Pilo Zyba: Morali i marrëdhënieve të dashurisë dhe familja shqiptare sot

MORALI I MARRËDHËNIEVE TË DASHURISË DHE FAMILJA SHQIPTARE SOT

-"Morali në shoqërinë shqiptare që nga Iliria deri në ditën e sotme" nga libri që përgatit për shtyp-

Nga Pilo Zyba

Nëse Stefan Zweig analizon dramën e brendshme të individit, Erich Fromm shkon një hap më tej: ai e sheh krizën morale si krizë marrëdhëniesh. Për Fromm-in, morali nuk matet vetëm me normat apo ndërgjegjen individuale, por me aftësinë e njeriut për të dashur.

Në veprën e tij “Arti i të dashuruarit”, Fromm thekson se dashuria nuk është ndjenjë spontane apo instinkt biologjik, por akt moral, disiplinë shpirtërore dhe përgjegjësi. Dashuria kërkon pjekuri, vetëdije dhe respekt për tjetrin si qëllim në vetvete – një ide që lidhet drejtpërdrejt me etikën kantiane.

Në këtë dritë, kriza morale e shoqërisë shqiptare sot shfaqet qartë në familje dhe marrëdhëniet intime. Familja shqiptare tradicionale ka qenë e ndërtuar mbi autoritetin, sakrificën dhe detyrimin moral. Dashuria shpesh ishte e nënkuptuar, jo e shprehur; rolet ishin të përcaktuara, jo të negociuara.

Demokracia dhe moderniteti e çliruan individin nga këto struktura, por, siç do të thoshte Fromm, liria pa aftësinë për të dashur kthehet në izolim. Shqiptari bashkëkohor shpesh përjeton:

-Frikë nga intimiteti emocional,

-Pasiguri në marrëdhënie,

-Krizë besimi mes partnerëve, dhe një ndarje mes seksualitetit dhe ndjenjës morale.

SEKSUALITETI, MORALI DHE KEQKUPTIMI I LIRISË

Fromm e paralajmëron qartë: një shoqëri që e redukton seksualitetin në konsum dhe kënaqësi, pa lidhje me përgjegjësinë dhe dashurinë, prodhon alienim shpirtëror. Kjo vërehet edhe në shoqërinë shqiptare bashkëkohore, ku kalimi i shpejtë nga tabu ekstreme në liberalizëm të pakontrolluar ka krijuar konfuzion moral.

Seksualiteti u çlirua nga ndalimi, por jo nga ankthi. Familja humbi autoritetin moral tradicional, por nuk u zëvendësua me edukim emocional dhe etik. Si pasojë:

-Marrëdhëniet bëhen të brishta,

-Lidhjet shpesh janë të përkohshme, dhe dashuria ngatërrohet me posedim ose frikë nga vetmia.

Fromm do ta quante këtë gjendje krizë të artit të të dashuruarit: njeriu kërkon të dashurohet, por nuk di të dashurojë.

Shqiptari bashkëkohor: mes Kantit, Nietzsche-s, Zweig-ut dhe Fromm-it.

Në këtë pikë, figura e shqiptarit sot mund të kuptohet si tension mes katër horizonteve morale:

Kanti kërkon përgjegjësi dhe dinjitet moral,

Nietzsche kërkon guxim për krijim vlerash,

Zweig na zbulon plagët dhe frikërat e shpirtit,

Fromm na mëson se pa dashuri të pjekur, çdo moral mbetet i zbrazët.

Morali në familje, dashuri dhe seksualitet nuk mund të ndërtohet më mbi frikë, turp apo autoritet të verbër, por as mbi relativizëm dhe kënaqësi të çastit. Ai kërkon ndërgjegje emocionale, dialog dhe përgjegjësi reciproke.

Morali shqiptar i sotëm ndodhet në një udhëkryq: mes trashëgimisë së fortë tradicionale dhe sfidave të botës moderne. Ai nuk mund të shpëtohet as duke u kthyer pas, as duke imituar verbërisht modele të huaja.

Rindërtimi moral kërkon:

-Autonomi morale (Kant),

-Guxim për vlera të reja (Nietzsche),

-Njohje të shpirtit dhe plagëve (Zweig), dhe mbi të gjitha, aftësinë për të dashur në mënyrë të përgjegjshme (Fromm).

