Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (10)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (10)

Jehona e Vrasjes së Jusuf e Bardhosh Gërvallës dhe Kadri Zekës në Traktet e Mërgatës Shqiptare

Trakti kujtonte me mall, respekt dhe admirim edhe fjalët e tyre atdhetare, të cilat kishin lënë gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjen e mërgatës shqiptare. Sa kuptimplota dhe frymëzuese ishin ato shprehje! Fjalët e tyre nuk paraqiteshin si slogane të zakonshme politike apo si thirrje të zbrazëta propagandistike, por si burim force morale, shprese dhe qëndrese për shqiptarët e lodhur nga jeta e mërgimit dhe të rënduar nga dhimbja e vazhdueshme për fatin e Kosovës. Nëpër tubime, manifestime dhe demonstrata, mërgimtarët i dëgjonin me vëmendje të veçantë dhe me emocion të thellë, sepse në zërin e tyre gjenin kurajën për të mos u dorëzuar, orientimin për të vazhduar rrugën e angazhimit kombëtar dhe besimin e palëkundur se lufta për liri, drejtësi dhe dinjitet kombëtar nuk ishte e humbur.

Për shumë prej tyre, ato fjalë ishin më shumë se një mesazh politik; ato ishin një thirrje e ndërgjegjes kombëtare, një dritë shprese në kohë të vështira dhe një dëshmi se ideali i lirisë jetonte fuqishëm në zemrat e shqiptarëve, kudo që ndodheshin. Në ato vite të rënda, fjala kishte peshë të madhe. Për një popull të shtypur, të ndarë dhe të shpërndarë nëpër botë, një fjalim, një poezi apo një trakt mund të bëhej armë morale. Dhe Jusufi, Kadriu e Bardhoshi kishin ditur t’i jepnin zë dhimbjes dhe revoltës shqiptare. Ata nuk flisnin vetëm për padrejtësinë; ata i bënin njerëzit të ndienin se rezistenca ishte detyrë dhe se liria ishte e mundur.

Trakti i përshkruante ata si bij të lindur bashkë me skamjen dhe mjerimin e popullit shqiptar. Sa e rëndë është kjo figurë. Ishte sikur jeta e tyre të kishte filluar në të njëjtën kohë me vuajtjen e Kosovës. Ata u rritën duke parë varfërinë, padrejtësinë dhe shfrytëzimin e popullit të vet. E panë Kosovën të pasur në tokë, në minerale dhe në djersë njerëzore, por të varfëruar nga një pushtet që, sipas tyre, ia merrte të gjitha frytet dhe ia linte popullit vetëm mjerimin.

Dhe pikërisht atëherë, trakti i jep zë një betimi moral tepër të fuqishëm. Ishte sikur tre shokët t’i drejtoheshin vetë atdheut: “Jo atdhe, ty nuk të lëmë në skamje e mjerim…”. Sa njerëzore dhe sa madhështore tingëllon kjo fjali. Kosova nuk paraqitet vetëm si tokë apo territor; ajo shfaqet si nënë e plagosur, si atdhe që kishte lindur dhe rritur bijtë e vet, por që tani vuante nën shfrytëzim dhe robëri. Dhe këta bij, sipas traktit, vendosën të mos e linin vetëm.

Ata nuk pranuan që pasuritë e Kosovës të shfrytëzoheshin nga Serbia ndërsa populli shqiptar të jetonte në varfëri. Në ato fjalë ndihet jo vetëm revolta kombëtare, por edhe ndjenja e drejtësisë sociale. Ata e shihnin çlirimin si domosdoshmëri morale dhe historike. Trakti vazhdonte me një ton tepër emocional, duke thënë se ata vendosën t’i merrnin mbi supet e tyre hallet e atdheut. Çfarë figure e rëndë dhe poetike njëkohësisht. Është sikur tre njerëz të rinj të vendosin të bartin mbi shpinë barrën e dhimbjes së një populli të tërë. Dhe autori thekson se ata e mbajtën këtë barrë me nder, me përpjekje dhe me sakrifica të mëdha, deri në çastin kur gjaku pushoi së rrjedhuri në damarët e tyre.

