkool sharrën që fshatari priste drutë, pastaj qulli me alkool këmbën time.

Infermieri më vuri një copë kleçkë në gojë.

'Shtrëngoje me dhëmbë,' më tha.

Prerja e këmbës s'qe lojë por torturë, tmerr i vërtetë. Sharra preu me shpejtësi lëkurën dhe venat e para. O zot çfarë dhembje! Pështyva kleçkën dhe klitha:

'Të çmendur, me gjithë mend e keni të prisni një këmbë me sharrë druri. Hiqeni atë dreq sharrë, zhdukuni, më lini të vdes, të poshtër,' ishte tepër vonë. Sharra po priste kockën, këmbën time me zhurmë të ndyrë. Fillova të bërtisja, të shaja, të kërcënoja, të ulërija, të këndoja me shpirt ndër dhembë, për të përballuar dhembjet e tmerrshme, sharra që priste drutë, po priste këmbën time, hynte thellë dhe më thellë në kockë. Kaq e madhe ishte kocka e këmbës sime sa zgjaste një shekull?! Më pas, nuk kujtoj asgjë, u rrokullisa pingulthi në humnerë dhe humba ndjenjat.

'Je vërtet burrë,' dëgjova që tha mjeku kur po përmendesha:' Je burrë, je hero.'

Vështroja cungun e këmbës dhe nuk më besohej isha unë në të vërtetë. U rrëzova, u ngrita me qindra herë, u gjakosa, qava nga dhembjet në qoshe të shtëpisë, në vetmi, derisa u mësova të çapitem si lavjerrës, me këmbë të dhunshme të drunjtë dhe asnjëherë si të tjerët.

Trokëllinte këmba ime e drunjtë në kalldrëmet e rrugicave të ngushta. Bashkëqytetarët mërmërisnin, po vjen invalidi me këmbë druri dhe më hapnin rrugë. Kujtoja se ish respekt për merita lufte. I mëshoja më tepër këmbës së drunjtë me krenari gati qesharake. Nuk kuptoja se pas respektit të shtirur, fshihej keqardhja, mëshira. Më në fund gjeta Anjëzën, vajzë të urtë fshati, krijova familje në shtëpinë e të parëve, poshtë rrugës. Anjëza mu bë krahë, më ndihmon të heq dhe të vë këmbën e drunjtë, në punët e shtëpisë dhe më dhuroi një djalë. Ndërkohë përpara syve të mi  rriteshin, burrëroheshin, ngriheshin në pozitë dhe përmbyseshin shumë veta nga radhët tona. Nuk më vinte keq për ta, për mendimin tim merrnin atë që meritonin, firot janë të pranueshme, vetën flamurin e fitoreve të mbanin lart. Atje sipër mbi re ku qëndronte i madhi, besoja dhe isha i bindur që atje lart ishte përsosmëria, nuk bëheshin kurrë gabime. Ne luftuam dhe luftonim për një botë të re, pa të shfrytëzuar dhe shfrytëzues...

VI

Hej! Ti o mashtrues njeri i pafytyrë, vrasës i pashpirt, kriminel Reshat Meçka, hundë dhe mjekër si shpend grabitqar, që fshiheshe si miu prapa poçes. I zellshmi për citate, i kudo ndodhuri për pehlivanllëqe e maskarallëqe. Më vinte pështirë, karavidhe ke qenë. Por ti nuk e prishje terezinë, ti me paturpësi thoshe:

'Për...për... përpara për... fitore, me betimin ndaj idealit dhe përkushtimin shembullor!'

'Ka filluar të mbahet goja o Reshat,' të thosha.

Ti ktheheshe nga unë dhe zgërdhiheshe. Mua më vinte turp dhe pështirë nga paturpësi jote. Por ti pa e prishur terezinë vazhdoje rrugën tënde të poshtër

Dikur, disa miq e të njohur të mi, midis ironisë së hollë dhe xhelozisë së hapur më quanin:

'Hë më i lumtë  këtij të përbetuari, i ndershmi ,  përkushtuari, komunisti,' e dëgjoja dhe krekosesha si kaposh.

