Sabile Basha: Libri si monument për Ylfete Humollin

LIBRI SI MONUMENT PËR YLFETE HUMOLLIN

Ramë Oraca, Ylfetja- Ag Lirie

Libër-homazh kushtuar heroinës së kombit Ylfete Humollit, Prishtinë, 2025

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Diku mes qershorit dhe korrikut të vitit 2025, , në një verë që rrëshqiste qetë pa lënë shumë gjurmë, miku im dhe shkrimtari nga Besiana (Podujeva), Ramë Oraca, m’u drejtua me një kërkesë të thjeshtë në formë, por të thellë në peshë emocionale dhe kuptimore: të shkruaja për heroinën e Llapit, Ylfete Humollin. Kërkesa e tij nuk ishte detyrim formal, por një thirrje e kujtesës dhe përgjegjësisë ndaj historisë sonë kolektive. Ajo vinte në një çast kur fjala e shkruar kërkonte ndjeshmëri të veçantë, sepse bëhej fjalë për një figurë që mbartte sakrificë, guxim dhe heshtje të thellë. Më kishte shkruar se Lidhja e shkrimtarëve në Besian kishte vendosur që shkrimet, në stile e zëra të ndryshëm, t’i bashkonte në një libër-homazh.

Ky libër synonte të ishte më shumë se një botim: një hapësirë e përbashkët reflektimi për një vajzë që hyri në histori përmes veprës. Në atë çast, ftesa m’u duk si një ndalesë e domosdoshme në rrjedhën e ditëve, një kthim kah sakrifica femërore në historinë tonë.

Të shkruash për Ylfeten do të thoshte të përballeshe jo vetëm me faktet, por edhe me heshtjet mes tyre.

Ramë Oraca, përveç shkrimit, më kishte besua edhe rolin e redaktores së librit.

Ky besim ishte një nder i rrallë dhe një përgjegjësi morale e thellë. Kështu, fjala u shndërrua në pietet, dhe shkrimi në dëshmi që refuzon harresën. Pa asnjë hezitim e pranova kërkesën, ndonëse dita ime ishte tashmë e mbushur me obligime të shumta e të ndryshme, që kërkonin kohë, përqendrim dhe energji. Megjithatë, përballë një thirrjeje që vinte nga kujtesa dhe përgjegjësia morale, ngarkesa e përditshmërisë humbi peshën e saj. Ishte një vendim i menjëhershëm, i marrë më shumë me ndjenjë sesa me llogari, sepse kishte tema që nuk maten me kohë, por me domethënie.

Procesi i hulumtimit që pasoi u shoqërua me përpjekje të vazhdueshme për të mbledhur sa më shumë materiale, dokumente dhe dëshmi. Megjithatë, pavarësisht kërkimit këmbëngulës, të dhënat që arrita të siguroja rezultuan të pakta, të fragmentuara dhe shpesh të shpërndara në burime të ndryshme, pa një rrëfim të plotë e të konsoliduar. Kjo mungesë nuk ishte vetëm boshllëk arkivor, por edhe pasqyrim i një kohe kur shumë ngjarje ishin lënë në heshtje, ose ishin ruajtur vetëm në kujtesën e atyre që i kishin përjetuar drejtpërdrejt.

Megjithatë, pikërisht nga këto copëza të vogla, nga këto “kokrra” të shpërndara të informacionit, fillova të end një rrëfim në letër. Me kujdes dhe durim, njëra pas tjetrës, i bashkova faktet e gjetura me ato që i mbaja mend vetë, sepse ngjarjet e vitit 1989 nuk ishin një periudhë e largët apo abstrakte për ne që ishim pak më të rritur; ato ishin pjesë e kujtesës sonë të gjallë, e përjetuar mes frikës, pasigurisë dhe një ndjenje të paqartë se diçka e rëndë po ndodhte rreth nesh. Kështu, shkrimi mori formë jo vetëm si rezultat i hulumtimit, por edhe si ndërthurje e kujtesës personale me fragmentet e historisë kolektive, duke u shndërruar në një përpjekje për ta plotësuar heshtjen me fjalë dhe për t’i dhënë kuptim një kohe që ende kërkon të rrëfehet.