Sa tragjike dhe madhështor është ky përfundim. Ata nuk përshkruhen si njerëz që vdiqën rastësisht, por si njerëz që jetuan deri në fund për idealin e tyre. Jeta e tyre paraqitet si rrugë sakrifice, ku çdo hap ishte i lidhur me Kosovën dhe me lirinë e saj. Kur lexohen këta rreshta, ato tingëllojnë si një elegji e madhe për tre figurat më të ndritura të mërgatës shqiptare. Në to jeton krenaria për Jusufin, Kadriun dhe Bardhoshin, por edhe dhimbja për një popull që shpesh i ka larë ëndrrat e veta me gjakun e bijve më të mirë. Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën kaq të fuqishëm këtë trakt Ai nuk i paraqet ata vetëm si viktima të një atentati politik, por si njerëz që morën mbi vete barrën e atdheut dhe e mbajtën atë me nder deri në frymën e fundit.

Dhe më tej, me një ton të mbushur me mall, krenari dhe dhembje të heshtur, autorët e traktit vazhdonin t’u drejtoheshin mërgimtarëve shqiptarë, duke ua kujtuar se Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk kishin qenë vetëm veprimtarë politikë apo organizatorë demonstratash. Ata kishin qenë mësues të ndërgjegjes kombëtare, njerëz që me jetën dhe fjalën e tyre ua kishin bërë të qartë shqiptarëve se kush ishte armiku i vërtetë dhe kush ishte populli shqiptar.

Në ata rreshta ndihej se tre shokët kishin arritur t’i zgjonin mërgimtarët nga hutimi dhe mjegulla e propagandës jugosllave. Ata ua kishin treguar më së miri se shovinistet dhe tradhtarët nuk ishin vetëm njerëz të veçantë, por një sistem i tërë shtypjeje që përpiqej ta mbante Kosovën në robëri dhe shqiptarin në përulje. Dhe përballë kësaj bote të padrejtë, ata kishin vënë fytyrën tjetër: popullin shqiptar — të varfër, të përndjekur, por trim dhe të pamposhtur.

Sa e fuqishme është kjo mënyrë e përshkrimit të popullit shqiptar. Në trakt, ai nuk paraqitet si popull i thyer nga historia, por si një popull që, edhe pse i lodhur nga vuajtjet dhe padrejtësitë, ruante në vete një forcë të pashuar qëndrese. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi, sipas autorëve, ua kishin rikthyer shqiptarëve besimin tek vetvetja, tek historia dhe tek dinjiteti i tyre kombëtar.

Ata, thuhej në trakt, i kishin mësuar shqiptarët si ta donin dhe ta mbronin atdheun e tyre të shtrenjtë. Kjo fjali tingëllon si amanet moral. Sepse dashuria për atdheun, në sytë e tyre, nuk ishte vetëm ndjenjë romantike apo nostalgji. Ishte përgjegjësi, sakrificë dhe gatishmëri për të mbrojtur popullin, gjuhën, flamurin dhe lirinë.

Në figurën e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit, atdheu nuk ishte një ide abstrakte. Ishte Kosova e plagosur, ishte populli që vuante, ishin minatorët, studentët dhe familjet shqiptare që jetonin nën frikë e shtypje. Dhe ata kishin zgjedhur ta donin atë atdhe jo me fjalë boshe, por duke e vënë jetën në shërbim të tij.

Por traktshkruesit shkonin edhe më tej. Ata shkruanin se këta tre burra ua kishin treguar mërgimtarëve edhe rrugën drejt lirisë. Sa e thellë dhe simbolike është kjo ide. Nuk bëhej fjalë vetëm për një rrugë politike, por për një rrugë morale dhe shpirtërore — rrugën e vetëdijes, të organizimit, të sakrificës dhe të mosdorëzimit. Në ato vite, shumë shqiptarë në mërgim jetonin mes dy botëve: mes lodhjes së përditshme të punës dhe ëndrrës për Kosovën. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi u kishin dhënë kuptim atyre sakrificave. Ata u kishin treguar se edhe mërgimi mund të bëhej pjesë e luftës për liri dhe se shqiptari nuk duhej ta harronte kurrë pse kishte marrë rrugën e dheut të huaj.

