Ilir Muharremi: Koleksioni privat ORNI i Fatlum Halitit dhe rëndësia e trashëgimisë kulturore e artit pamor të Kosovës

Koleksioni privat ORNI i Fatlum Halitit dhe rëndësia e  trashëgimisë kulturore e  artit pamor të Kosovës

Nga Ilir Muharremi, kritik i artit

Shija për art është një kulturë që buron nga thellësia e shpirti dhe tradita sepse vepra artistike të bënë të ndjehesh rehat, të ndjehesh përtej limiteve objektive, fluturim në një hapësirë ku lulëzon gjithçka si në kopshtin e Edenit.  Gjatë soditurit veprën, shpirti ushqehet me ekstazën e një dehje Dionisiane, përtej çdo galaksie, aty ku forca e mendjes nuk artikulon gramatikën dhe shprehjen, por vetëm rishfaq heshtjen. Kjo heshtje si pjalmë aktivizon magmën shpirtërore dhe vetëm shpirti kupton shprehjen e thellë ngjyrore nga peneli i artistit i cili gjatë aktit të krijimit komunikon me yjet.  Ta krijojsh një thesarë, të hulumtosh dromca shpirtërore nga artistë, të studijosh, gjendjet e tyre dhe të kënaqesh nga kjo botë ngjyrore, është kontribut historik edhe për gjenerata që vijnë. Fatlum Haliti, arkitekt i njohur kosovar, prej mbi dy dekadash njihet edhe si koleksionist i devotshëm i artit pamor. Rrugëtimi i tij koleksionues nisi para 22 vitesh, me blerjen e pikturës së parë të cilën e konsideron momentin vendimtar të lidhjes së tij të përhershme me artin. Me kalimin e kohës ai ndërtoi në mënyrë të qëllimshme koleksionin privat “Orni”, i fokusuar veçanërisht në artin modern shqiptar dhe kosovar, sidomos në veprat e artistëve pionierë të pasluftës. Përmes këtij koleksioni, Haliti synon ruajtjen, dokumentimin dhe prezantimin e trashëgimisë artistike vizuale të Kosovës, duke shërbyer si një urë midis gjeneratave. Kjo qasje studimore tregon një përkushtim profesional dhe akademik, çdo vepër zgjidhet për vlerat e veta historike, estetikë dhe kulturore, në mënyrë që koleksioni të pasqyrojë zhvillimin e artit pamor kosovar në dekadat e para të shtypjes dhe vetëdijes kulturore.

Një gjurmë e rëndësishme e veprimtarisë së Halitit erdhi me ekspozitën “Retrosintezë” (njohur ndryshe edhe si “Retrosynthesis”), me kurator Zeni Ballazhi e cila u hap në dhjetor 2025 në Galerinë e re të Arteve të Prishtinës (në ambientet e rindërtuara të Pallatit të Rinisë). Kjo ekspozitë inaugurale rikthen në vëmendje rrënjët historike të skenës pamore të Kosovës.  Ekspozita ndërton një urë midis kujtesës dhe analizës, duke rikthyer vëmendjen te rrënjët dhe zhvillimet më domethënëse të artit pamor gjatë viteve 1950–1990. Në këtë kuadër, koleksioni “Orni”, i krijuar nga Fatlum Haliti dhe bashkëshortja e tij Mirlinda Sefa-Haliti, u soll në publik si bërthamë e ekspozitës dhe si tributim për artistët kryesorë të asaj kohe. Përzgjedhja e veprave synoi të ilustronte një panoramë të gjerë të formave dhe rrjedhave artistike të asaj periudhe: sipas raportimit të ekspozitës, ekspozita përfshinte punime të mjeshtrave si Ibrahim Kodra , Muslim Mulliqi, Rexhep Ferri, Adem Kastrati, Daut Berisha, Engjëll Berisha, Hamdi Bardhi, Kadrush Rama, Tahir Emra dhe Svetozar Kamenovic. Këta emra përfaqësojnë personalitete që ndikuan në formësimin e identitetit artistik të rajonit tonë, prania e punimeve të tyre në koleksionin Orni dëshmon për përkushtimin e Halitit ndaj zbulimit dhe promovimit të atyre rrënjëve.