Pas kalimit të një muaji pune të heshtur, të përqendruar dhe shpeshherë të shoqëruar nga dyshime e rikthime të vazhdueshme mbi fjalën e shkruar, ia dërgova kolegut tim punimin e përfunduar. Sot, ky proces më kthehet i materializuar në duar, në formën e librit të Ramës, tashmë të kompletuar dhe të botuar me një kujdes e bukuri të rrallë. Faqet e tij mbajnë një qetësi të veçantë, atë qetësi që vjen vetëm kur fjala ka gjetur vendin e saj dhe kur përpjekja është shndërruar në vepër. Libri nuk është më thjesht një ide apo një projekt i përbashkët, por një dëshmi e prekshme e punës kolektive, e dashurisë për kujtesën dhe e respektit ndaj figurës që e frymëzoi.

Brenda këtij botimi, përveç kontributit tim si autore e një punimi, mora përsipër edhe rolin e redaktores, një përgjegjësi tjetër që kërkonte vëmendje të imët, durim dhe përkushtim ndaj secilës fjali. Redaktimi nuk ishte vetëm një proces teknik, por një akt i heshtur kujdesi për librin, një përpjekje për ta bërë zërin e secilit autor të rrjedhë natyrshëm, pa humbur individualitetin, por duke ruajtur harmoninë e tërësisë. Kështu, libri u bë për mua jo vetëm një botim i përfunduar, por një përvojë e plotë krijuese, ku fjala e shkruar, puna editoriale dhe kujtesa historike u ndërthurën në një vepër që sot mund të lexohet, të mbahet në dorë dhe të jetojë përtej nesh.

Librin, Ramë Oraca e kishte pagëzua me një titull që nuk synonte thjesht të emërtonte një vepër, por të hapte një hapësirë kuptimore të thellë dhe të ngarkuar me simbolikë: “Ylfetja – Ag Lirie (Libër-homazh kushtuar heroinës së kombit, Ylfete Humollit)”, botuar në Prishtinë më 2025. Ky titull, në vetvete, është një akt interpretimi dhe qëndrimi, sepse fjala ag nuk nënkupton vetëm fillimin e një dite të re, por edhe lindjen e shpresës pas errësirës, çastin e brishtë kur drita ende nuk është e plotë, por tashmë është e pashmangshme.

Në këtë kuptim, Ylfetja shfaqet jo vetëm si emër, por si metaforë e një epoke dhe e një ideali, ndërsa Ag Lirie e ngre figurën e saj përtej individuales, duke e shndërruar në simbol të zgjimit kolektiv, të sakrificës që paraprin dritën. Titulli është një ftesë për lexim të thellë, sepse nuk premton një rrëfim të zakonshëm biografik, por një homazh që lëviz mes historisë, kujtesës dhe poezisë, duke kërkuar nga lexuesi jo vetëm vëmendje, por edhe ndjeshmëri.

Si libër-homazh, vepra e vendos Ylfete Humollin në një hapësirë të denjë për figurat që nuk i përkasin vetëm kohës së tyre, por vazhdojnë të flasin edhe për brezat që vijnë. Botimi i tij në Prishtinë, në vitin 2025, e lidh këtë vepër me një kohë reflektimi më të pjekur, kur historia nuk kërkon më vetëm dokumentim, por edhe interpretim të drejtë dhe nderim të sinqertë. Kështu, titulli bëhet porta hyrëse e librit, një shenjë orientuese që paralajmëron se brenda faqeve të tij nuk gjendet vetëm një histori personale, por një ag i vazhdueshëm lirie, i shkruar me fjalë, kujtesë dhe respekt.

