Sabile Basha: Anatomia e krizës dhe demonstratat e vitit 1981 si artikulim i kërkesave kombëtare (1)

ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-IT SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE (1)

(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Ditë më parë, teksa po kthehesha me vëmendje në labirintin e arkivit tim personal, më ra në dorë një broshurë që—me një lloj ironie të qetë arkivore—më kishte humbur nga kujtesa, megjithëse dikur e kisha gjetur në një prej vendeve më domethënëse për kërkimin dokumentar: arkivin e Gjykatës së Qarkut në Prishtinë. Ky rikthim i papritur i një materiali të tillë nuk është thjesht episod rastësor i rishfletimit, përkundrazi, ai e vë në lëvizje një reflektim më të gjerë mbi mënyrën se si kujtesa personale dhe kujtesa institucionale kryqëzohen, ndërthuren dhe nganjëherë e humbasin njëra-tjetrën, derisa një shenjë e vogël—një fletë e zverdhur, një titull i prerë, një shënim botues—i risjell sërish në qendër të vëmendjes.

Broshura u shfaq në mesin e një materiali të bollshëm dokumentar, të përfshirë në dosjen e Hydajet Hysenit—dosje që, si çdo fond i tillë gjyqësor, nuk është vetëm grumbullim shkresash, por një hartë e tensioneve politike, e mekanizmave të kontrollit dhe e gjuhëve të pushtetit që e shoqëruan një periudhë të caktuar historike. Prania e kësaj broshure brenda një dosjeje të tillë sugjeron, në mënyrë të heshtur por të fuqishme, se materialet e shtypura—pamflete, broshura, tekste propagandistike apo analitike—kanë luajtur rol jo vetëm në qarkullimin e ideve, por edhe në kategoritë e dyshimit institucional dhe në mënyrën se si prodhohej “prova” në kontekste represive. Në këtë kuptim, broshura nuk është thjesht tekst, por ajo është edhe objekt, edhe gjurmë- dëshmi e një rrjeti komunikimi dhe e një kulture politike që e përdorte fjalën e shkruar si mjet rezistence, mobilizimi ose artikulimi ideologjik.

Materiali mban titullin domethënës “Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste”—një titull që, në planin diskursiv, përmbledh një pozicionim të qartë interpretues- realiteti social dhe ekonomik përshkruhet jo si marrëdhënie e zakonshme pabarazie, por si eksploatim i dhunshëm i strukturuar brenda një rendi “kolonialist”. Vetë metafora e “prangave të rënda” e ngarkon tekstin me një regjim kuptimi ku shtypja nuk është vetëm administrative apo politike, por e trupëzuar, e materializuar në imazhin e lidhjes, kufizimit dhe pamundësisë së lirisë. Kjo gjuhë e fortë figurative—tipike për botimet polemike të kohës—synon të prodhojë jo thjesht informacion, por një ndërgjegjësim moral dhe politik: t’i japë lexuesit një kornizë të gatshme për ta kuptuar realitetin si padrejtësi të vazhdueshme dhe si gjendje që kërkon reagim.

Nga të dhënat bibliografike, broshura rezulton e botuar më 1987 nga biblioteka “Liria”, nën shenjën “Zëri i Kosovës”. Vetë këto emërtime (“Liria”, “Zëri”) nuk janë neutrale: ato funksionojnë si kode simbolike të një projekti kulturor-politik ku shtypi shfaqet si instrument i artikulimit kolektiv dhe i pretendimit për të folur “në emër” të një përvoje të përbashkët. Edhe më e rëndësishme është adresimi botues: “c/o Buchandlung KB badhausstr.35, CH-2503 Biel/Bienne, Zvicër”[1]. Ky detaj e vendos tekstin në një gjeografi tipike të prodhimit dhe qarkullimit të botimeve politike shqiptare të asaj periudhe, ku diaspora—veçanërisht në Zvicër—shërbente si hapësirë relative lirie për botim, organizim dhe shpërndarje. Në aspektin historik dhe sociologjik të komunikimit, kjo e kthen broshurën në një nyje të lidhjeve transnacionale. Një tekst i prodhuar jashtë, por i orientuar drejt një publiku dhe një realiteti brenda, një dokument që dëshmon se fjalët udhëtonin edhe kur njerëzit dhe institucionet përballeshin me kufizime.