Dhe pastaj vjen një nga fjalitë më prekëse dhe më poetike të traktit: “Paraja e kurbetit është e njomur me djersë e lot, është e hidhte si pelini.” Sa shumë dhimbje dhe e vërtetë jetësore fshihet në këto fjalë. Mërgimtari shqiptar kishte ardhur në Perëndim për të fituar bukën e gojës, por ajo bukë nuk kishte shije gëzimi. Paraja e fituar në kurbet nuk ishte pasuri e lehtë, ajo ishte e lagur nga djersa e punës së rëndë dhe nga lotët e mallit për familjen dhe atdheun.

Në këtë figurë poetike, kurbeti shfaqet si plagë e heshtur. Paraja mund të sillte mbijetesë, por nuk mund ta shëronte dhimbjen e largimit. Ishte “e hidhte si pelini” — një krahasim tepër i fuqishëm që bart në vete hidhërimin e mërgimit. Pelini, me shijen e tij të hidhët, bëhet metaforë e jetës së emigrantit. Një jetë e fituar me sakrificë, por pa ëmbëlsi shpirtërore. Në ato vite, shumë shqiptarë dërgonin para në Kosovë për familjet e tyre, ndërtonin shtëpi apo ndihmonin të afërmit, por në zemër mbanin boshllëkun e ndarjes dhe të padrejtësisë. Dhe Jusufi, Kadriu e Bardhoshi ua kishin thënë këtë hapur: kurbeti nuk duhej idealizuar. Ai ishte sakrificë e dhimbshme, e lidhur ngushtë me fatin tragjik të popullit shqiptar.

Sot, kur lexohen këto rreshta, ato tingëllojnë si një elegji për mërgimin shqiptar dhe për brezin që jetoi mes fabrikave të Evropës me Kosovën në zemër. Në to jeton jo vetëm revolta kundër pushtetit jugosllav, por edhe dashuria e madhe për atdheun dhe respekti për njerëzit që e kthyen mërgimin në rezistencë. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron madhështia e këtij traktit: në mënyrën se si ai arrin ta shndërrojë dhimbjen e kurbetit në vetëdije kombëtare dhe sakrificën e tre burrave në udhërrëfim moral për brezat që do të vinin pas.

Dhe nëpërmjet atij trakti, autorët përpiqeshin jo vetëm të shprehnin dhimbjen për humbjen e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit, por mbi të gjitha të ngushëllonin dhe të forconin shpirtërisht mërgimtarët shqiptarë, të cilët pas atentatit kishin mbetur të tronditur, të pikëlluar dhe të mbushur me ankth. Në ato rreshta ndihej një përpjekje e madhe që loti të mos kthehej në dëshpërim dhe dhimbja të mos shndërrohej në dorëzim.

Ata u drejtoheshin mërgimtarëve me një ton vëllazëror dhe solemn: “Prandaj, të dashur vëllezër mërgimtarë…”, Kjo thirrje tingëllonte si një përqafim moral mes njerëzve që ndanin të njëjtën plagë. Ishte sikur, në ato çaste zie dhe hutimi, traktshkruesit të përpiqeshin t’i mbanin shqiptarët të bashkuar, të mos lejonin që vrasja e tre shokëve t’i shpërndante në frikë apo dëshpërim.

Ata shkruanin se fjalët dhe porositë e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit duhej të çmoheshin dhe të çoheshin në vend. Në këto fjalë ndihej bindja se vdekja nuk duhej ta ndërpriste rrugën e nisur prej tyre. Përkundrazi, amaneti i tyre duhej të vazhdonte në jetën dhe veprimtarinë e atyre që kishin mbetur gjallë. Ishte sikur autorët të dëshironin t’u thoshin mërgimtarëve se përgjegjësia tani ishte edhe më e madhe, sepse idealet e të rënëve duhej të mbroheshin dhe të vazhdoheshin.