Gjithmonë kam qenë e vetëdijshme se Ramë Oraca mbart në vete një prirje të veçantë për krijimtarinë artistike, një ndjeshmëri të lindur ndaj fjalës dhe kuptimit, që shfaqet natyrshëm në shkrimet e tij. Megjithatë, përballja me këtë libër, të ndërtuar me një format kaq të konsoliduar dhe të realizuar në një nivel të lartë letrar, përbënte për mua një befasi të bukur dhe të thellë njëkohësisht. Ishte një surprizë që nuk vinte nga mungesa e besimit, por nga përmasat e përmbushjes estetike dhe strukturore që vepra kishte arritur.

Ky botim dëshmonte jo vetëm talentin krijues të autorit, por edhe një pjekuri të re shkrimore, një aftësi për të ndërthurur emocionin me disiplinën letrare, frymëzimin me përgjegjësinë ndaj temës. Libri nuk ishte thjesht rezultat i një impulsi artistik, por i një pune të menduar, të duruar dhe të përkushtuar, ku çdo element – nga përzgjedhja e temës, te ndërtimi i tekstit dhe ritmi i rrëfimit – reflektonte vetëdije estetike dhe respekt ndaj lexuesit.

Për mua, kjo përvojë ishte një konfirmim i heshtur se krijimtaria e vërtetë nuk ndalet në intuitë, por rritet përmes punës dhe guximit për t’u përballur me forma më të mëdha shprehjeje. Libri i Ramë Oracës u shfaq kështu si një dëshmi se talenti, kur shoqërohet me përkushtim dhe vizion, është i aftë të tejkalojë pritjet dhe të shndërrohet në vepër të plotë, duke lënë pas jo vetëm kënaqësi estetike, por edhe një ndjenjë të qartë respekti për autorin dhe për rrugëtimin e tij krijues.

Përtej fjalës hyrëse, e cila në këtë rast merrte funksionin e një parathënieje të heshtur, libri hapej që në faqet e para me dy kumtesa themelore, të vendosura me kujdes dhe qëllimësi, si shtylla interpretimi për jetën dhe veprimtarinë e Ylfete Humollit. Këto kumtesa, të shkruara nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha dhe Ma. Sc. Adem Ajvazi, nuk ishin thjesht tekste akademike, por lexime të thelluara që i jepnin figurës së heroinës dimension historik, etik dhe shoqëror, duke e vendosur atë në kontekstin e kohës dhe të sakrificës kolektive. Që në fillim, libri i ftonte lexuesit jo vetëm të ndjejnë, por edhe të kuptojnë, duke e ndërtuar rrëfimin mbi bazën e dijes dhe reflektimit të argumentuar.

Pas këtyre teksteve analitike, të ndërtuara me peshë argumenti dhe qartësi mendimi, vjen një shkrim i shkurtër, por thellësisht prekës i Shukrije Ramës. Me një ndjeshmëri të hollë dhe një ton të përmbajtur emocional, ajo rikujton ditën e vrasjes së Ylfetes, një ditë që mbeti e gdhendur jo vetëm në kujtesën personale, por edhe në ndërgjegjen kolektive të një brezi të tërë. Rrëfimi i saj shpalos me thjeshtësi dhe sinqeritet përgatitjet dhe organizimin e nxënësve për të vendosur kurora në vendin ku Ylfetja u vra, duke e kthyer atë akt në një gjest të heshtur rezistence dhe respekti.

Kulmi emocional i kësaj pjese hapëse vjen me poezinë e thurur nga motra e Ylfetes, Lulja Humolli-Krasniqi, e lindur në një çast malli dhe dhimbjeje të thellë, e titulluar domethënës “Tym, Lot, Zjarr, Vdekje”. Kjo poezi nuk është vetëm një tekst letrar, por një britmë e përmbajtur, një elegji që rrjedh nga plagë ende të hapura. Që në leximin e parë, vargjet e saj të përfshijnë me një forcë të pashpjegueshme, të mbërthejnë dhe të ndezin një zjarr të brendshëm – zjarr kujtese, zjarr dhimbjeje dhe krenarie – një zjarr që nuk shuhet as me kalimin e kohës, as me harresën e imponuar.