Fakti që kjo broshurë më “kishte ikur nga mendja” për një kohë të gjatë, e më pas u rikthye përmes hulumtimit në arkivin personal, na kujton edhe një dimension tjetër: arkivi privat nuk është vetëm depo, por proces. Ai nuk i ruan materialet thjesht si objekte të palëvizshme, i ruan edhe si potencial interpretimi, si mundësi për t’u lexuar ndryshe në kohë të ndryshme. Një tekst i gjetur dikur në një dosje gjyqësore mund të mos e shpalosë menjëherë gjithë peshën e vet, ndërsa kur rishfaqet, në një kontekst të ri kërkimi dhe me një përvojë të pasuruar akademike, ai mund të kthehet në dritare analitike, për të kuptuar gjuhën politike të kohës, rrjetet e diasporës, mekanizmat e kontrollit institucional dhe mënyrën se si prodhohej e shpërndahej narrativa e rezistencës.

Prandaj, kjo broshurë, e botuar më 1987 dhe e gjetur në dosjen e Hydajet Hysenit, mund të lexohet njëkohësisht në disa nivele: si tekst polemik me fjalor të fortë ideologjik; si objekt dokumentar që dëshmon qarkullimin e shtypit politik; si shenjë e marrëdhënies midis diasporës dhe hapësirës së brendshme; dhe si fragment i një arkivi gjyqësor ku fjala e shtypur përfshihej në logjikën e survejimit dhe të ndëshkimit. Në këtë mënyrë, rikthimi i saj nga harresa nuk është një rast i vogël personal, por një rast studimor i vlefshëm, sepse na tregon se historia, shpesh, nuk vjen vetëm përmes ngjarjeve madhore, por edhe përmes dokumenteve të vogla që mbajnë brenda tyre gjuhën, frikën, shpresën dhe strategjitë e një epoke.

Të tjera të dhëna nuk kam. E pranoj këtë mungesë jo si dobësi të rrëfimit, por si një nga ato heshtje që arkivat dinë t’i ruajnë me kokëfortësi—heshtje që, herë pas here, duken më elokuente se vetë fjala. Nuk e di se të kujt janë shkrimet e botuara; emri i autorit, apo i autorëve, nuk del askund si dritë e qartë mbi faqet. Dhe megjithatë, brenda broshurës përmendet se këto shkrime kanë pasur një jetë më të hershme: janë botuar më parë në vazhdime, në gazetat e ilegales—ato fletë të fshehta që udhëtonin nën pseudonime, përmes kufijve dhe rrjeteve të padukshme, duke u shtypur “gjithandej nëpër botë”, sikur fjala, kur ndalohet në një vend, merr frymë në një tjetër.

Ka diçka tronditëse në këtë qarkullim, një tekst që, në vend se të ketë një atdhe të vetëm, e ka botën si strehë, një zë që, në vend se të ketë një adresë të qartë, ka rrugë të fshehta, një letër që s’është thjesht fletë, por shenjë e një kohe kur shkrimi ishte rrezik dhe kur rreziku—paradoksalisht—e bënte shkrimin më të domosdoshëm. Dhe, në këtë rrjedhë, identiteti i autorit shpesh mbetej në hije jo nga mungesa e krenarisë, por nga domosdoshmëria e mbijetesës- emri bëhej luks, ndërsa fjala—mision.

Për çudi, broshura është gjetur në burg, pra në një hapësirë ku çdo gjë zakonisht regjistrohet, ku çdo send e bart mbi vete një gjurmë kontrolli, ku çdo faqe mund të kthehet në provë. Por, pikërisht aty, ajo shfaqet si e zhveshur nga shënimet, pa emër, pa iniciale, pa asnjë të dhënë identifikuese për autorin apo autorët. Një objekt që do të duhej të ishte i “annotuar” nga dora e pushtetit, del si i paprekur, një tekst që do të duhej të ishte i shënuar me gërvishtjet e hetimit, mbetet i pastër, i heshtur, i padepërtuar nga lapsi i zyrtarit. Kjo mungesë, kjo “asgjë e shënuar”, ngjan si një boshllëk i qëllimshëm- ose dikush nuk arriti të zbulojë asgjë, ose dikush zgjodhi të mos lërë gjurmë—dhe në të dy rastet, heshtja fiton një peshë të veçantë.