Më vono filluan të nënqeshnin me sarkazëm dhe të pëshpëritnin pas shpinës sime:

'Hëm! E gënjen mendja këtë sakatin fanatikun e mjerë.'

Por përsëri unë ngulmoja me veten time: Hej dëgjoni nuk e vërtetë. Njeriu në jetë e ka një moral. Unë nuk jam mësuar të kërcej si karkaleci, të jem i poshtër, maskara. Unë dua, e mbaj të pastër në shpirt idealin tim. Paçka se të tjerët e pështynë e shkelën me këmbë, e flakën si lëvere. Përsëri unë dua ta fitoj bukën e gojës me djersën e ballit.  Por kur e thashë kështu një ditë Anjezës ajo ma ktheu me inat:

'E kupton çfarë po flet more plak i gjorë, bukën që merr borxh e fiton djersën e ballit! I mjeri ti. Po plakesh dhe asgjë nuk po e kupton se çfarë ndodhe rreth teje.'

Sigurisht unë jam një pensionist i varfër dhe, kur më mbarohen të hollat shënoj emrin në listën e bukës. Jerina, shitësja bukuroshe më vështron me trishtim dhe mbledh buzët e plota si dy kokrra qershie. Unë nuk mërzitem, çdo ditë ndjej përdredhjen e buzëve pas shpine. A nuk është e neveritshme e deri ku shkon marrëzia e njerëzve?

Ndërkohë rrëgjimi im është më i dukshëm. Jam bërë si kosore e ndryshkur, i lënë në harresë, diku në cep të haurit. Vërtitem si kërmill në shtëpinë që gjendet poshtë rrugës, që mbart lagështirë. Muri mbajtës nën rrugë, shembet çdo vit jo vetëm kur fillon lagështira dhe prej peshës së rëndë të makinave që janë shtuar shumë këto vitet e fundit. Dikur çalë-çalë, pastroja dherat, hiqja gurët, përgatisja llaçin dhe ngrija murin e rrëzuar. Vitet e fundit murin e rrëzuar e ngre djali im Xhuvi, por ai shan dhe grindet gjithnjë:

'T' ëmën e s' ëmës, ky short më paska rënë, të ngre gjithnjë mure të rrëzuara.'

Largohem, nuk i flas djalit, nuk kam çfarë ti them. Djali im punon tornitor me turne, lodhet shumë, por tani e kanë nxjerrë në asistencë dhe ka filluar të pijë cigare me shumicë. Më dukej sikur kisha influencë dhe fuqi, por s'paskam më. Çfarë pret nga një copë sakat. Hëm! Më gënjente mendja mua ëndërr madhin, budalla. Dikur mora një copë dru dhe, përgatita vetë këmbën e drunjtë...U gjakosa, u rrëzova, u dërrmova: Të ecja më këmbë, ti përvishesha punës, të ndërtoja socializmin, jetën e re...

Nuk dua të gërmoj, hap monopatin e thellë, mbuluar qyshkur prej dherave, fletëve të kalbura, karthjeve të thata, luleve, përmbysjeve, rrëmbimeve, shpronësimeve, fjalimeve, dekorimeve, premtimeve, dëshirave, ëndrrave të stisura përfunduara në sirtar. Ky monopat ka humbur, është ngjeshur, bërë gur prej mjeteve të rënda dhe hapave, marshimeve, paradave, stërvitjes të qindra e mijëra vetëve.

Më falni o njerëz të duruar, gjithsesi po e shtoj me dhimbje dhe trishtim, në kllapa të trasha: (Tashmë s'ka më moral, por mafie dhe karavidhe.) Ndërsa zëri brenda vetes, edhe pse zë plakur, shastisur, pëshpërit, më shastis veshët çdo ditë se; njeriu kurrë s'ka pasur moral, të gjitha kanë qenë përshpirtje të moralit. Dua ta përzë zërin brenda vetes. Kruaj veshët me inat, më janë bërë veshët llapushë, por zëri i dytë nuk pranon të bindet, të largohet. Është bërë zë i fortë, i bezdisshëm, aq sa më shurdhon, më shkatërron gjumin dhe shëndetin...