Ekspozita e Galerisë së Arteve të Prishtinës u prit si një moment historik për kulturën kosovare, pasi forcoi bashkëpunimin midis sektorit publik dhe iniciativave private. Nga njëra anë, kishte entuziazëm qytetar për rihapjen e një ambienti historik artdashës  të tillë që në vitet '70-’80 hapi hapësirën e tij për pionierët e artit pamor të Kosovës  dhe nga ana tjetër, koleksionisti Haliti solli kontributin e tij privat si një fond i rëndësishëm vlerash. Në ceremoninë e hapjes, kryetari i Prishtinës Përparim Rama vuri në dukje rëndësinë që ka kjo hapësirë për integrimin e pasurisë kulturore të dikurshme me brezat e rinj. Me këtë rast u përforcua ideja se iniciativa si ekspozita “Retrosintezë” bëjnë pjesë në kujtesën kolektive të qytetit dhe nxisin kurimin e kujtimeve kulturore të së kaluarës.

Kontributi privat i koleksionistëve si Haliti shpërfaqet në një kontekst më të gjerë ndërkombëtar, studiuesit e artit vënë re një valë rritjeje të muzeumeve dhe galerive private në gjithë botën. Për shembull, BMË Art Guide 2016 përmend 256 koleksione private në botë që janë të hapura për publikun, shumë prej të cilave janë themeluara nga filantropë e pasanikë të artit. Institucione të shquara evropiane si Fondacioni “Louis Vuitton” në Paris (The Louis Vuitton Foundation), i krijuar nga kompania LVMH, dhe muzeu “Broad” në Los Anxhelos (nga familja Broad) demonstrojnë rolin në rritje të koleksionistëve privatë në skenën kulturore. Po ashtu, palazi i madh i artit në Venedik që administron koleksionisti francezois-francez François Pinault, si dhe Fondacioni Prada në Milano (nga Miuccia Prada), janë shembuj të institucioneve private që rivalizojnë me entuziazëm me institucionet muzeore publike. Këto lëvizje evropiane nënvizojnë se, në mungesë të fondeve shtetërore adekuate, prania e dhuruesve privatë mund të mbushë boshllëqet e kujdesit institucional për trashëgiminë artistike.

Megjithatë, edhe institucionet publike në Kosovë janë angazhuar në pasurimin e fondit të artit kombëtar. Që nga themelimi i saj në vitin 1979, Galeria Kombëtare e Kosovës u vendos pikërisht për të prezantuar artet pamore dhe për të “ruajtur e mbledhur vepra arti të vlefshme”. Kjo tregon se, përballë sfidave politike dhe shpërndarjes së pasurisë kulturore gjatë dekadave të fundit, synimi zyrtar ka qenë formalisht mbledhja e punimeve që pasqyrojnë identitetin vizual të kombit. Ndonëse institucionet publike si Galeria Kombëtare kanë katalogë monografikë dhe ekspozita e arkiva si “Kosova Contemporary Art” dhe “Kosova Feniks” (botime zyrtare), në praktikë kapacitetet shtetërore shpesh e kanë pasur të pamjaftueshme për të mbuluar gjithë përzgjedhjen e artistëve vendorë. Prandaj, roli i koleksionit privat “Orni” merr përmasa të rëndësishme, ai shton dhe përforcon narrativën kombëtare të artit pamor duke sjellë në dritë krijime që ndoshta nuk do të kishin qenë në fokusin institucional. Në këtë kuptim, partneriteti mes iniciativave private dhe publike arrin një sinergji  p.sh. Galeria e Arteve e Prishtinës (në mbështetje të komunës) i ofron hapësirë koleksionit të Halitit dhe kështu kujtesës kolektive, ndërsa koleksionisti kontribuon me material të pasur historik dhe dokumentar.