Sepse, nga përvoja ime në hulumtime, kam hasur shpesh të kundërtën- gazetat dhe dokumentet që janë marrë nga të burgosurit politikë rrallë kanë mbetur pa “shënjimin” e organeve hetuese. Hetues të ndryshëm, me durimin e ftohtë të administratës dhe etjen e pushtetit për të emërtuar, zakonisht kanë shkruar mbi to atë që kanë zbuluar—emra, dyshime, lidhje, vendbotime, rrugë qarkullimi. Aty ku fjala kërkonte të mbetej e lirë, ata përpiqeshin ta lidhin me pranga të reja, pranga të shkruara, pranga të dokumentuara. Dhe këtë e kam parë me sytë e mi—siç e kam hasur, fjala vjen, te numrat e gazetës “Liria” dhe “Zëri i Kosovës”, ku dora e hetuesit, e padukshme por e pranishme, ka lënë gjurmë: shënime anash, emra autorësh, nënvizime, identifikime, një lloj “përkthimi” të tekstit në gjuhën e dyshimit.

Prandaj kjo broshurë, e gjetur në burg dhe megjithatë e pashënuar, më mbetet si enigmë e vogël, por e mprehtë. Është si një dhomë e mbyllur në shtëpinë e kujtesës, e di që ka brenda diçka, e ndiej peshën e saj, por çelësi mungon. Dhe, në vend të përgjigjeve të qarta, më jep një pyetje të gjatë, si është e mundur që në një hapësirë ku gjithçka rregullohet nga kontrolli, të mbijetojë një tekst pa identitet të regjistruar? A është kjo një shenjë e dështimit të hetimit, një pakujdesi, një vakum rastësor në mekanizmin e survejimit? Apo është, ndoshta, një shenjë e një suksesi të heshtur, që fjala, të paktën një herë, ia doli t’i shpëtojë etiketës, të mbetet pa emër, të jetë thjesht zë?

Në këtë pikë, mungesa e të dhënave kthehet në praninë e një atmosfere. Edhe pa autor, edhe pa shpjegime, broshura flet për një kohë kur shkrimet qarkullonin si pulsi i një trupi të padukshëm, për një kohë kur gazetat e ilegales botoheshin larg, por lexoheshin afër, me frikë e me shpresë, për një kohë kur hetuesit përpiqeshin ta kthenin çdo fjali në provë, ndërsa të burgosurit e mbanin fjalën si dëshmi të dinjitetit. Dhe ndonjëherë, pikërisht aty ku pritet shenja, mbetet boshllëku—si një hapësirë e papushtuar, si një faqe që refuzon të dëshmojë për të tjerët, dhe vendos të dëshmojë vetëm për veten: se ka ekzistuar, se ka udhëtuar, se ka mbijetuar.

Broshura vjen me përmasën e saj të thjeshtë e të zakonshme, A5—ajo madhësi që të rri në dorë si një fletore e vogël shënimesh, si një send i përditshëm, thuajse i padukshëm në shikim të parë. Por pikërisht ky përulurim i formës e bën edhe më të mprehtë përmbajtjen: sepse brenda këtij trupi të vogël letrash, të numëruara në 75 faqe, është ngjeshur një botë e tërë shqetësimesh, një kohë e tërë tensioni, dhe një mënyrë e të menduarit që kërkon të mos mbetet vetëm dëshmi emocionale, por të marrë pamjen e analizës dhe të akuzës së argumentuar.

Teksti hapet me Parathënien—si një prag shtëpie ku autori (apo autorët e padukshëm) i fton lexuesit të hyjë në një rrëfim që nuk është vetëm rrëfim, por edhe orientim, një mënyrë për ta drejtuar shikimin, për t’ia mprehur ndjeshmërinë dhe për t’ia rregulluar busullën e kuptimeve. Më pas vjen Hyrja, ku nyjet e para të argumentit lidhen me kujdes, si të ishin fijet fillestare të një rrjete që do të shtrihet më tej nëpër kapituj. Dhe pastaj broshura ecën, hap pas hapi, duke u ndarë sipas temave që trajton—një ndarje që i jep tekstit jo vetëm rregull, por edhe një disiplinë të brendshme. Çdo kapitull si një dritare, çdo temë si një kënd vështrimi prej nga realiteti ekonomik i Kosovës shfaqet jo si statistikë e ftohtë, por si përvojë e rëndë shoqërore.