Vetëm aty ku dashuria, familja dhe seksualiteti trajtohen si dimensione morale të qenies njerëzore, shoqëria mund të rifitojë ekuilibrin e saj etik. Morali nuk është më urdhër; ai është art i të jetuarit me tjetrin.

SHQIPËRIA KONKRETE: MORALI I PËRDITSHËM NË FAMILJE, DASHURI DHE INTIMITET

Në Shqipërinë e sotme, kriza morale nuk manifestohet më në forma të mëdha ideologjike, por në jetën e përditshme: në familje, në marrëdhëniet e dashurisë, në mënyrën si përjetohet seksualiteti dhe përgjegjësia ndaj tjetrit. Morali nuk përplaset më me ligjin apo fenë, por me lodhjen psikologjike, pasigurinë ekonomike dhe fragmentimin emocional.

Familja shqiptare ndodhet mes dy modeleve që nuk bashkohen lehtë. Nga njëra anë, trashëgimia tradicionale kërkon:

-Durim,

-Sakrificë,

-Ruajtje të unitetit “me çdo kusht”.

Nga ana tjetër, modeli modern kërkon:

-Vetërealizim,

-Liri emocionale,

-Barazi dhe komunikim.

Në praktikë, shumë familje shqiptare jetojnë në një konflikt të heshtur moral: qëndrojnë bashkë pa dialog, sakrifikojnë pa dashuri, ose ndahen pa reflektim. Këtu, siç do të thoshte Erich Fromm, problemi nuk është mungesa e dashurisë, por mungesa e aftësisë për të dashur në mënyrë të pjekur.

Dashuria shqiptare: mes frikës dhe varësisë

Në marrëdhëniet e dashurisë, shqiptari bashkëkohor shpesh lëviz mes dy ekstremeve:

-Frikës nga braktisja, dhe frikës nga angazhimi.

Kjo prodhon marrëdhënie të paqëndrueshme, ku xhelozia, kontrolli dhe pasiguria zëvendësojnë besimin. Në këtë kontekst, morali i dashurisë nuk shkelet me tradhti të mëdha, por me mungesë pranie emocionale, me paaftësi për të dëgjuar dhe për të respektuar autonominë e tjetrit.

Këtu përputhen Kant dhe Fromm: tjetri nuk trajtohet gjithmonë si qëllim në vetvete, por si mjet për të mbushur boshllëkun emocional personal. Dashuria kthehet në nevojë, jo në akt moral.

Seksualiteti shqiptar: liri pa edukim etik

Seksualiteti në Shqipëri ka kaluar nga ndalimi ekstrem në një liri të pjesshme, por pa edukim të mjaftueshëm emocional dhe etik. Ende sot:

-Flitet pak hapur në familje,

-Mungon edukimi seksual i shëndetshëm, dhe seksualiteti mbetet i ndarë nga dialogu moral.

Kjo krijon një situatë paradoksale: liria ekziston në praktikë, por turpi dhe faji ekzistojnë në ndërgjegje. Siç do të vërente Stefan Zweig, kjo ndarje prodhon tension shpirtëror, ankth dhe vetëcensurë morale.

Seksualiteti nuk është problem moral në vetvete; problem bëhet kur shkëputet nga përgjegjësia, nga ndjeshmëria dhe nga respekti për tjetrin.

Një moral i ri i mundshëm për Shqipërinë

Nëse e marrim seriozisht këtë analizë, atëherë morali shqiptar sot nuk mund të rindërtohet me slogane apo nostalgji. Ai kërkon hapa konkretë:

-Rikthimin e dialogut në familje,

-Edukim emocional dhe etik që nga fëmijëria,

-Normalizimin e bisedës për dashurinë dhe seksualitetin, dhe ndërtimin e marrëdhënieve mbi respekt, jo frikë.

Ky është momenti ku filozofia bëhet praktikë: morali nuk është më thjesht “si duhet të jemi”, por si jetojmë çdo ditë me njëri-tjetri

PSE RINIA SHQIPTARE SOT NUK LUFTON MË PËR FAMILJEN?

