Hajdar Paçarada – Dumoshi: Koncepti i Vdekjes sipas Stephen Hawking - Një univers pa jetë të përtejme

Koncepti i Vdekjes sipas Stephen Hawking: Një univers pa jetë të përtejme

Nga Hajdar Paçarada – Dumoshi

Stephen Hawking, fizikani teorik që ndryshoi mënyrën se si e mendojmë vrimat e zeza dhe kohën, kishte një pikëpamje për vdekjen po aq të drejtpërdrejtë sa edhe ekuacionet që ai adhuronte. Për Hawking, vdekja nuk ishte një kalim, një gjykim, apo një derë. Ishte një fikje.

Ai e krahasonte trurin e njeriut me një kompjuter: "Unë e shoh trurin si një kompjuter që do të ndalojë së punuari kur pjesët e tij të dështojnë. Nuk ka parajsë apo jetë të përtejme për kompjuterët e prishur; kjo është një përrallë për njerëzit që kanë frikë nga errësira." Kjo nuk kishte për qëllim të ishte mizore. Ishte për të qenë e qartë. Në kuadrin e tij, vetëdija lind nga procese fizike. Kur ato procese ndalojnë, edhe uni ndalon me to.

Kjo pikëpamje materialiste buron drejtpërdrejt nga kozmologjia e tij më e gjerë. Ai argumentonte se universi mund të ekzistojë pa një krijues, i qeverisur nga ligje si graviteti. Nëse kozmosi nuk ka nevojë për një qëllim apo projektues të jashtëm për të filluar, atëherë as jeta njerëzore nuk ka nevojë për një vazhdim të jashtëm për të pasur kuptim. Mungesa e një jete të përtejme, për të, nuk ia zbrazte jetës vlerën. Ia përqendronte.

Pikërisht sepse nuk priste një akt të dytë, Hawking theksonte urgjencën e të parit. Flite shpesh për mrekullinë, kureshtjen dhe këmbënguljen. I diagnostikuar me ALS në moshën 21 vjeç dhe me një pritshmëri jetese prej dy vitesh, ai jetoi 55 vite të tjera – duke shkruar, teorizuar dhe duke u bërë shkencëtari më i njohur i epokës së tij. Qëndrimi i tij ndaj vdekjes nuk ishte nihilizëm. Ishte një thirrje për veprim: e kemi këtë një univers, këtë një shkëndijë të shkurtër vetëdijeje, ndaj duhet të shikojmë lart te yjet dhe jo poshtë te këmbët tona.

Koncepti i vdekjes sipas Hawking-ut ta heq ngushëllimin, por të kthen diçka tjetër: peshën. Nëse nuk ka asnjë mbajtës llogarish kozmik dhe asnjë jetë të përtejme që të na ndreqë gabimet apo të na shpërblejë durimin, atëherë kuptimi që i japim tani është i vetmi kuptim që ekziston. Bukuria që ai gjente te fizika – te një univers "që mund të kuptohet nga mendjet racionale" – bëhet e njëjta bukuri që ai këshillonte për të jetuar: kuptoje sa të mundesh, dhe ndihmoji të tjerët të bëjnë të njëjtën gjë.

Vdekja e tij në vitin 2018 nuk e hodhi poshtë pikëpamjen e tij. E përmbylli. Kompjuteri u ndal. Puna mbetet.