Në fillim vendoset “Strategjia e politikës ekonomike”—si të thuhet së pari duhet kuptuar logjika që e udhëheq sistemin, mendësia që e organizon varfërinë dhe e arsyeton pabarazinë. Pas saj vjen “Struktura e rendit ekonomik e Kosovës”, ku ekonomia shfaqet si trup me skelet të caktuar, me nyje të ngurta, me një arkitekturë që nuk është ngritur për zhvillim të lirë, por për varësi. Dhe kur flitet për “Vëllimin e pamjaftueshëm dhe strukturën e rendit të investimeve”, fjala “pamjaftueshëm” tingëllon si diagnozë e gjatë, jo mungesë rastësore, por mungesë e programuar, jo harresë, por metodë.

Një nga titujt më goditës është “Fondi – lak në fytin e ekonomisë së Kosovës”. Vetë metafora e lakut e zhvendos ekonominë nga fjalori teknik në fushën e përjetimit, këtu nuk flitet thjesht për mekanizma financiarë, por për një shtrëngim që ia merr frymën zhvillimit, ia ngushton hapësirën jetës, e lë ekonominë të rrotullohet rreth vetes me një frymëmarrje të vështirë. Më tej, kapitujt mbi “Shpërndarjen primare” dhe “Shpërndarjen sekondare” e nxjerrin në pah rrugën e pasurisë: ku krijohet, kush e prek, kush e bart, dhe si shpërndahet ajo që në fund shndërrohet në paga, privilegje, dhe në atë pabarazi që s’është vetëm ekonomike, por edhe morale.

Në vazhdim vjen pyetja “Çfarë akumulimi realizon ekonomia e Kosovës”—një pyetje që në vetvete është akuzë e heshtur sepse akumulimi, në teori, duhej të ishte themeli i zhvillimit, e në praktikë shpesh kthehet në pasqyrë të grabitjes. Dhe pastaj teksti zbritet në thellësi me kapituj si “Kriza e thellë ekonomike”, “Humbjet në ekonomi – dukuri të krizës së thellë”, dhe “Mosrealizimi i planeve – pasojë e krizës”. Këtu, kriza nuk lexohet si episod i përkohshëm, por si gjendje e strukturuar, një çarje që nuk mbyllet, një plagë që nuk lidhet, sepse vetë sistemi e ushqen.

E trishtueshme, por thelbësore, është pjesa ku papunësia përkufizohet si “sëmundje e pashërueshme në shoqërinë jugosllave”. Sëmundje—sepse prek trupin shoqëror; e pashërueshme—sepse nuk është thjesht rezultat i rastësisë, por simptomë e një rendi të ndërtuar mbi përjashtimin dhe mbi pabarazinë. Dhe si një vijë e drejtë që del nga kjo sëmundje, shfaqet “Kurbeti – plagë e rëndë për shqiptarët”, një fjalë e vjetër, e ngarkuar me mall, me ikje, me rrugë të gjata dhe me zemra të lëna pas. Në këtë kapitull, ekonomia nuk është më vetëm tabelë e numrave, ajo bëhet histori familjesh, valixhesh, stacionesh, dhe gjuhësh të huaja ku njeriu shkon të jetojë për të mbijetuar.

Broshura vijon me “Detyrimet – diktat kolonialist”, ku detyrimi nuk paraqitet si marrëveshje, por si urdhër, jo si rregull i përbashkët, por si imponim. Pastaj, “Humbjet ekonomike – barrë e rëndë për punëtorët” e zhvendos peshën e krizës aty ku ajo bie më fort, mbi shpinën e atij që punon, mbi duart që prodhojnë, mbi jetën e atij që e mban sistemin në këmbë, por që shpesh është i fundit që përfiton prej tij. Dhe kur përmenden “Kushtet e vështira të punës” që “rrezikojnë shëndetin dhe jetën e punëtorëve”, shfaqet dimensioni më i ashpër, kriza si rrezik konkret, jo abstrakt, si lodhje që shndërrohet në sëmundje, si punë që shndërrohet në kërcënim.