Koleksioni privat i Fatlum Halitit përfaqëson një rast studimi të rëndësishëm mbi rolin e koleksioneve private në ruajtjen e identitetit kulturor në shoqëritë post-socialiste. Me zgjerimin e angazhimit të tij, Haliti ka ndikuar në zhvillimin e skenës artistike kosovare duke bashkuar vlerat e së kaluarës me dialogun bashkëkohor. Ky koleksion funksionon si depo memorieje dhe si platformë edukative  ai sjell në vëmendje veprat e “gurëve themelorë” të artit lokal, si Ibrahim Kodra ose Muslim Mulliqi, duke ndihmuar në ndërgjegjësimin e publikut për trashegiminë e tyre. Sipas kuratorëve dhe koleksionistëve artdashës, siç vërehet edhe në ekspozitën “Retrosintezë”, veprimtari të tilla nxisin emocion kolektiv dhe krijojnë mundësi interesi për artin. Përveç kësaj, modeli i Halitit është në përputhje me një fenomen global, koleksionistë privatë në Evropë dhe gjetkë po ashtu ushtrojnë ndikim të madh kur hapin arkivat e veta për publikun. Kështu, duke u mbështetur në metodologji të kujdesshme dhe vlera akademike, koleksioni Orni dhe iniciativat si “Retrosintezë” kontribuojnë thelbësisht në konservimin dhe zhvillimin e identitetit kulturor kosovar për brezat e ardhshëm.

Koleksionimi i veprave të artit pamor është një praktikë që tejkalon vlerën estetike individuale, ai funksionon si instrumenti kryesor i krijimit, ruajtjes dhe transmetimit të kujtesës kulturore. Në hapësirën e shoqërive që kanë kaluar tranzicione politike dhe kulturore siç është rasti i Kosovës   koleksionet private marrin një rol të dyfishtë: ato mbajnë nën kujdes vepra që mund të jenë të neglizhuara nga kapacitetet institucionale dhe njëherësh artikulojnë narrativat alternative të historisë artistike. Në këtë kuptim, koleksioni i  Halitit nuk është thjesht një grup objektesh estetike, ai përbën një arkivë  që dokumenton linjat kryesore estetike dhe social-kulturore të periudhave vendimtare  duke lejuar hulumtimin, rivlerësimin dhe ripërshkrimin e historisë së artit pamor kosovar.

Ekspozitat dhe programet arsimore të nxitura nga koleksionet private i afrojnë artit publikut jashtë rrethit elitist dhe forcojnë kapacitetet kritike të shoqërisë. Rasti i ekspozitës “Retrosintezë”, e cila solli në fokus veprat e pionierëve të artit kosovar, tregon se si aktivizimi i materialit nga koleksionet mund të jetë katalizator i debatit akademik dhe i ndërgjegjësimit kolektiv për vlerën e trashëgimisë vizuale. Kjo përmbledhje e veprave në hapësirë publike krijon mundësi për mësim formal dhe joformal  nga katalogët dhe hulumtimet akademike te programet shkollore dhe bisedat publike  duke e çuar koleksionin në funksion të shërbimit publik.

Ekonomia kulturore është një dimension tjetër kyç, koleksionet që e nxjerrin veten në publik rrisin atraktivitetin e qyteteve dhe kontribuojnë në turizëm kulturor, botime dhe aktivitete komerciale të lidhura. Përtej përfitimeve të drejtpërdrejta ekonomike, reputacioni ndërkombëtar që sjellin koleksionet e hapura si rastet e koleksionistëve evropianë (p.sh. François Pinault, Bernard Arnault, Miuccia Prada etj.) forcon “soft power”-in kulturor të vendit dhe mund të hapë rrugë për bashkëpunime ndërinstitucionale dhe programe evropiane të shkëmbimit.

Koleksionimi i veprave pamore është i rëndësishëm sepse përmban funksione komplementare, konservon dhe dokumenton trashëgiminë kulturore; e bën artin të disponueshëm për edukimin dhe kriticizmin publik; forcon ekonominë kulturore dhe profilin ndërkombëtar; dhe krijon burime primare për kërkimin akademik. Për Kosovën, dhe për koleksionin e Fatlum Halitit veçanërisht, këto funksione bashkohen për të ofruar një strategji të qëndrueshme të menaxhimit të pasurisë kulturore një strategji që kërkon angazhim profesional, transparencë dhe bashkëpunim institucional për t’u shndërruar nga investim privat në një aset publik me vlerë afatgjatë.