VII

Përse më dole përpara o karavidhja Reshat Meçka. Pikërisht tani, kur më është mërzitur tmerrësisht vetja. Më ha dhe më kruan i gjithë trupi nga marazi. Shkoje ore tutje, qyteti ka boll trotuare të ndalosh makinën. Ti flamë, më vështrove me indiferentizëm dhe përbuzje nga lart poshtë, ngrite krahun shtrove me madhështi ato pesë qime të lyera me bojë, ku në gisht të shkëlqen unaza e artë me gurin e çmuar vezullues të viktimave.

Dua të bërtas në kupë të qiellit. Nuk të hyri gjemb në këmbë o Reshat Meçka. Kërceve si karkalec nga një magazinë në tjetrën, nga një shef kuadri në anëtar byroje. Në gërmadhën e vjetër të Naumit, tregtarit që pushkatove me dorën tënde, ndërtove shtëpi elbasanase, me oborr të madh përpara dhe prapa.  Por tani o Reshat Meçka me ndryshimin e sistemeve e ndërtove shtëpi trekatëshe, nxore takëmet që u vodhe borgjezëve të dikurshëm, unazat dhe xhevahiret,  hape dyqanin e bizhuterive në qendër të qytetit.

O pusht i pushtave përse nuk u zbythe më tutje!

Por ti dreq më shpartallove dhe njëherësh shkunde trupin tim të drobitur me gjithë lecka. Unë jam ai që isha, djalosh plak idealist plot ëndrra dhe dëshira të pambukta, që hëngra ciflën e granatës në pritën e parë. Përballova dhimbjet e tmerrshme kur mu pre këmba me sharrë druri pa narkozë.

E kupton o Reshat Meçka, o qen i biri i qenit se çfarë po ndodh me mua! Në çfarë luftë rraskapitëse jam me veten time. Në ketë botë të flamosur nuk e di të ec, apo zvarritem, por kaq di, jam kokulur si dikur, kam qenë dhe mbetem i ndershëm, Njeri, me merakun e përhershëm të rrëzimit të papritur, duke hequr këmbën e drunjtë zvarrë. E di ti o pusht, që nuk mu ndanë radhët e gjata, kur më mbaron pensioni marr bukë me listë, zvarritem si një breshkë e vjetër, duke tërhequr pas vetes protezën e plasaritur të drunjtë.

E kupton o biri i bushtrës, o vrasës, katil, që tani na mban shërbëtorë. Çfarë faji bënë ata të rinj dhe shumë të tjerë si ata, që i vrave me gjakftohtësi xhelati? Hëm, unë fakiri ec si kërmill dhe hija ime përthyet në xhama. Jo, nuk jam kërmill dhe nuk do jem kurrë kërmill deri në frymën e fundit. Jam njeri dreqi ta marrë, me gjak dhe rremba, që kam një zemër, të thjeshtë, të mplakur, të lodhur, të drobitur. POR JAM DHE DO MBETEM NJERI!

Ndërsa ti s'je njeri, por je lubi, oktapod, përbindësh, dreqi me brirë. Nuk e di, në jam naiv, i trashë nga mendja, i luajtur nga fiqiri, apo pleqëria dhe rrëgjimi i halleve më ka katandisur për ibret të zotit, një thes të vjetër me byk e kashtë. Përsëri ta them me bindje o dreq që nuk dua ta përmend emrin: JAM NJERI.

Ndoshta e mira e shumëvuajtura ime Anjeze e djali im Xhuvi kanë të drejtë dhe kjo kaploqja ime e shkretë s'bindet, mbeti qytyk. Idealist i brengosur.