Në këtë rrjedhë, teksti nuk mbetet vetëm te ekonomia, ai prek edhe nervat shoqërorë dhe politikë të kohës. “Propaganda shoviniste e Beogradit nxit urrejtjen në mes punëtorëve”—ky kapitull e zbulon se si pabarazia ekonomike shoqërohet me manipulim të ndërgjegjes, si urrejtja mbillet për të mbuluar padrejtësinë, si përçarja shërben për ta fshehur burimin e vërtetë të krizës. Dhe, si një kulm dramatik, broshura arrin te “Vullkani i protestës”—një titull që e kthen shoqërinë në terren të zjarrtë, ku poshtë sipërfaqes zien pakënaqësia, dhe ku shpërthimi nuk është çështje dëshire, por pasojë e pashmangshme e presionit të gjatë.

Në fund, ajo mbyllet me një përfundim të shkurtër—por të rëndë, si fjala e fundit e një dëshmitari. Shkurtësia e përfundimit nuk e ul peshën e tij përkundrazi, e bën më therëse, sepse duket sikur autori ka dashur të lërë një thikë të vogël në letër, një fjali që të mos harrohet, një mesazh që t’i rezistojë kohës, një shenjë që, në rrethanat e asaj epoke, mund të ketë qenë po aq e rrezikshme sa edhe e domosdoshme.

Dhe kështu, kjo broshurë e vogël A5—me 75 faqe, me parathënie e hyrje, me kapituj të renditur si stacione analize—del të jetë më shumë sesa një tekst. Ajo është një hartë e një krize, një regjistër i një padrejtësie, një kronikë e një shoqërie që lufton për frymë, për punë, për dinjitet. Është një copë letre që mban mbi vete jo vetëm fjalë, por edhe rënkimin e një kohe—dhe një paralajmërim se, kur lakët shtrëngohen shumë gjatë, vullkani, herët a vonë, zgjohet.

Gjatë leximit të këtij materiali, një lexues i zakonshëm—pa qenë domosdoshmërisht i specializuar në histori ekonomike apo në analizën e sistemeve socialiste—do të krijonte lehtësisht përshtypjen se teksti është hartuar nga një njohës i mirë i raporteve ekonomike që karakterizonin Jugosllavinë e atëhershme, në veçanti Serbinë dhe Kosovën. Kjo ndjesi buron jo vetëm nga terminologjia e përdorur, por edhe nga mënyra se si autori/autorët e strukturojnë arsyetimin nëpërmjet një leximi të lidhjeve ndërmjet politikave ekonomike, mekanizmave të shpërndarjes, investimeve dhe pasojave sociale, pra duke i trajtuar dukuritë jo të izoluara, por si pjesë të një konfigurimi më të gjerë të sistemit.

Që në faqet hyrëse—konkretisht në Parathënie—lexuesit i jepet një orientim i qartë mbi prejardhjen dhe natyrën e tekstit. Aty bëhet e ditur se kjo broshurë (ashtu siç është theksuar edhe më herët) nuk përbën një botim tërësisht të ri në kuptimin e prodhimit fillestar të përmbajtjes, por është rezultat i një publikimi të mëparshëm “në vazhdime” në organin e Lëvizjes Popullore për Republikën e Kosovës, “Zëri i Kosovës”.[2] Ky sqarim është i rëndësishëm në planin metodologjik, sepse tregon se materiali ka qarkulluar fillimisht në format periodik, ndërsa më pas është konsoliduar në trajtë broshure—proces që shpesh lidhet me synimin për ta sistematizuar argumentin, për ta bërë më të qëndrueshëm në kohë dhe më të përdorshëm si referencë.

Po në Parathënie, teksti vetë-përkufizohet si material i “shtjelluar mbi baza shkencore”, duke pretenduar një qasje analitike që synon të kapë dimensionin ekonomik të një varg problemesh të ndryshme të ekonomisë jugosllave[3]. Në këtë optikë, krizat dhe vështirësitë ekonomike nuk paraqiten thjesht si dukuri të brendshme të ekonomisë, por lidhen ngushtë me intensifikimin e shtypjes dhe me atë që Parathënia e artikulon si “shfrytëzim kolonialist” të Kosovës. Pra, pretendohet se ekziston një marrëdhënie shkakësore ose të paktën funksionale ndërmjet krizës ekonomike, politikave të menaxhimit të saj dhe mënyrës se si këto politika reflektohen në raporte të pabarabarta ndërmjet qendrës dhe periferisë, duke e vendosur Kosovën në pozitë të disfavorshme brenda rendit ekonomik-politik të federatës.