Pse është e rëndësishme krijimtaria e këtyre artistëve? Krijimtaria e këtyre artistëve nuk është vetëm gëzim estetik, ajo formëson kujtesën kolektive, harton një historik të përshtatshëm të modernizimit të shoqërisë dhe ofron materiale të domosdoshme për hulumtim akademik. Në kontekstin e Kosovës (dhe më gjerë të hapësirës shqiptare), këta autorë luajtën role komplementare, si inovatorë formalë (p.sh. Kodra me referencat e kubizmit dhe abstraksionit), si ndërmjetësues të përvojave lokale dhe standardeve evropiane (Mulliqi, Emra, Berisha), dhe si pedagogë/kuratorë moralë që konsoliduan institucione dhe rrjete artistike (Rama, Kastrati). Përkufizimi i tyre si “pionierë” apo “gurë referimi” reflekton rëndësinë e dy shtyllav, vlera estetike e veprës dhe roli i saj social/edukativ.

Ibrahim Kodra, konsolidohet si një nga figurat më të njohura të artit shqiptar në arenën ndërkombëtare për shkak të integrimit të kubizmit dhe formave të reduktuara në një sintaksë personale që kombinon abstraksionin me motive nga jeta reale dhe kompozicione të forta gjeometrike. Stilistikisht, veprat e Kodrës shquhen për  përdorimin e formave gjeometrike si elemente narrative (jo vetëm dekorative),  një ekuilibër midis linjës dhe planeve ngjyrë që gjeneron ritëm dhe modulacione tonale. Analiza e një pogoditjeje tipike (p.sh. kompozicionet me muzikantë ose natura-morte) tregon se Kodra përdor elemente simbolike të ngritura në një strukturë afatgjatë, ku figura humbet si individualitet dhe fiton statusin e ikonës moderne, prandaj ndikimi i tij në formimin e një kanoni kombëtar është shumë i rëndësishëm.

Muslim Mulliqi paraqitet si referenca kryesore e ekspresionizmit në Kosovë, piktura e tij karakterizohet nga një përdorim i guximshëm i ngjyrës, ritëm i fortë dhe një sens hapësinor “i pafund” që nxit refleksionin mbi vendin dhe kujtimin. Vepra të tilla si “Kullat e Junikut” ose portretet e tij tregojnë metodë ku materia e bojës dhe shtresimi tekstural shërbejnë për të artikuluar nostalgji/trauma kolektive, por edhe për të afirmuar elemente lokale (motivet e Dukagjinit). Në nivelin formal, Mulliqi kombinon figuracionin e deformuar me një narrativë koloristike që e bën punën e tij lehtësisht të lexueshme dhe emocionalisht të fuqishme  ky kombinim e bën atë model pedagogjik për gjeneratat e mëvonshme.

Rexhep Ferri linja, intimiteti dhe dokumenti i përditshmërisë

artikulon në kufijtë e vizatimit dhe pikturës, vepra e tij shpesh shfaq linja të hollë, hapësira të qarta dhe një etos dokumentar që regjistron situata intime dhe sociale. Triptiku i prezantuar në Galerinë e Prishtinës, tregon se Ferri përdor distancën, anonimitetin e figurës dhe fushat e plota ngjyrë për të krijuar ekuilibër midis portretit dhe skenës sociale. Rëndësia e tij shtrihet edhe në kontributin akademik (pedagogji) dhe në krijimin e një “stilistike” të brendshme që pasqyron meditën shpirtërore të një periudhe.

Adem Kastrati përfaqëson gjeneratën e parë pas Luftës II Botërore që konsolidon figuracionin lokal me një tonalitet modern. Studimet kritike vënë re “stilizmin e Kastratit”  një trajtë e cila përforcon motive të tokës, peizazheve dhe tipareve komunitare duke i përshkruar ato në një formë të vendosur dhe të identifikueshme. Ky “stil i Kastratit” ka rëndësi sepse krijon një referencë estetike të lidhur ngushtë me identitetin rural dhe kujtesën e përbashkët. Liria e shprehjes së formave brenda kompozicionit është e qartë.