Dhe pastaj vjen një nga figurat më poetike dhe më prekëse të traktit: “Ata tani kanë rënë… por kanë mbetur yje të pashuar!”, Sa e fuqishme dhe madhështore është kjo metaforë. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk paraqiten më si njerëz të zakonshëm, por si yje që vazhdojnë të ndriçojnë edhe pas vdekjes. Trupat e tyre mund të jenë shuar në një natë janari, por drita e idealit dhe e sakrificës së tyre vazhdon të jetojë mbi popullin shqiptar.

Ylli në letërsi dhe në kujtesën popullore është simbol i pavdekësisë, i dritës që nuk shuhet dhe i udhërrëfimit në errësirë. Dhe kështu paraqiten ata në trakt — si dritë që do të vazhdonte t’i udhëhiqte shqiptarët edhe në kohët më të vështira. Më pas, trakti merrte një ton edhe më të fortë moral dhe revolucionar. Autorët shkruanin se në ato çaste shqiptarët nuk guxonin të dëshpëroheshin apo të mposhteshin. Sepse, sipas tyre, pikërisht këtë dëshironte armiku: ligështimin, frikën dhe shpërndarjen e shqiptarëve.

Sa e qartë ndihet në këto rreshta përpjekja për ta kthyer dhimbjen në forcë. Ishte sikur traktshkruesit të kuptonin se mërgata shqiptare po kalonte një moment të rrezikshëm emocional — një çast kur humbja mund ta çonte popullin drejt heshtjes dhe tërheqjes. Por ata nuk e pranonin këtë. Përkundrazi, kërkonin që pikërisht nga plagët të lindte qëndresa.

Prandaj shkruanin se gjëma dhe vajtimi nuk zinin vend. Kjo nuk do të thoshte se dhimbja mungonte. Përkundrazi, dhimbja ishte e madhe dhe e thellë. Por në frymën e asaj kohe, loti nuk duhej të bëhej dobësi. Shqiptarëve u kërkohej ta shndërronin dhembjen në forcë, në organizim dhe në vazhdimësi të luftës.

Sa e rëndë dhe sa krenare tingëllon ajo fjali: “Dhembjen duhet ta shndërrojmë në fitore!”, Kjo është thelbi moral i gjithë traktit. Humbja e tre shokëve nuk duhej të mbetej vetëm tragjedi; ajo duhej të bëhej burim force për të vazhduar rrugën e tyre. Ishte ideja se gjaku i dëshmorëve nuk duhej të sillte heshtje, por vetëdije dhe vendosmëri më të madhe.

Dhe më tej, me një ton pothuajse epik, autorët shpallnin: “Trimat nuk qahen, por nderohen ashtu siç e meritojnë.” Në këtë fjali ndihet gjithë kodi moral i rezistencës shqiptare. Trimi nuk kujtohet vetëm me lot, por me vazhdim të idealit për të cilin ai ra. Nderimi më i madh për të rënët, sipas traktit, nuk ishte vajtimi, por bashkimi dhe vazhdimi i rrugës së tyre.

Prandaj në fund thirrja bëhej edhe më e fuqishme: shqiptarët duhej të forcoheshin, të mposhtnin dhembjen dhe të bashkoheshin “si një grusht i vetëm” për t’i çuar idealet e tyre deri në realizimin e plotë.

Sa simbolike është kjo figurë e “grushtit të vetëm.” Ajo përfaqësonte unitetin, forcën dhe vendosmërinë kolektive të shqiptarëve përballë represionit. Në kohën kur pushteti përpiqej t’i përçante dhe t’i frikësonte, trakti u kërkonte të bëheshin një trup i vetëm rreth idealit të lirisë. Këta rreshta, tingëllojnë si një përzierje e dhimbjes dhe e krenarisë së një epoke të tërë. Në to jeton mllefi kundër terrorit të UDB-së, por edhe besimi i madh se sakrifica e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit nuk mund të shkonte kot.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron bukuria tragjike e këtij traktit: në mënyrën se si ai arrin ta shndërrojë pikëllimin në forcë morale, humbjen në betim dhe tre njerëz të vrarë në yje të pashuar të kujtesës shqiptare. Traktshkruesi vazhdonte më tej me një gjuhë të mbushur me sfidë, krenari dhe besim të palëkundur në qëndresën e popullit shqiptar. Në ato rreshta ndihej sikur po fliste vetë zëri i një kombi të plagosur, por që refuzonte të përkulej përballë terrorit dhe vrasjeve. Ishte një gjuhë që dilte nga dhembja, por që përpiqej ta kthente atë në forcë morale dhe në bindje për fitore.