Në këtë mënyrë, Parathënia nuk shërben vetëm si hyrje formale, por si një kornizë interpretimi: ajo i paraprin leximit duke i sugjeruar lexuesit se materiali duhet kuptuar si analizë ekonomike e ndërthurur me një tezë politike mbi shtypjen dhe varësinë strukturore. Pikërisht ky kombinim—pretendimi për “bazë shkencore” dhe përfundimi politik mbi “shtypjen” dhe “shfrytëzimin kolonialist”—e bën tekstin të duket, në sytë e lexuesit të zakonshëm, si produkt i një autori me kompetencë të konsiderueshme në fushën e raporteve ekonomike të kohës, edhe nëse autorësia mbetet e paidentifikuar.

Në vijim të materialit, theksohet një ide qendrore që e orienton leximin drejt një kornize shpjeguese me natyrë socio-ekonomike, për ta kuptuar në mënyrë të plotë logjikën e shpërthimit të demonstratave dhe të revoltës masive të vitit 1981 në Kosovë, nuk mjafton të merret si pikënisje vetëm dinamika politike e atyre ditëve, as vetëm repertori i kërkesave që u artikuluan publikisht. Përkundrazi, sipas tekstit, një analizë e tillë kërkon domosdoshmërisht që vëmendja të zgjerohet dhe të zhvendoset edhe te rrethanat strukturore, veçanërisht te kushtet ekonomike në të cilat Kosova dhe popullsia shqiptare ndodheshin para vitit 1981.[4]

Ky argument e vendos revoltën e vitit 1981 në një horizont interpretimi ku demonstratat nuk trajtohen si reagim i çastit, as si përplasje e izoluar, por si rezultat i akumulimit të një gjendjeje të zgjatur tensioni. Në këtë kuptim, kushtet ekonomike paraqiten si një “infrastrukturë” e pakënaqësisë, një terren ku pabarazitë, varfëria relative, politikat e investimeve, mekanizmat e shpërndarjes dhe mundësitë e kufizuara të zhvillimit prodhojnë jo vetëm vështirësi materiale, por edhe një ndjesi të thellë padrejtësie shoqërore. Pra, ekonomia nuk lexohet thjesht si sektor i veçantë i jetës publike, por si një faktor që ndërton marrëdhënie pushteti dhe përcakton kapacitetin e një shoqërie për të jetuar me dinjitet.

Teksti shkon edhe më tej duke nënvizuar se pikërisht kjo gjendje ekonomike—e interpretuar brenda raportit qendër–periferi dhe në kontekstin e administrimit politik nga Beogradi—përbën një nga shkaqet kryesore që çuan në shpërthimin e demonstratave gjithëpopullore të vitit 1981 në Kosovë.[5] Kësisoj, demonstratat e 1981-shit paraqiten si pasojë e një strukture të caktuar dominimi, e cila, sipas materialit, lidhet me “pushtetin serbomadh të Beogradit”.[6] Në termat e analizës që sugjeron broshura, ky formulim synon të shpjegojë se pakënaqësia nuk buronte vetëm nga kriza ekonomike në kuptimin e ngushtë, por nga mënyra se si ajo krizë përjetohej si produkt i një rendi politik që i riprodhonte pabarazitë dhe i përforconte ato përmes instrumenteve të administrimit, planifikimit dhe shpërndarjes.

Në planin shkencor, kjo tezë mund të kuptohet si një ftesë për analizë shumëdisiplinore: demonstratat dhe revolta masive lexohen përmes një ndërthurjeje të ekonomisë politike, historisë sociale dhe analizës së marrëdhënieve të pushtetit. Kjo do të thotë se, për autorin/autorët, viti 1981 nuk është vetëm pikë kulmore e një mobilizimi shoqëror, por edhe moment ku duken qartë pasojat e një gjendjeje të mëparshme ekonomike e sociale—gjendje që, sipas tekstit, e ka ushqyer revoltën dhe e ka bërë atë të pashmangshme.