Në shoqërinë shqiptare bashkëkohore, vërehet një ndryshim i dukshëm në raportin e të rinjve me familjen. Ajo që dikur shihej si projekt jetësor, sot shpesh perceptohet si barrë, kufizim ose rrezik për lirinë personale. Pyetja nuk duhet formuluar me gjykim, por me reflektim: pse rinia shqiptare sot nuk e sheh më familjen si ideal moral, por si kompromis të vështirë?

Së pari, kjo nuk buron nga mungesa e vlerave, por nga mungesa e besimit. Të rinjtë janë rritur duke parë:

-Familje të lodhura emocionalisht,

-Martesa të mbajtura vetëm nga sakrifica, jo nga dashuria,

-Konflikt të heshtur mes prindërve, dhe shpesh një prindëri pa dialog.

Në këtë kuptim, familja nuk u shfaq si hapësirë sigurie emocionale, por si strukturë mbijetese. Siç do të thoshte Erich Fromm, njeriu nuk refuzon dashurinë; ai refuzon format e dashurisë që prodhojnë frikë dhe varësi.

Seksualiteti i rastit: liri apo mbrojtje psikologjike?

Kthimi i një pjese të rinisë drejt marrëdhënieve të rastit seksuale nuk duhet lexuar thjesht si shthurje morale. Shpesh, ai është mekanizëm mbrojtës. Marrëdhënia e përkohshme kërkon më pak përgjegjësi emocionale, më pak rrezik zhgënjimi dhe më pak ekspozim të brendshëm.

Këtu përputhen saktë analizat e Stefan Zweig: njeriu modern shpesh i shmang lidhjet e thella jo sepse nuk ndjen, por sepse ka frikë nga intensiteti i ndjenjës. Seksualiteti i shkëputur nga dashuria bëhet mënyrë për të qenë pranë tjetrit pa u dorëzuar plotësisht.

Në këtë sens, nuk kemi të bëjmë me mbizotërim të dëshirës trupore, por me frikë nga intimiteti shpirtëror.

Nga detyrimi moral te mungesa e projektit moral

Në shoqërinë tradicionale shqiptare, familja krijohej shpesh nga detyrimi moral dhe presioni shoqëror. Sot, ky detyrim është zhdukur, por nuk është zëvendësuar me një projekt moral të vetëdijshëm për familjen.

Kant do të thoshte se liria pa përgjegjësi nuk është autonomi morale, por arbitraritet. Të rinjtë janë më të lirë se kurrë të zgjedhin, por shpesh nuk kanë orientim etik për çfarë të zgjedhin. Familja kërkon durim, komunikim, vetëkontroll – virtyte që nuk kultivohen mjaftueshëm në një shoqëri të fragmentuar dhe ekonomikisht të pasigurt.

Shqipëria: pasiguria si faktor moral

Nuk mund të injorohet faktori konkret shqiptar:

-Pasiguria ekonomike,

-Emigracioni masiv,

-Mungesa e stabilitetit social.

Të rinjtë nuk shmangin familjen sepse nuk duan përgjegjësi, por sepse nuk shohin kushte për ta mbajtur atë me dinjitet. Këtu morali përplaset me realitetin material. Pa shpresë për të ardhmen, dashuria bëhet e përkohshme dhe familja një rrezik.

Çfarë mungon sot: edukimi për dashuri

Në fund, problemi nuk është as seksualiteti, as familja, por mungesa e edukimit për marrëdhënie të shëndetshme. Askush nuk u mëson të rinjve si të:

-Komunikojnë emocionalisht,

-Të menaxhojnë konfliktin,

-Të ndërtojnë besim, dhe ruajnë individualitetin brenda lidhjes.

Siç do të thoshte Fromm, shoqëria shqiptare i ka mësuar njerëzit si të mbijetojnë, por jo si të dashurojnë.

Rinia shqiptare nuk e ka humbur moralin; ajo ka humbur modelin bindës të dashurisë dhe familjes. Seksualiteti i rastit nuk është refuzim i vlerave, por shenjë e një brezi që kërkon lidhje pa dhimbje, pa zhgënjim dhe pa dështim.

Sfida morale e Shqipërisë sot nuk është të gjykojë rininë, por të krijojë kushte ku familja të mos jetë sakrificë e verbër, por zgjedhje e ndërgjegjshme, e ndërtuar mbi dashuri të pjekur, siguri emocionale dhe respekt reciprok.