Ai u shpjegonte mërgimtarëve dhe bashkatdhetarëve të vet se as UDB-ja e Beogradit, e as ndonjë fuqi tjetër në botë, sado e madhe apo e egër të ishte, nuk do të mund ta zhdukte farën shqiptare. Sa e fuqishme dhe simbolike është kjo metaforë e “farës”. Shqiptarët paraqiteshin si një farë e hedhur në tokë, që mund të shkelet, të mbulohet apo të goditet nga stuhitë, por që gjithmonë gjen forcën për të mbirë sërish. Në këtë figurë poetike fshihet bindja e thellë historike se populli shqiptar kishte kaluar nëpër shekuj pushtimesh, ndalimesh, burgjesh dhe vrasjesh, por nuk ishte zhdukur. Përkundrazi, çdo përpjekje për ta shtypur e kishte bërë edhe më të vendosur për të mbijetuar dhe për ta ruajtur identitetin e vet.

Trakti shpallte me një ton pothuajse profetik se edhe shqiptari i fundit do të kërkonte një ditë llogari për gjakun e derdhur dhe për njerëzit që ishin vrarë. Sa e rëndë dhe sa solemne tingëllon kjo fjali. Është sikur autori të dëshironte të thoshte se gjaku i derdhur nuk harrohet kurrë dhe se historia ka kujtesën e vet. Vrasjet, torturat dhe terrori mund të sjellin frikë përkohësisht, por nuk mund ta shuajnë përgjithmonë kërkesën për drejtësi. Në ato rreshta ndihej një ndjenjë e fortë hakmarrjeje morale, jo vetëm në kuptimin personal, por si kërkesë historike që një ditë padrejtësia të marrë përgjigjen e saj. Ishte bindja se populli shqiptar, edhe nëse lodhej, burgosej apo shpërndahej nëpër botë, nuk do ta harronte kurrë gjakun e bijve të vet.

Më pas, traktshkruesi u drejtohej shqiptarëve me një thirrje të fortë: “Vëllezër, lufta jonë do të fitojë…” Sa shumë shpresë dhe vendosmëri bart kjo fjali. Në kohën kur Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi sapo ishin vrarë, kur mërgata ishte e tronditur dhe Kosova jetonte nën represion, një deklaratë e tillë kishte peshën e një betimi. Ishte përpjekje për t’i bindur shqiptarët se terrori nuk ishte fundi i rrugës dhe se armët e pushtetit nuk mund ta mposhtnin një popull që besonte në drejtësinë e kauzës së vet.

Armët e pushtetit përshkruheshin si armë banditësh dhe kriminelësh. Në gjuhën e traktit, regjimi jugosllav nuk shihej si pushtet legjitim, por si një forcë që mbijetonte përmes dhunës dhe terrorit. Dhe megjithatë, autori shprehte bindjen se edhe ai pushtet do të përballej një ditë me pasojat e asaj që kishte mbjellë. Këtu trakti merr një ton tepër dramatik kur shkruan se ata që po mbillnin dhunë dhe gjak, një ditë do ta korrnin vetë atë që kishin mbjellë. Sa e lashtë dhe universale është kjo metaforë biblike e mbjelljes dhe korrjes. Ajo bart idenë se padrejtësia nuk mbetet pa përgjigje dhe se historia, herët a vonë, ia kthen secilit atë që ka bërë.