Materiali i dalë nga lëvizja ilegale, në mënyrën e vet të drejtpërdrejtë dhe të ngarkuar me domethënie, ngjan si një dëshmi që nuk kërkon vetëm të rrëfejë, por të shpjegojë—të vendosë shkakun në vendin e tij, ta zbërthejë rrënjën dhe ta tregojë se pse shpërtheu ajo pranverë e trazuar e vitit 1981, kur demonstratat studentore u përhapën si dallgë e fortë dhe e tronditën deri në themelet e veta shtetin e Jugosllavisë. Sipas këtij materiali, ky shpërthim nuk ishte thjesht një flakërim i momentit, as një ngjarje e izoluar në oborret universitare: ai ishte pasojë e një bazamenti të gjatë e të rëndë—gjendjes së mjeruar ekonomike në Kosovë, një gjendje që jo vetëm ekzistonte si realitet i përditshëm, por që, siç nënkupton teksti, ishte e ndikuar, e ushqyer dhe e mirëmbajtur nga pushteti jugosllav me logjikë okupimi. Pra, varfëria nuk paraqitet si fat; ajo shfaqet si mekanizëm.

Në këtë rrëfim-analizë, ekonomia del si fije që i lidh të gjitha: punën e rëndë, papunësinë, kurbetin, pamundësinë e investimeve, pabarazinë në shpërndarje—dhe, në fund, reagimin shoqëror që merr formën e revoltës. Gjendja ekonomike nuk përshkruhet vetëm si sfond, ajo vendoset në qendër, si toka e thatë ku mblidhet pluhuri i padrejtësisë, derisa mjafton një hap i fortë për ta ngritur stuhinë.

Analizuesi i kësaj situate—zëri që flet brenda materialit—e ndërton argumentin me një përkushtim të dukshëm, sikur të kishte marrë mbi vete një detyrë të dyfishtë, të mos lejojë që dhimbja të mbetet vetëm dhimbje, por ta shndërrojë në provë, të mos e lërë revoltën si thirrje emocionale, por ta pajisë me arsyetim. Me synimin për të shqyrtuar kushtet dhe rrethanat ekonomike në Kosovë para vitit 1981, ai përpiqet t’i japë tekstit një gravitet “shkencor”- të faktojë, të argumentojë, të rendisë shkaqet dhe pasojat, të tregojë—me një logjikë të brendshme—bazat mbi të cilat ndërtohej politika ekonomike e Beogradit ndaj Kosovës. Në këtë kuptim, ai e paraqet këtë politikë si një ndërtim të menduar, jo si një seri vendimesh të rastësishme, me qëllime të qarta, me dimensione të caktuara, me mekanizma që prodhojnë varësi dhe me përmasa alarmuese të pasojave të mundshme.

Broshura e trajton këtë politikë sikur të ishte një hartë e ftohtë, ku vijat e planifikimit ekonomik shndërrohen në vija kufizuese për zhvillimin e një vendi. Dhe, në këtë hartë, Kosova shfaqet si periferi e dënuar të mos bëhet qendër, e destinuar të japë më shumë sesa merr, të mbetet pas për t’i shërbyer një rendi që e lë prapa. Kështu, diskriminimi ekonomik nuk përmendet si një ndjesi, por si një realitet i argumentuar, një rrjedhë e pabarabartë e resurseve, investimeve, mundësive, dhe e të drejtës për zhvillim.

Por autori—nuk ndalet vetëm te diagnoza. Ai shkon edhe një hap më tej, sikur të donte ta largonte tekstin nga thjeshtësia e akuzës dhe ta vendoste në terrenin e një “projekti” të mundshëm zgjidhjeje. Përveçse e përshkruan në mënyrë të arsyetuar diskriminimin ekonomik në Kosovë, ai propozon edhe rrugën që, sipas tij, duhet ndjekur nga regjimi i Beogradit për ta zhdukur këtë padrejtësi. Ky është një moment domethënës, sepse teksti, edhe kur është i lindur në rrethana ilegale, nuk e mbyll veten vetëm në refuzim—por hap një dritare të vogël drejt një “mundësie” reformuese, drejt një ideje se, nëse do të kishte vullnet politik, do të kishte edhe rrugëdalje.

Në fund, materiali të mbetet në dorë si një dokument që përpiqet të jetë njëkohësisht thirrje dhe analizë, një tekst që e sheh ekonominë si zemër të një rendi politik, një dëshmi që i shpjegon demonstratat e 1981-shit jo si rastësi, por si rrjedhë e gjatë e një padrejtësie të grumbulluar. Ai ngjan me një kronikë ku varfëria flet me gjuhën e shifrave, por edhe me gjuhën e njerëzve, ku politika ekonomike përshkruhet si arkitekturë e pabarazisë, dhe ku demonstratat, në fund, shfaqen si zëri i një shoqërie që, kur nuk i mbetet më frymë, e kthen frymën në protestë.