Një brengë kam dhe një dert të madh, më shumë se ujërat e lumenjve, liqeneve, deteve dhe oqeaneve, ndaj ju lutem shumë more vëllezër, në keni mëshirë, mos e mundoni këtë plak të rrëgjuar, ma thoni:

Çfarë ndryshim ka, gjoja partizani, sharlatani, vrasësi me gjakftohtësi, Reshat Meçka me shokët, që bënë sikur luftuan për liri, drejtësi, barazi, por vranë, prenë të pafajshmit. Tashmë këta malukatë i sheh të krekosur, të pasuruar, të pangopur dhe prej atyre të mjerëve, klasës që i quajtëm të përmbysur, gjakpirës, tregtarë të poshtër, katilë, i shpronësuam, i përndoqëm, i burgosëm, i vramë pa mëshirë si të ishin kakarroçë?

Më dëgjoni? E përsërit, u përpoqëm  ti shfarosnim me zjarr dhe hekur, ata që me mund në qindra vjet, në breza, vunë kamje dhe pasuri, luftuan për komb dhe atdhe. Ndërsa ti krokodil i pashpirt, me shokë qysh në fillim tradhtuat idealin, gjakun e të rënëve, vodhët, u pasuruat brenda një nate, jeni më të keq se të këqijtë. Cilët kanë qenë dhe janë katilë dhe rezilë, ata që u munduam ti shfarosnim me zjarr e me hekur, apo jeni ju përbindësha ish shokë të mi?

Oh, ju lutem, ju lutem shumë zbërthejeni fillin e këtij lëmshi të koklavitur, më thoni, më tregoni, mos më mundoni. Jam plak, me një këmbë, mund të vdes shpejt dhe, fatkeqësisht do marr me vete në atë botë, në varr, padijen, naivitetin, ndershmërinë e një veterani sakat të dalë mode?

Më besoni as vetë nuk di se çfarë kërkoj. Nuk e di kujt ti drejtohem, kujt ti hapem; vetes, miqësisë, njerëzisë në qoftë se do mundnin të më përgjigjen. Ti kthehem fanatizmit  gërdallë, idealizmit të zhvlerësuar, bërë prostitutë rrugësh, marrëzisë, çmendurisë? Kujt?! Kudo është shurdhëri, shkretëtirë... Më vjen keq për veten por dhe njëherësh dua të qesh me të madhe, të shkulem së qeshuri, aq sa të thyhen xhamat e vitrinave, të buçasin sirenat e makinave, të prishen hijet, të shqyhen rrjetat e merimangave dhe të shkundet i gjithë qyteti...

I detyruar prej rrethanave të rëndomta, mund të bëj shaka të lezetshme, shaka pensionisti. Mbyll sytë e hidhem në rrotat e një makine të rëndë. Në momentet e fundit do dëgjoj në veshët e mi thyerjen e shurdhër dhe dërrmimin e kockave të mia. Pas disa orësh gazeta lokale do shkruajë dy rreshta në këndin e vogël të kronikës së zezë; Në orën kaq dhe aq, u shtyp aksidentalisht një plak pensionist, i panjohur, shenja e veçantë, këmba e drunjtë...

Pa kuptuar vendosa ta vë në zbatim shakanë e lezetshme pensionisti. Mendimet gjeniale duhet të vihen në praktikë. Këmbën e shëndoshë e lëshova rëndë në asfalt. Të jem i sigurt kur të marr vrull, të sulem pa kthim makinës së madhe që turret drejt meje. Fundja më mirë kështu, shakaja merr fund, shtypem pa ceremoni, nuk lë nam e nishan, përherë i panjohur, dhjetëra metra larg shtatores së 'Ushtarit të panjohur.'

Kur do dëgjoja krismën e thatë të shtypjes, një dorë e fortë më ngriti peshë më tërhoqi me vrull...

Buria e çmendur e makinës më shurdhoi veshët. Ishte djali im Xhuvi, tmerrësisht i zverdhur me mezi mbushej me frymë...