Dhe më pas vjen figura më e ashpër dhe më dramatike e këtij pasazhi: “Gjarpërinjtë e helmuar të gjakut tonë do të gjejnë vdekjen…” Sa e rëndë dhe simbolike është kjo fjali. Armiqtë e popullit shqiptar përshkruheshin si gjarpërinj helmues — krijesa që lëvizin në errësirë, që godasin me pabesi dhe që mbajnë helm në vete. Por traktshkruesi besonte se edhe ata, sado të rrezikshëm të dukeshin, nuk do të shpëtonin nga fundi që u takonte. Në këtë figurë ndihet jo vetëm mllefi i madh i kohës, por edhe besimi se lufta shqiptare ishte e drejtë dhe se drejtësia historike do të triumfonte mbi terrorin. Ishte bindja se populli shqiptar nuk po luftonte për pushtim apo urrejtje, por për liri, dinjitet dhe të drejtën për të jetuar i lirë në tokën e vet.

Me një kujdes të shtuar, kur lexohen këta rreshta, ato tingëllojnë si një përzierje e revoltës, e dhimbjes dhe e besimit të palëkundur të një brezi që jetonte në hijen e represionit, por që nuk e humbte shpresën për fitore. Në to dëgjohet zëri i mërgatës shqiptare që, edhe mes frikës dhe humbjeve, vazhdonte të besonte se gjaku i derdhur nuk do të shkonte kot.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron pesha emocionale dhe historike e këtij traktit: në mënyrën se si ai arrin ta kthejë dhembjen në betim, frikën në sfidë dhe kujtimin e të vrarëve në një forcë që duhej ta çonte popullin shqiptar drejt lirisë së shumëpritur.

Me një dhembje të thellë, që dukej sikur dilte nga vetë shpirti i plagosur i mërgatës shqiptare, traktshkruesi e kthente fjalën drejt Kosovës — jo thjesht si një vend, por si një nënë e vuajtur që kishte parë bijtë e saj të largoheshin, të burgoseshin dhe të binin për liri. Në ato rreshta ndihej një përzierje e rrallë e pikëllimit, krenarisë dhe amanetit të fundit që dëshmorët linin pas.

Ai i drejtohej Kosovës me një ton solemn dhe pothuajse lutës: “Kosovë, qëndro krenare, Kosovë…”, Sa madhështore dhe prekëse tingëllon kjo thirrje. Kosova paraqitet si një qenie e gjallë, si një nënë që duhet të qëndrojë me kokën lart edhe në mes të gjëmës dhe lotit. Sikur traktshkruesi të dëshironte t’i jepte zemër vetë tokës shqiptare, që të mos përkulej nga dhimbja e humbjes së bijve të saj më të mirë.

Dhe pastaj vjen fjalia që e ngre sakrificën e tyre në përmasën e pavdekësisë: “Bijtë e tu ranë dëshmorë, për të mos vdekur kurrë!”, Sa i fuqishme është ky konstatim. Vdekja e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit nuk paraqitet si fund, por si hyrje në pavdekësi. Ata ranë fizikisht, por emrat, idealet dhe gjaku i tyre, sipas traktit, do të vazhdonin të jetonin në kujtesën e popullit dhe në vetë rrugën e lirisë së Kosovës.

Në ato fjalë ndihet gjithë filozofia e sakrificës kombëtare shqiptare: dëshmori nuk vdes kurrë plotësisht, sepse ai bëhet pjesë e kujtesës dhe e ndërgjegjes së kombit. Ai jeton në këngë, në rrëfime, në traktet e mërgatës dhe në vetë frymën e rezistencës.

Më pas, trakti merr një ton edhe më të dhimbshëm dhe më njerëzor. Autorët shkruanin se kishin menduar që një ditë do të bashkoheshin në Kosovën e lirë, pranë nënave të tyre, për t’ua shëruar plagët. Sa prekëse është kjo ëndërr e thjeshtë dhe njerëzore. Pas gjithë protestave, sakrificave dhe mërgimit, ata nuk ëndërronin luks apo pushtet; ëndërronin kthimin në atdhe, në një Kosovë të lirë, ku nënat shqiptare të mos qanin më për bijtë e tyre.