Në këtë mënyrë, struktura e librit ndërtohet si një udhëtim i menduar me kujdes: nga analiza te ndjenja, nga historia te poezia, nga fjala e matur te vargu që digjet. Dhe pikërisht ky ndërthurim e bën librin jo vetëm një homazh, por një përvojë të plotë leximi, ku mendja dhe zemra ecin paralelisht, duke e mbajtur të gjallë një kujtim që refuzon të shuhet.

Sa thellë depërtojnë në shpirt vargjet që Lulja i thur për motrën e saj trime, vargje që nuk lindin nga mjeshtëria formale e poezisë, por nga një ndjesi e brendshme, e pastër dhe e papërpunuar, ku dhimbja shndërrohet në gjuhë dhe malli merr formë fjale. Ato janë vargje që nuk kërkojnë të zbukurohen, sepse fuqia e tyre buron nga e vërteta emocionale që mbartin, nga një dhimbje që nuk kërkon shpjegim, por dëshmon vetvetiu.

Heshtja me të cilën hapet poezia nuk është mungesë zëri, por një pauzë e rëndë, e ngarkuar me frikë dhe parandjenjë. Tym, lot, zjarr, vdekje – këto fjalë vijnë njëra pas tjetrës si goditje, si shenja të një bote që po shpërbëhet. Pyetjet që pasojnë nuk kërkojnë përgjigje, sepse ato janë pyetje retorike të një shpirti të tronditur, që përpiqet të kuptojë nëse katastrofa po vjen nga qielli apo po shpërthen nga toka, nëse është natyra ajo që po çmendet apo njeriu ai që e ka kthyer botën në vullkan.

Qielli, toka, ajri, dielli – të gjitha elementet e jetës shndërrohen në bartës dhimbjeje. Ajri që thithet me frikë, rrezet e diellit që derdhin lot, qielli i kaltër që nuk sjell më dritë, por breshër shkatërrimi – këto imazhe e zhvendosin dhimbjen personale në një përmasë universale. Ajo që i ndodh motrës bëhet metaforë e asaj që i ndodh një populli të tërë, një toke që mbillet me lot e gjak dhe korr vdekje.

Forca e këtyre vargjeve qëndron pikërisht në këtë shndërrim të dhimbjes intime në thirrje kolektive. Ato nuk flasin vetëm për humbjen e një motre, por për shkatërrimin e shpresës, për plagën që mbetet hapur dhe që lë pas njerëz të zbrazur, të lodhur, të zhveshur nga besimi se nesër mund të jetë më i butë. Dhe pikërisht për këtë arsye, këto vargje prekin thellë: sepse nuk janë vetëm poezi, por dëshmi e një dhimbjeje që nuk mbyllet, e një zjarri që vazhdon të digjet brenda kujtesës dhe që refuzon të shuhet.

“Heshtje,

Tymë , Lot, zjarr, vdekje

Mos vallë në horizontin qiellor po ndizet zjarr?

Mos vallë në tokën tonë po bëhet vullkan”

Mos vallë ajri që po e thithim po bëhet gaz?

Mos vallë rrezet e diellit po lëshojnë lot pa nda?

Mos vallë qielli i kaltër po sjell breshër pa pra?

Që mbjell lot, gjak, vdekje

Dhe lë njerëz pa shpresë.

Këto vargje, pa e kërkuar me qëllim, mbartin brenda vetes peshën e një kohe të tërë, një kohe të zgjatur pafundësisht në vuajtje dhe lot, ku dhimbja nuk njeh kufij kronologjikë dhe nuk mbyllet me një datë të vetme. Ato janë vargje që e thithin historinë në heshtje dhe e nxjerrin si ankth kolektiv, si një gjëmë e vazhdueshme që nuk pushon së godituri ndërgjegjen njerëzore. Në to, breshëri dhe vullkani nuk janë vetëm figura poetike, por shenja të një tronditjeje të thellë, që prek jo vetëm trupin e njeriut, por edhe vetë rendin e natyrës.