Duke u zhytur më thellë në leximin e broshurës, bie në sy një element që krijon befasi të menjëhershme- autori shfaqet jo vetëm si njohës i raportit ekonomik ndërmjet Kosovës dhe qendrave vendimmarrëse në Jugosllavi, por edhe si një vëzhgues i informuar i zhvillimeve ekonomike në shkallë botërore. Në mënyrën si e ndërton argumentin, ai duket se e ka të qartë se ekonomitë nuk mund të kuptohen jashtë kontekstit të sistemeve politike që i prodhojnë dhe i drejtojnë ato, prandaj, në trajtimin e tij, sistemet e ndryshme politike botërore shfaqen si korniza që ndikojnë drejtpërdrejt në ekonominë globale dhe në mënyrën se si shpërndahet pushteti ekonomik. Kjo qasje e zgjeruar—që e lidh realitetin vendor me prirjet më të gjera ndërkombëtare—i jep tekstit një ton më ambicioz, sikur autori të synojë të tregojë se çështja e Kosovës nuk është vetëm problem periferik i një federate, por nyje e një rendi më të gjerë marrëdhëniesh politike dhe ekonomike.

Në këtë sfond, Hyrja e librit—edhe pse jashtëzakonisht e shkurtër dhe e përmbledhur, me vetëm tri faqe tekst—përmban një pohim thelbësor që e vendos Kosovën në një kontrast të mprehtë, midis potencialit të saj natyror dhe realitetit ekonomik që përjetohej. Autori e nis analizën duke e karakterizuar Kosovën si hapësirë me pasuri të konsiderueshme, duke e theksuar njëkohësisht pasurinë e nëntokës dhe të sipërfaqes- nëntoka paraqitet si depo e mineraleve me vlerë, ndërsa toka mbi sipërfaqe përshkruhet si “shumë pjellore”[7]. Ky lloj formulimi ka funksion të qartë argumentues, synon të vendosë premisën se prapambetja ekonomike nuk mund të shpjegohet nga mungesa e resurseve, por duhet kërkuar në mënyrën e administrimit, të shfrytëzimit dhe të shpërndarjes së atyre resurseve.

Më tej, autori e konkretizon këtë pretendim për pasuritë nëntokësore duke ofruar një listim të gjerë mineralesh dhe elementesh, duke deklaruar se “Brendia e tokës së Kosovës përmban në sasi të mëdha thuaja se të gjitha elementet e Sistemit të Mendeljevit” dhe duke përmendur shembuj si: “plumb, zink, thëngjill, nikel, ari, argjend, magnezit, antimon, etj...etj...”[8] Në planin retorik, ky listim shërben si strategji e dyfishtë, nga njëra anë, krijon përshtypjen e një baze “faktike” dhe të një njohjeje të mirë të burimeve natyrore, nga ana tjetër, përforcon idenë se Kosova përfaqëson një hapësirë me potencial të jashtëzakonshëm ekonomik, por që, sipas broshurës, nuk e shndërron dot këtë potencial në mirëqenie shoqërore.

Në këtë mënyrë, edhe pse Hyrja është shumë e shkurtër në volum, ajo kryen një funksion të rëndësishëm konceptual- e përcakton kornizën e debatit si një problem të mospërputhjes ndërmjet resurseve dhe rezultateve. Nënteksti i këtij argumenti është i qartë: nëse një vend ka pasuri minerare dhe tokë pjellore, atëherë varfëria dhe stagnimi nuk janë “gjendje natyrore”, por tregues të një rendi ekonomik-politik që e kanalizon pasurinë në mënyrë të pabarabartë ose e shfrytëzon atë në funksion të interesave të tjera. Pikërisht këtu, autori e ndërton bazën për tezën më të gjerë të broshurës se ekonomia e Kosovës duhet lexuar jo vetëm me instrumente ekonomike, por edhe me instrumente të ekonomisë politike, duke e parë kontrollin mbi resurset si formë pushteti dhe si element vendimtar në marrëdhëniet qendër–periferi.

Vijon