Në këtë figurë shfaqet një dimension tepër intim i gjithë luftës politike. Përtej ideologjive dhe parullave, në zemër të gjithçkaje qëndronte dashuria për shtëpinë, për nënën dhe për tokën e lindjes. Ata ëndërronin të ktheheshin jo si emigrantë të lodhur, por si bij që do ta shëronin plagën e atdheut të vet.

Por fati, sipas traktit, mori një kthesë tragjike. “Në vend që t’i kthehemi Kosovës me grushtin lart, po i kthehemi theror…”, Sa e rëndë është kjo fjali. Ëndrra e kthimit triumfues në Kosovën e lirë u zëvendësua me kthimin si trup i pajetë, si flijim për atdheun. Grushti i ngritur — simbol i fitores dhe krenarisë — u kthye në theror, në sakrificë të përgjakur.

Në këtë moment, trakti arrin kulmin emocional. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk paraqiten më vetëm si veprimtarë politikë, por si martirë të një ideali. Ata kthehen në Kosovë jo fizikisht të gjallë, por si emra që do të mbeten përgjithmonë pjesë e historisë dhe e ndërgjegjes kombëtare.

Dhe pastaj vjen amaneti i tyre i fundit, i shkruar si kushtrim për brezat që mbetën: “Lufta duhet vazhduar...!” Sa e thjeshtë dhe sa e rëndë është kjo fjali. Në të nuk ka lot, as dëshpërim, por vetëm vazhdimësi. Është sikur tre dëshmorët, nga përtej vdekjes, t’u flasin bashkatdhetarëve të tyre dhe t’u thonë se sakrifica e tyre nuk duhet të mbyllet me vajtim, por të vazhdojë në rrugën e lirisë. Në ato vite, kjo fjali kishte peshën e një betimi. Për mërgatën shqiptare dhe për shqiptarët në Kosovë, ajo ishte kujtesë se terrori dhe vrasjet nuk duhej ta ndalnin rezistencën. Përkundrazi, çdo dëshmor duhej të bëhej arsye më shumë për të vazhduar luftën politike dhe kombëtare.

Kur i lexon tani këta rreshta, ato tingëllojnë si një elegji e madhe për brezin e veprimtarëve të vrarë në mërgim. Në to jeton dhembja e nënave shqiptare, malli i mërgimtarëve dhe krenaria për ata që nuk kursyen jetën për Kosovën. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron forca më e madhe e këtij traktit: në mënyrën se si ai arrin ta shndërrojë tragjedinë në amanet, vdekjen në pavdekësi dhe dhimbjen në një thirrje të përhershme që vazhdon të jehojë: “Lufta duhet vazhduar.”

Dhe krejt në fund, pasi kishte rrëfyer për gjakun e derdhur, për sakrificën e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit, për dhembjen e mërgatës dhe për amanetin e lirisë, trakti shpërthente në parulla të fuqishme, të shkruara si britma zemre dhe si betime të një populli që refuzonte të dorëzohej. Ato nuk ishin vetëm fjalë politike të hedhura mbi letër, ishin jehonë e mllefit, e krenarisë dhe e shpresës së shqiptarëve të asaj kohe.

Parulla e parë dilte si një zotim i rëndë historik: “Populli do ua marrë hakun!”, Sa e fuqishme dhe dramatike tingëllon kjo fjali. Nuk ishte thirrje për hakmarrje të verbër, por bindje se gjaku i derdhur nuk do të harrohej dhe se historia do të kërkonte drejtësi për bijtë e vrarë të Kosovës. Në ato fjalë ndihej besimi i madh se populli shqiptar, sado i shtypur dhe i përndjekur të ishte, nuk do të pranonte që vrasjet e patriotëve të mbeteshin pa përgjigje morale dhe kombëtare. Ishte sikur mërgata shqiptare, mes lotëve dhe dhimbjes, po betohej se emrat e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit nuk do të mbuloheshin nga harresa. Populli, sipas traktit, do ta mbante gjallë kujtimin e tyre dhe do ta vazhdonte rrugën për të cilën ata kishin rënë.