Dhuna që përshkruhet nuk mbetet e kufizuar në përmasën njerëzore; ajo depërton në qiell, në tokë dhe në ajër, duke i kthyer elementet themelore të jetës në dëshmitarë të një barbarie të pashuar. Qielli nuk është më strehë, toka nuk është më vend që mban peshën e shpresës, ajri nuk është më frymëmarrje e lirë, por bartës i frikës dhe i shkatërrimit. Në këtë mënyrë, poezia e tejkalon dhimbjen individuale dhe shndërrohet në një pasqyrë të një realiteti historik, ku dhuna sistematike dhe pushtimi i pandalshëm e zhveshin njeriun nga dinjiteti dhe e detyrojnë natyrën të dridhet bashkë me të.

Kështu, këto vargje bëhen kronikë e një kohe të errët, një kohë ku barbaria e një sistemi dhe e një okupimi të pamëshirshëm nuk njeh pushim, nuk njeh kufi dhe nuk njeh pendesë. Ato flasin për një dhimbje që nuk është rastësore, por e organizuar, e përsëritur dhe e trashëguar, duke e shndërruar poezinë në një akt dëshmie dhe rezistence. Në këtë kontekst, vargu nuk është vetëm shprehje artistike, por një thirrje e heshtur kundër një dhune që trondit gjithçka që prek – njeriun, natyrën dhe vetë kohën.

A thua vallë pse vriten engjëjt? Pyetje që tingëllon si një paradoks i dhimbshëm, sepse engjëjt, në rendin moral të botës, përfaqësojnë pafajësinë, dritën dhe të mirën e patjetërsueshme. Por historia na mëson se barbaria nuk njeh kufij simbolikë; ajo shkon përtej çdo ndalese etike dhe arrin të shkelë edhe mbi atë që njeriu e ka konsideruar të paprekshme. Po, barbarët e bëjnë edhe këtë: ata vrasin engjëjt, jo sepse kanë arsye, por sepse urrejtja e tyre nuk njeh ligj, rregull apo ndërgjegje.

E Ylfetja ishte një engjëll i kohës moderne, një prani e ndritshme në një epokë të errësuar nga dhuna dhe mohimi, një figurë ku pafajësia dhe guximi bashkëjetonin pa kundërshti. Dashuria e saj për atdheun dhe për popullin e vet ishte e thjeshtë, e natyrshme dhe e thellë, por për mendësinë barbare ajo mbetej e pakuptueshme, si një ekuacion me qindra të panjohura që nuk mund dhe nuk donin ta zgjidhnin. Sepse aty ku mungon ndjenja njerëzore, edhe dashuria shndërrohet në kërcënim.

Për barbarët, të duash vendin tënd nuk është akt fisnik, por faj; të mbrosh dinjitetin nuk është virtyt, por sfidë. Ata nuk e kuptojnë se dashuria për atdheun buron nga dashuria për jetën, për fëmijët, për të ardhmen. Dhe ata që nuk njohin këtë dashuri, që nuk ndjejnë dhembje për fëmijën, për njeriun e pambrojtur, për jetën e tjetrit, nuk mund të quhen njerëz në kuptimin e plotë të fjalës. Ata janë hijet e një bote të errët, krijesa të shformuara moralisht, monstra të lindura nga një realitet që nuk njeh as dritë, as dhembshuri, as dashuri.

Në këtë kontrast të thellë mes njerëzores dhe çnjerëzores, Ylfetja qëndron si simbol i pastërtisë morale, si dëshmi se edhe në kohët më të egra mund të lindin figura që refuzojnë errësirën dhe zgjedhin dritën. Ajo nuk ishte vetëm një emër apo një histori sakrifice, por një shembull i qartë se dashuria për atdheun dhe për njeriun është forma më e lartë e njerëzores — dhe pikërisht për këtë arsye, më e frikshme për ata që jetojnë pa zemër.

Lulja, motra e saj besnike dhe e përkushtuar, edhe sot e kësaj dite e përjeton me peshë të rëndë mungesën e Ylfetes; ajo jo vetëm që e ndien, por e bart këtë mungesë si një plagë të hapur që nuk mbyllet me kalimin e kohës. Ylfetja nuk është për të thjesht një kujtim i largët, por një prani e heshtur që vazhdon të jetojë në çdo stinë, në çdo ndryshim moti, në çdo kthesë të jetës. Dhimbja e saj nuk është e zhurmshme, por e thellë, e përmbajtur, një dhimbje që rri dhe flet brenda shpirtit.