Teknikisht, veprat e Daut  Berishës karakterizohen nga një kontaminim i figuracionit me elemente të pastra ekspresioniste  përdorim i formës së përpunuar, dritë-errësirë dramatike dhe kompozita që kërkojnë interpretim narrativ. Kjo rrugë i jep artit vendor një urë drejt dialogut me historinë e artit evropian.

Engjëll Berisha, përdor forma të qëndrueshme dhe të rënda, që shpesh përmbajnë linja vertikale dhe horizontale që krijojnë simetri të përkryer. Strukturat në veprat e tij ngjasojnë me arkitekturën sakrale, ku vërehen kube, kulla dhe harku klasik, duke dhënë përshtypjen e një altari apo ikone. Elementët kryesorë shpesh janë të vendosur në qendër të pikturës dhe janë të rrethuar nga detaje të përsëritura, si rrotat apo motivet diellore.

Hamdi Bardhi Veprat e tij përfshijnë motive arkitekturore dhe fasada ndërtesash, të cilat janë vlerësuar për ndjeshmërinë artistike dhe përmbajtjen shpirtërore, duke reflektuar vizione të qyteteve dhe qytetërimit

Kadrush Rama në tablotë e tij përdoret shumë ngjyra e bardhë. Pra, kjo është e veçanta e tij. Figurat e bardha në sfond të bardhë. Ose, mund të themi; bardhësia e poetizuar në sfond të bardhë.

Tahir Emra dokumentimi  njihet si një ndër themeluesit e modernizimit figurativ në Kosovë, puna e tij e hershme sjell një dokumentim të jetës lokale, ndërsa fazat e mëvonshme shfaqin një depërtim drejt drames sociale dhe simbolizmit. Ngjyra dhe reduktimi formal te Emra shpesh përdoren për të shprehur trauma historike dhe për të evidentuar tematikën e humbjeve kolektive. Ky trajtim e bën punën e tij të rëndësishme si burim historik dhe si material për lexime kritike mbi ndjeshmërinë kombëtare.

Formësimi në veprat e Agim Çavdarbashës është shpesh abstrakt, por gjithmonë i rrënjosur në figurën njerëzore dhe natyrore. Figuracioni i tij largon detajet konkrete, duke u përqendruar në linjat rrjedhëse dhe siluetat e lëmuara. Format e tij përfshijnë lakime të zbutura dhe një ndjesi të thellë të rrumbullakimit, që çojnë në një ndjesi të përjetimit të brendshëm. Këto forma i japin veprave një ndjenjë qetësie, duke krijuar lidhje të drejtpërdrejta me rrjedhën e natyrës dhe ritmin e jetës. Minimalizmi dhe thjeshtësia strukturore japin një përjetim universal, të çliruar nga kufijtë etnikë ose kulturorë.

Në krijimtarinë e Nustret Salihamixhiqi mbizotëron ngrohtësia, fantazia, dhe një qasje e thellë psikologjike ndaj figurës njerëzore, e cila është shpesh e labilizuar. Figuracioni i tij është në një gjendje të përhershme ndryshimi, herë duke u pozicionuar në skajet e kompozicionit, herë duke zënë qendrën e tij. Këto figura të nxjerra nga jologjika dhe ndonjëherë të zhvendosura në hapësirë, duken se lëvizin në mënyrë të pavetëdijshme. Salihamixhiqi i ndërthur këto elemente në një përzierje të thellë figurative dhe shpirtërore, duke i ofruar secilës formë një shprehje unike.

Gjelosh Gjokaj përdor një gamë të gjerë ngjyrash, ku tonet e ngrohta dhe ato të ftohta ndërthuren për të krijuar kontraste të fuqishme dhe dinamike.

Svetozar Kamenovi? , si pjesë e korpusit artistik serb në Kosovë, na kujton se historia artistike e vendit është multietnike dhe e përbërë. Vepra e tij  dhe përfshirja në koleksionet kombëtare thekson nevojën për një histori të përbashkët që pranon diversitetin. Analizat e veprave abstrakte të tij  tregojnë një disiplinë formale që bashkëjeton me temat lokale, duke kontribuar kështu në një kanon më të plotë kombëtar.