Më pas vinte një tjetër parullë, e ashpër dhe e drejtpërdrejtë: “Vdekje armiqve – liri popullit!”, Në këtë fjali përplasen dy botë: njëra e errët, ajo e armikut dhe e shtypjes; tjetra, ajo e popullit që kërkon liri. Sa e fortë është kjo ndarje morale në gjuhën e traktit. Armiku paraqitet si pengesë e lirisë, si simbol i terrorit dhe i robërisë, ndërsa populli shfaqet si bartës i së drejtës dhe i shpresës. Kjo parullë bart në vete gjithë frymën e asaj kohe, kur rezistenca shqiptare e shihte veten në një betejë ekzistenciale kundër një pushteti që përpiqej ta mbante Kosovën nën frikë dhe nënshtrim. Në ato vite të vështira, fjala “liri” kishte peshë të shenjtë. Ajo nuk nënkuptonte vetëm të drejtë politike, por edhe dinjitet njerëzor, gjuhë, flamur, identitet dhe të drejtën për të jetuar pa frikë në tokën tënde.

Pastaj vjen një nga deklaratat më të mbushura me besim dhe vendosmëri: “Lufta jonë është e drejtë dhe do të fitojë!”, Sa shumë shpresë dhe forcë morale përmban kjo fjali. Edhe pas vrasjeve, burgimeve dhe terrorit, traktshkruesit nuk shprehnin dyshim apo frikë. Përkundrazi, ata shpallnin me bindje të plotë se kauza shqiptare ishte e drejtë dhe se, pikërisht për këtë arsye, një ditë do të triumfonte. Në këto fjalë ndihet filozofia e një brezi që besonte se historia mund të vononte, por nuk mund ta mohonte përgjithmonë të drejtën e një populli për liri. Ata e shihnin luftën e tyre jo si aventurë politike, por si detyrë morale dhe historike. Dhe kjo bindje u jepte forcë të vazhdonin edhe në momentet më të errëta.

Sa prekëse është të mendosh se këto parulla lexoheshin nga mërgimtarë të lodhur nëpër dhoma të vogla emigrantësh, larg Kosovës, ndërsa jashtë vazhdonte jeta e ftohtë e qyteteve evropiane. Në ato çaste, këto fjalë duhet të kenë qenë më shumë se slogan — duhet të kenë qenë ngushëllim, besim dhe betim kolektiv.

Dhe në fund, si kulm i gjithë idealit politik të traktit, vinte thirrja që për vite kishte jehuar në demonstrata, në burgje dhe në rrugët e Kosovës: “Kosova – Republikë!”, Sa e shkurtër, por sa e rëndë është kjo parullë. Në ato dy fjalë përmblidhej ëndrra politike e një brezi të tërë shqiptarësh. Ishte kërkesa për dinjitet politik, për njohje dhe për barazi. Në vitet tetëdhjetë, kjo thirrje nuk ishte vetëm slogan; ishte akt guximi, ishte sfidë ndaj regjimit jugosllav dhe shpeshherë arsye për burg, përndjekje apo edhe vdekje.

Por pikërisht për këtë ajo kishte aq shumë peshë. “Kosova – Republikë” ishte shndërruar në simbol të zgjimit kombëtar shqiptar. Ishte fjala që bashkonte studentët, punëtorët, mërgimtarët dhe veprimtarët politikë rreth një ideali të përbashkët. Kur i lexon  këto parulla, ato tingëllojnë si jehonë e një kohe të mbushur me sakrificë, revoltë dhe shpresë. Në to jeton zëri i një mërgate që, edhe larg atdheut, nuk e ndaloi kurrë luftën morale dhe politike për Kosovën.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron fuqia e tyre: në faktin se ato nuk janë vetëm slogane të një epoke të kaluar, por fragmente të shpirtit të një brezi që besonte se gjaku i dëshmorëve, dhimbja e mërgimit dhe qëndresa e popullit shqiptar do të çonin një ditë drejt lirisë së shumëpritur.

Vijon