Ajo ishte dhe do të mbetet për Lulen motra që kërkohet pa pushim, një figurë e dashur që ndiqet me mall përgjatë kohëve dhe hapësirave, njësoj si në mitin e Konstantinit, ku dashuria vëllazërore sfidon vdekjen dhe kufijtë e botëve. Në këtë kërkim të përhershëm, Lulja ecën me kujtesën si udhërrëfyes, duke e thirrur Ylfeten në heshtje, duke e kërkuar në dritë e në errësirë, në ditë të qeta e në net pa gjumë.

Kështu, mungesa e Ylfetes shndërrohet në një udhëtim të pandërprerë të shpirtit, ku dashuria motërore nuk njeh fund dhe nuk pranon harresë. Si Konstantini që kthehet për motrën e tij përtej ligjeve të jetës dhe vdekjes, edhe Lulja vazhdon ta kërkojë Ylfeten përtej kohës, duke e mbajtur gjallë jo vetëm në kujtim, por në vetë qenien e saj.

Në pjesën e dytë të veprës, të titulluar “Ylfetja – Ag Lirie”, autori ndërmerr një akt të kujdesshëm përzgjedhjeje dhe sistemimi, duke mbledhur mbi pesëdhjetë e dy poezi nga autorë të ardhur prej të gjitha trojeve shqiptare. Kjo pjesë e librit shndërrohet në një hapësirë të gjerë poetike, ku zëra të ndryshëm, me ndjeshmëri dhe përvoja të ndryshme krijuese, bashkohen në një homazh të përbashkët kushtuar heroinës Ylfete Humolli. Secila poezi mbart vulën e individualitetit të autorit, duke krijuar një mozaik të pasur stilistik dhe metaforik.

Poezitë karakterizohen nga larmi formash shprehëse, ritmesh dhe figuracionesh poetike, ku metaforat ndërtojnë ura mes dhimbjes dhe shpresës, mes humbjes dhe përjetësimit. Në këtë shumësi zërash, arti krijues shfaqet në të gjithë potencialin e tij frymëzues, duke e ngritur figurën e Ylfetes përtej një përjetimi individual dhe duke e shndërruar atë në simbol kolektiv. Ajo shfaqet herë si dritë e agut, herë si flijim, herë si zë që thërret nga heshtja, por gjithnjë si prani që nuk shuhet.

Kjo pjesë e librit nuk është thjesht një përmbledhje poezish, por një kor poetik, ku fjalët e autorëve ndërthuren për të ndërtuar një narrativë të përbashkët emocionale dhe estetike. Përmes këtij bashkimi krijues, Ylfete Humolli bëhet qendër graviteti artistik, burim frymëzimi dhe pikë takimi e ndjenjës kombëtare me artin. Kështu, “Ylfetja – Ag Lirie” shndërrohet në një hapësirë ku poezia merr funksionin e kujtesës, të nderimit dhe të rezistencës shpirtërore, duke dëshmuar se fjala poetike ka fuqinë ta mbajë gjallë atë që historia rrezikon ta lërë në heshtje.

Secili autor, në mënyrën e vet dhe me një zë krejtësisht unik, ka ditur ta krijojë dhe ta përjetojë dhimbjen e humbjes së saj në moshën më të njomë, duke e shndërruar atë në fjalë që nuk mbeten vetëm rrëfim personal, por marrin përmasë kolektive. Dhimbja nuk është e njëtrajtshme, sepse secili e ndien ndryshe, e artikulon ndryshe dhe e bart nëpër vargje sipas ndjeshmërisë së vet, por pikërisht kjo shumësi perceptimesh e bën kujtimin më të plotë dhe më të gjallë.

Në këto krijime, humbja nuk paraqitet si fund, por si pikënisje e një reflektimi më të thellë mbi jetën, sakrificën dhe kuptimin e qëndresës. Autorët nuk synojnë që kujtimi i saj të mbetet i ngrirë në dhimbje apo të tretet në harresë, por ta shndërrojnë atë në një formë dashurie të qëndrueshme, të mbjellë me vetëdije dhe përkushtim në ndërgjegjen e brezave që do të vijnë. Kështu, kujtimi merr trajtën e një trashëgimie shpirtërore, që nuk rëndon, por ushqen.

Në këtë mënyrë, figura e saj kalon nga e shkuara në të ardhmen, nga humbja në vazhdimësi. Dashuria për të nuk mbetet peng i një kohe të errët, por shndërrohet në farë shprese, që do të mbijë në brezat e rinj, në një Kosovë të lirë, ku kujtesa nuk do të jetë më plagë, por vetëdije. Dhe pikërisht aty, në tokën e lirë të Kosovës, kjo dashuri e mbjellë përmes fjalës dhe poezisë do të vazhdojë të jetojë, si dëshmi se sakrifica nuk shuhet, por ripërtërihet në çdo gjeneratë që vjen.

Ëndrra e Ylfetes, e endur dhe e përçuar përmes vargjeve, shfaqet si një kumt i qetë dhe i ndritshëm, si një lajm i mirë që vjen nga thellësia e sakrificës dhe merr formë shprese. Në poezitë që i kushtohen, dashuria e saj për vendin nuk mbetet një ndjenjë e paplotësuar apo një ideal i thyer, por shndërrohet në realitet të prekshëm, në fryt të një rruge të dhimbshme, por të domosdoshme. Ajo ëndërr, e cila dikur u duk e largët dhe e paarritshme, sot jeton në përditshmërinë tonë, në ajrin e lirë që thithim dhe në tokën ku ecim pa frikë.

Në faqet përmbyllëse të librit, Ramë Oraca dëshmon edhe një herë një mjeshtëri të rrallë narrative dhe estetike, duke grumbulluar dhe sistemuar me kujdes fotografitë e Ylfetes në dy tërësi kuptimore, të cilat me të drejtë i emërton “Albumi i jetës” dhe “Albumi i përjetësisë”. Kjo ndarje nuk është thjesht redaktoriale, por thellësisht simbolike: ajo ndan kohën që rrjedh nga koha që mbetet, jetën e jetuar nga jeta e përjetësuar në kujtesë.

Përmes kësaj forme komunikimi vizual me lexuesin, libri fiton një dimension tjetër ndjeshmërie dhe afërsie. Fjala e shkruar, tashmë e ngarkuar me emocion dhe reflektim, gjen në fotografi një aleat të heshtur, por tejet të fuqishëm. Imazhet e bëjnë figurën e Ylfetes më të prekshme, më reale, më të pranishme në jetët tona, duke e nxjerrë atë nga hapësira e historisë së largët dhe duke e vendosur në intimitetin e shikimit njerëzor.

“Albumi i jetës” rrëfen përditshmërinë, buzëqeshjet, rritjen, shpresat dhe ëndrrat e një vajze që e jetoi jetën shkurt, por me intensitet të rrallë. Ndërsa “Albumi i përjetësisë” e ngre këtë jetë mbi kohën, duke e shndërruar në simbol dhe kujtesë të qëndrueshme. Në këtë kalim nga një album në tjetrin, lexuesi nuk sheh vetëm fytyrën e Ylfetes, por edhe rrugëtimin e saj nga e përkohshmja drejt të pavdekshmes.

Fotografitë përfshijnë një jetë të tërë, të jetuar me dinjitet, guxim dhe krenari. Edhe pse e shkurtër në kohë, ajo jetë ishte e bujshme në domethënie, sepse u jetua me vetëdije, përkushtim dhe dashuri për atdheun. Në këtë mënyrë, përmbyllja e librit nuk është mbyllje, por hapje: një ftesë për ta parë Ylfeten jo vetëm si figurë historike, por si prani të vazhdueshme në ndërgjegjen tonë, aty ku jeta dhe përjetësia takohen në një pikë të vetme drite.

Ndërsa në pjesën e titulluar “Albumi i përjetësisë”, përmes një korpusi të gjerë fotografik, paraqitet dimensioni kolektiv i humbjes dhe i kujtesës, duke dokumentuar momentet e përcjelljes së Ylfetes dhe dhimbjen e thellë që përfshiu popullin për bijën e tij. Këto imazhe nuk janë thjesht dëshmi vizuale të një ceremonie mortore, por bartëse të një emocioni të përbashkët shoqëror, ku pikëllimi individual shndërrohet në ndjenjë kolektive dhe në akt të ndërgjegjshëm nderimi.

Fotografitë pasqyrojnë jo vetëm dhembjen, por edhe krenarinë që populli ndiente për faktin se Ylfetja kishte qenë pjesë e tij. Në to lexohet një qëndrim i dyfishtë emocional: nga njëra anë dhimbja për humbjen e parakohshme, dhe nga ana tjetër vetëdija e qartë se sakrifica e saj e kishte ngritur atë në nivel simbolik, përtej jetës individuale. Kështu, “Albumi i përjetësisë” funksionon si një hapësirë ku kujtesa kolektive merr formë vizuale, duke e vendosur figurën e Ylfetes në një kontekst të gjerë shoqëror dhe historik.

Falë Ylfetes dhe falë shumë e shumë të rënëve të tjerë, liria nuk është më vetëm fjalë apo aspiratë, por përvojë e jetuar. Jeta jonë në liri është dëshmi e gjallë se dashuria për atdheun, edhe kur paguhet me çmimin më të lartë, nuk humbet, por ripërtërihet në breza dhe në kohë. Në këtë kuptim, vargjet që flasin për të nuk janë thjesht poezi për të shkuarën, por ura që lidhin sakrificën me të tashmen dhe të ardhmen.

Sot, në këtë liri të fituar me gjak dhe dhimbje, ne kemi përgjegjësinë jo vetëm ta gëzojmë, por edhe ta kultivojmë. Të mbjellim lule mbi kujtimin e atyre që ranë në altarin e lirisë, jo si gjeste simbolike të zbrazëta, por si akte vetëdijeje dhe mirënjohjeje. Sepse çdo lule e mbjellë është një premtim se sakrifica nuk do të harrohet, se ëndrra e Ylfetes do të vazhdojë të jetojë në një tokë të lirë, të ushqyer nga kujtesa, dashuria dhe përgjegjësia jonë ndaj historisë.

Dhe në përmbyllje të këtij rrugëtimi krijues e kujtues, mbetet vetëm mirënjohja e thellë për shkrimtarin Ramë Oracën, i cili na dha mundësinë e çmuar që kjo kujtesë të marrë formë libri dhe të shndërrohet në dëshmi të qëndrueshme. Me një përkushtim të veçantë dhe me ndjeshmëri të rrallë, ai mblodhi me durim, sistemoi me kujdes dhe i solli në dritë të gjitha këto shkrime dhe poezi, duke i bashkuar në një tërësi ku fjala, emocioni dhe historia ecin së bashku.

Puna e tij nuk ishte thjesht redaktoriale apo organizative; ajo ishte një akt i vetëdijshëm nderimi dhe përgjegjësie ndaj kujtesës kolektive. Përmes këtij angazhimi, Ramë Oraca krijoi një hapësirë ku zërat e shumtë u bënë një kor i vetëm, duke i dhënë Ylfetes një vend të denjë në art dhe në kujtesë, jo vetëm si figurë historike, por si simbol i agut të lirisë së Kosovës.

Kështu, falë këtij përkushtimi, Ylfetja vazhdon të jetojë nëpër faqe, nëpër vargje dhe nëpër mendjet e lexuesve, si dritë e parë e mëngjesit që paralajmëron ditën. Mirënjohja jonë për Ramë Oracën është, mirënjohje për atë që fjala e shkruar mund të bëjë: të ruajë kujtesën, të nderojë sakrificën dhe ta kthejë lirinë në një përvojë të përbashkët shpirtërore.

31 dhjetor 2025

Prishtinë